Dátiniń munshalyqty myqtylyǵyna tań qaldym. Taǵdyrdyń tálkegine talaı ret tússe de jasymaǵan rýhyna razy boldym. Al aqedil nıeti she?.. Tyńdaǵan jannyń et júregi ezilip ketedi.
Bárin basynan bastaıyqshy. Soltústik Qazaqstan oblysyna qarasty Ýálıhanov aýdanynyń Mortyq aýylynyń týmasy Ramazan Hasenov orta mektepti bitirgennen keıin Shýche qalasyndaǵy ındýstrıaldy-tehnıkalyq ýchılıshede bilim aldy. Elde eńbek jolyn bastady. Toqsanynshy jyldardyń bel ortasynda, ótpeli kezeńniń ókpek jeli el ishin uıqy-tuıqy etip, kóp jurttyń tyǵyryqtan shyǵar jol tappaı, qańtarylyp, abyrjyǵany belgili. Ramazan Qazbekuly dúnıeni dúr silkindirgen sony jańalyqtyń sońynan erip, sharýa qojalyǵyn qurdy. 150 gektar egistik jeri bar. Oǵan qosa eki dúken ashyp, saýdany sýdaı sapyrǵan. Múmkindigi bar edi. Qustyń sútinen basqanyń bári dúken sórelerinde ıin tiresip turǵan Omby qalasy ıek astynda. Saýdasy da júrip berdi. Egini de etken eńbegine oraı berekeniń basyn qurady. Biraq adam taǵdyry taqtaıdaı tegis soqpaqtan turmaıdy eken. Qaıǵynyń qara bulty qaraqan basyna áldeneshe ret úıirilgen. Aldymen boıjetip, ósip qalǵan qyzyn Ombynyń kóshesinde mashına qaǵyp ketip, opat bolady. Kóziniń nury, kókireginiń gúline sanaǵan perzentiniń on ekide bir gúli ashylmaı qyrshynynan qıylýy áke úshin qanshalyqty qıyn ekendigin basynan ótkergender ǵana bilýi múmkin.
Qaıǵy meńdegen qaraly kúnderdi basynan ótkerdi. Denesi delsal, aqyl-oıdy sary ýaıym meńdegen. Áıtse de, es jıyp, tirshilik úshin tyrbaný qajet boldy. Jalǵyz uly Ásetti Omby qalasynda oqytpaqqa nıettenedi. Alǵashqy bette apaıynyń úıinde turdy. Qansha jerden apaıy bolǵanymen, birtúrli yńǵaısyz kóringen. Tıynnyń basy quralǵan soń ulyna Ombydan úı satyp ápermek bolǵan. Sol kúni qyrsyq shalǵany-aı... Úı alamyn degen qarajatty qoıyn qaltasyna salyp, úmit alǵa jetektep, ádemi arman kókiregine qonaqtap sapar shekken. Qara joldyń boıynda kóldeneń túsip qyrsyq jatyr eken. Jarym jolda kónetoz kóligi synyp, amalsyz qańtarylyp qalady. Synǵan mashınany tastap jolshybaı kezikken kólikterge aýysyp minip, tún jarymyn eńserip baryp Ombyǵa taban iliktirgen. Kenezesi keýip qalypty, qala shetindegi shaǵyn dúkennen tańdaıyn jibitpek bolyp sý satyp alǵan. Sol sátte ókpek jolaýshynyń qaltasyndaǵy qomaqty qarjyny kórgen satýshy áldekimderge habarlady ma, álde jol tosqan qaraqshylardyń jymysqy janaryna ilikti me, áıteýir taban jolyn tap basyp taba almaıtyn, kózge túrtse kórinbeıtin qarańǵyda temir joldan óte bergeninde qaraqusyn qaq aıyra zildeı soqqy tıedi. Esin aýrýhanada jıǵanmen, eki aıaǵyn qara sanynan joǵary kesip tastapty. Al qaltasynda kók tıyn joq. Talyqsyp ketken, taǵy bir esin jıǵanda elge habar berýge ǵana shamasy keledi.
Jalǵyz ul bolsa oqýǵa tóleýge aqshasy jetpegen soń otbasyna qaıtyp oralǵan. Dál osy jerde borkemik adam bolsa bozdaı tozyp keter edi. Al bul qaıratyna mindi, jigerin janydy. Taǵdyr tálkegimen jekpe-jek shyǵýǵa ishteı bekinip shıryqty. Anasynan jasyq bolyp týmaǵan edi ǵoı, jeńilýdiń jóni joq. Sharýa qojalyǵyndaǵy jumysyn qaıtadan jolǵa qoıdy. Saýdasy da mysyqtabandap jyljyp jatyr. Qaıtken kúnde de jalǵyz qarasyna bilim alǵyzý kerek. Sóıtip jalǵyz uldy Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsirgen. Dál osy kezde taǵdyrdyń aıaýdy bilmes shoqpary taǵy bir ret ońdyrmaı oısyrata tıgen. Jalǵyz uldy oqý ornynan kesheýildep qaıtqan bir keshte qaraqshylar tonap ketedi. Qaltasyndaǵy bar tıynyn sypyryp alypty. Tıyn-teben eshteńe emes-aý, tıtimdeı uldy ońdyrmaı soqqyǵa jyqqan. Sol soqqynyń saldarynan aq qan aýrýyna ushyrady. Etegi jasqa tolyp júrip qaratpaǵan jeri joq. Taıaý tóńirekten taıanysh taba almaǵan soń Máskeýdegi qan ınstıtýtyna asady. Bir analızi – 3 myń dollar. Tapqan-taıanǵanyn qap túbinen qaǵyp, túgel jumsaǵan. Jalǵyz uldan mal túgili, jan sadaǵa! Biraq bolmady ǵoı, bolmady. Qudaı jolyńdy bir ońǵarmaǵan soń qaıtyp ońalyp ketý qıyn eken. Araǵa birer jyl salyp úlbiregen úmittiń jibi úzildi. Mańdaıyna bitken jalǵyz uly – Áseti, mektepti úzdik bitirgen ozat oqýshy, joǵary oqý ornynda, bilim saıysynda ózgeden qara úzgen talapty da talantty perzent áke-sheshesiniń otyz omyrtqasyn opyryp, qyryq qabyrǵasyn qaýsatyp, qaıtpas saparǵa attandy.
