Tamyz keńesi: bilim salasynda qandaı betburys bar?

Elordaǵa elimiz­diń túkpir-túkpirinen bilim sala­synyń 1000-ǵa jýyq qyzmet­keri jınaldy. Qazmedıa ortaly­ǵynda ótken bilim berý salasy mamandarynyń basqosýy pedagogtar úshin jańa oqý jylynyń bastalýyna tyń serpilis beretin dástúrli kezdesý ekeni belgili. Premer-mınıstrdiń orynbasary Erbolat Dosaev forýmǵa sáttilik tilep, Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevtyń «Ulttyń básekege qabilettiligi eń aldy­men onyń bilim deńgeıine qaraı aı­qyndalady» degen tujy­rymyn tilge tıek etti. «Sarap­shylar qazirgi ekonomıkany adam resýrstarynyń ekonomıkasy dep ataıdy. Iаǵnı bilim – ár memlekettiń damýynda negizgi ról atqarady. Memleket basshysy da únemi adamı kapıtaldyń damýy memleketimizdiń damýy­nyń bas­ty kórsetkishi eken­digin aıtyp otyrady. Qazirgi jahandaný dáýirinde básekege qabiletti adam resýrstary shı­kizat resýrs­tarymen salys­tyrǵanda anaǵurlym mańyzdy», dedi E.Dosaev.

Latynsha «Álippe» daıyndalyp jatyr

Keńesti elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Sa­ǵadıev ashty. Mınıstr aldaǵy oqý jylynyń basty min­deti us­tazdardyń jaǵdaıyn jaqsar­ta otyryp, bilim berý uıym­darynyń jaýapkershiligin arttyrý ekenin aıtty. E.Saǵadıev atap ótkendeı, búgingi tańda mektepke deıingi bilim eń mańyzdy másele ekeni belgili. Bul rette memlekettik-jeke­men­shik áriptestik jańa deńgeı­ge kóterilgen. Qazir jekemen­shik balabaqshalar úlesi 30%-ten asqan. Bul jalpy álem­dik kórsetkishke saı keledi. Al 3-6 jastaǵy balalardy bala­baqshamen qamtý 93%-ke jetip otyr. «Balapan» baǵdar­­­lamasy arqyly balabaqshalardaǵy jalpy oryn sany halyqtyń surany­synan asqan. Alaıda mınıstr bul kórsetkishtiń res­pýblıka boıynsha ǵana ekenin jetkizdi. О́ńirlerdegi dısbalans jumys deńgeıine jáne mıgrasııaǵa baılanysty saqtalmaı otyr.

Sondaı-aq kelesi jyldan bastap 0-shi synyp tárbıeshileri men muǵalimderdi daıyndaý jumysy qolǵa alynady. Odan bólek, latynsha «Álippe» jáne kırıllısada «Býkvar» bazalyq oqýlyqtaryn daıyndaý jumysy júrip jatyr. Oqýlyqtar 2020-2021 oqý jylyna daıyn bolady. Sonymen qatar bıyl «Informatıka» páni 3-shi synyptan bastap oqyty­latyndyǵyn aıta ketkenimiz jón. Atalǵan pán «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynyń aıasynda kelesi jyly 1-2-shi synyptarǵa engizilmek.

Bes qujat qana toltyrady

Plenarlyq otyrysta mınıstr E.Saǵa­­dıev muǵalimderdi basqa jumystarǵa tartý máselesine toqtalyp, jańa oqý jylynda mınıstrlik óz tarapynan pedagogtar toltyrýǵa tıis qujattardyń tizbesin alǵash ret bekitkendigin jet­kizdi. Bul tek 5 qujattan turady. Muǵa­limderden odan basqa eshqandaı esep, qaǵaz suralmaýy tıis. Mektep muǵalimi toltyratyn bes qujattyń naqty tizimin  vıse-mınıstr Asxat Aımaǵambetov aıtyp berdi. «Bul bes qujat – jýrnal, kúndelik, balalardy sýmatıvti-formatıvti baǵalaý, kúntizbelik jáne pándik jospar. Muǵalim osy qujattardy ǵana toltyrýǵa mindetti», dedi vıse-mınıstr. Onyń aıtýynsha, mektep basshylyǵy muǵalimge júktemeden artyq jumys berse, aryz túsirýge bolady.

Mınıstrlik byltyr muǵalim­derdiń mehnatyna aınalǵan úı aralaýdy alyp tastaǵan bolsa, bıylǵy jańa oqý jylynan bastap olardy UBT-ǵa qaty­sý min­­­detinen bosatýdy qoldaıdy.

Tamyz keńesinde sondaı-aq muǵa­limderdiń jáne mektep ákimshiliginiń quqyǵyn qorǵaıtyn, mindetin retteıtin mektep pen ata-ana arasynda kelisimshart jasaýdyń alǵash ret engizilgendigi aıtyldy. Eki tarap óz mindetterin jáne quqyǵyn biletin jáne oryndaıtyn júıe qalyptastyrý óte mańyzdy.

Jalaqy ósedi

Barlyǵymyz biletindeı, jańartylǵan bilim berý mazmuny boıynsha sabaq beretin 205 myń muǵalimniń jalaqysy 30%-ke kóbeıdi. Alaıda ústemeaqynyń 18 saǵatqa ǵana tólenetini kópshiliktiń kókeıindegi ma­ńyzdy suraqtardyń biri. Mınıstr bul máseleni sheship jatqandyǵyn atap ótti. Bıyl pedagogtardy attestattaýdyń jańa júıesi engizildi. Bul biliktilik sanattary úshin laýazymdyq jalaqyǵa 30-dan 50%-ke deıin qosymsha ústemeaqyny qaras­tyrady. Vedomstvo basshy­synyń málimetine súıensek, attestattaýǵa mamyr aıynda 60 myńǵa jýyq muǵalim qatysyp, olardyń ishinen 36 myńnan astamy attestasııadan ótti. Olar 63%-ti qurady. Osy jyldyń qyrkúıek aıynan bastap jańa attestasııa tártibinen ótken muǵalimderge kategorııa­laryna sáıkes qosymsha aqy tólenedi. Al attestattaýdan ótpegen muǵalimder bolsa, ony aǵymdaǵy jylǵy qarashada qaıta tapsyra alady. Sonymen birge bıyl 110 myńnan astam pedagog respýblıkalyq bıýdjet esebinen biliktilikti arttyrý kýrsynan ótýin jalǵastyrady.

Jan basyna qarjylandyrý mehanızmi qajet

Úsh aýysymdy jáne apatty mektepter problemasy áli tolyq sheshimin tappaı otyr. Onyń basty sebepteri demografııa jáne mıgrasııa ekeni belgili. Resmı derekterge súıensek, 2000 jyly elimizde 222 myń bala dúnıege kelse, 2016 jyly shamamen 400 myń balaǵa jetken. Esesine, osy jyldar aralyǵynda mektep qurylysy qarqyndy júrgizilmegen. Oǵan mıgrasııa máselesi de óz yqpalyn tıgizetini aıqyn. 2017 jyldyń qorytyndysy boıyn­sha 320 myńnan astam azamat aımaq­aralyq mıgrasııaǵa qatysqan. 2017 jyly Astanaǵa elimizdiń basqa aımaǵynan 80 myńǵa jýyq adam kóship kelgen, sáıkesinshe, olardyń 17 myńǵa jýyǵy balalar. Bul shamamen jyl saıyn jańa 15 mektep salýǵa qajettilik týdyrady.

Bul rette salalyq vedomstvo jan basyna qarjylandyrý arqyly jekemenshik kompanııalardy mektepterdi salý jumy­syna tartýdy usyndy. «Respýb­lıkalyq bıýdjette jekemenshik kompanııalarǵa ınvestısııany qaıtaryp berý qarajaty qarastyrylǵan, normatıvtik bazamyz bar, Astana qalasy bastap ketti. Oblys ákimderinen osy máselege nazar aýdarýdy suraımyn», deıdi E.Saǵadıev.

109 mamandyq qysqartyldy

Bıyldan bastap mınıstrlik joǵary oqý oryndaryna talapty eki ese kúsheıtpek. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń byl­tyrǵy memlekettik granttardyń sanyn 10 myńǵa kóbeıtip, bıyl taǵy 20 myń grant bólgizýiniń ózindik mańyzy bar. Demek, onymen birge joǵary oqý oryndaryna zor jaýapkershilik júkteledi. Budan bylaı jo­ǵary oqý oryndarynyń reı­tingisi jas mamandardyń ju­mysqa turý deńgeıi boıynsha baǵalanady. Eger atalǵan kór­setkish tómen bolsa, onda sol mamandyq boıynsha lısenzııa keri qaıtarylmaq. Mınıstrdiń aıtýynsha, bıyl respýblıka boıynsha 17 mamandyqtyń lısenzııasy keri qaıtarylǵan. Budan bylaı joǵary oqý oryndary naqty bir salaǵa mamandana bas­­taıdy. Sondaı-aq  ýnıversıtet, akademııa jáne ınstıtýt dárejesin berý jumysy qatań baqylanady. Qazirdiń ózinde kásibı-tehnı­ka­lyq bilim salasynda birin-biri qaıtalaıtyn, sondaı-aq eshbir suranysqa ıe emes 109 ma­mandyq qysqartylǵan. Nátı­jesinde, 66 kolledjdiń sala­lyq baǵyty ózgerip,  20 oqý orny bir-birine qosyldy. Budan bólek, rektorlardyń tıimdiligin baǵalaý júıesi, antı­plagıat jáne taǵy basqa tetik­ter jumysy jolǵa qoıyl­maq. Atalǵan máselelerge qatys­ty joǵary oqý oryndary qaýym­dastyǵynyń prezıdenti, «Turan» ýnı­versıtetiniń rektory Rah­man Alshanov óz pikirin bildirdi. Onyń aıtýynsha, myńdaǵan túlekke bir mezette kásiporyndarmen kelisim jasap, jumysqa ornalastyrý múmkin emes. «Sondaı-aq ju­mys berýshi tarap naqty qandaı mamandyqqa suranys artyp otyr­ǵandyǵyn joǵary oqý oryn­daryna aldyn ala habarlap otyrýy kerek. Osy rette eki tarap ortaq baǵdarlama jasaýy kerek dep oılaımyn», deıdi rektor.  

Keńes barysynda elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen ustaz­dar qaýymy jańartylǵan bilim baǵdarlamasy tóńireginde óz oılaryn ortaǵa saldy. Atyraýdan kelgen Jumabaı Myrzaǵalıev atyndaǵy orta mekteptiń dırektory Tábılá Igibaıqyzynyń aıtýynsha, jańartylǵan bilim berý baǵdarlamasy  boıynsha jumys istep jatqan 30 qanat­qaqty mektep 3 jyldyq táji­rıbede baǵdarlama ıdeıasy­nyń tájirıbeden teorııa­ǵa ótýge qolaıly ekenin kórset­ken. Jańadan qosylǵan «Jaraty­lystaný» páni de osy baǵdar­lamaǵa saı zertteýge negizdel­gen. T.Ismaǵulovanyń sózinshe, 1-synyptan bastap engizil­gen «Jaratylystaný» páni bala­lardyń jastaıynan qorshaǵan ortany zertteýge qushtarlyǵy men qabiletterin ashady. Jańa júıeniń dástúrli oqytýdan ózgesheligi, oqýshynyń tikeleı synı turǵydan oılaýyna negizdeledi. «Sondaı-aq jańa júıedegi baǵalaý krıterııleri de qolaıly ekeni aıtylýda. Oqýshy ózin ózi baǵalaý ádisi arqyly oqytylǵan sabaq maqsatyn tolyq meńgerip shyǵady», deıdi dırektor.

Keńesten tys Qazmedıa orta­ly­ǵy­nyń alańqaıynda kitap kórmesi uıym­­das­tyryldy. Respýblıkanyń ár óńiri­nen kelgen ustazdar men tálimgerler jumys­taryn tanystyrdy.

Mıras ASAN,

«Egemen Qazaqstan»