Osy balanyń oqýy úshin týǵan jerin tastap Kókshetaý qalasynyń irgesindegi Zerendige qonys aýdaryp edi. «Jalǵyz balamnyń jany aýyryp shyryldamasynshy, kemdik kórmesinshi» dep qarǵa adym jer muń bolyp, múgedekterge arnalǵan arbada shoqıyp ázer otyrsa da, Kókshetaý qalasynan úı satyp alyp berip edi. Endi bári beker.
Qazir taǵdyrymen beldesýden beti qaıtpaǵan Ramazan Qazbekuly sheberhana salý qamynda. Osy sheberhanada ózi tárizdi taǵdyr tálkegine ushyraǵandardyń arbalary men baldaqtaryn jóndep, qol ushymdy bersem deıdi. Tegin. Qajetti bólshekterin óz qarajatyna satyp alady. Al dánekerleý, jamap-jasqaý degen eki aıaǵy bolmaǵanymen, eki qoly bar adamǵa buıym bolyp pa?.. Arbasy barbolǵyrlardyń keıbiri sapasyz. О́zi de bireýin minip júr ǵoı. Kúzgi kóktaıǵaqta jazataıym jalp ete tússe, ortasynan opyrylady da qalady. Ár tıynyn sanap otyrǵan miskin úshin bul da Abylaı aspas sary bel tárizdi qııamet-qaıym. Mine, sol sátte Ramazannyń sheberhanasyna kelmeı me? Kelse tegin jóndep bermeı me?.. Alǵys-rahmeti eńbeginiń óteýine jetip jatyr. Basqa túk te kerek emes. Kúnin ázer kórip otyrǵan kiriptardyń qaltasyn qaǵatyndaı kisápir emes qoı. Jalǵyz qyzynyń dúkeninen túsken bolar-bolmas kiristi osy ımandy iske jumsap jatyr. Áke janyn, júreginiń lúpilin jaza baspaı tanıtyn qyzy da, qanshama qıyndyq kórgende qasynan tabylǵan jary da munyń ne degen emes. Kárip jandar da tirligin kórip, qýanyp, iske qashan kirisetinin taǵatsyzdana tosyp júr. Sheberhana emes, úmit otyn laýlatatyn oshaq tárizdi.
– Olardyń janyn eń aldymen, men túsinemin. Qudaı basqa bermesin, kózi bar adam soqyrdyń, tili bar adam mylqaýdyń jaıyn túsine me? – deıdi Ramazan Qazbekuly, – men jaqsylyq qana tileımin. О́zim tárizdi taǵdyrdyń tálkegin kórgen adamdarǵa jan jylýymdy tókkim keledi. Árbir merekede jabyqqan jandardyń kóńilin kótereıinshi dep dastarqan jaıyp, kezdesý keshterin ótkizemin. Bizdiń aramyzda taýy shaǵylmaǵan, ómirge qumar adamdar qanshama. О́nerge beıim, sportqa qumar. О́zim de aýyr atletıkamen aınalysamyn. Taǵdyrdyń júgin kótergen bizge temirdiń salmaǵy ne, táıiri?!. Talaı márte jalpykomandalyq esepte aýdandyq, oblystyq jarystarda top jardyq. Respýblıkalyq jarystarda sporttyń ár túrinen baǵy janyp júrgen jerlesterimiz de az emes. Tek, eń qıyny sol jarystarǵa qatysatyn qarajat tabý. Men qolymnan kelgeninshe kómektesýge tyrysamyn. Biraq bárin birdeı jarylqaımyn dep taǵy da aıta almaımyn, – deıdi ol.
Qaıdan jarylqasyn, bir ǵana Zerendi aýdanynda 1850 múgedek bar eken. Sol kárip jandarǵa degen qamqorlyq kóńil kónshitpeıdi.
– Júıke júıesi buzylǵan alty adamǵa qyzmet kórsetemin, – deıdi áleýmettik qyzmetker Evgenııa Hotomko, – joǵary bilimdi psıholog bolsam da, aılyǵym bar bolǵany jıyrma myń teńge. Qaıda jetkizersiz, qalaı jetkizersiz?.. Ár adamǵa qyzmet kórsetkenim úshin on myń teńge kóleminde aqy alamyn. Qaraýymdaǵy adam altaý bolsa da, ekeýi úshin ǵana aqy tóleıdi. О́ıtkeni bıýdjette qarajat tapshy.
– Jarytymsyz jalaqyǵa qalaı jumys istep júrsiz? – dedik Evgenııa Vasılevnaǵa janymyz ashyp.
– Balalarǵa baýyr basyp qaldym, – deıdi jıyrma myń teńgege jumys istep júrgen janashyr, – ata-analary da úırenisip ketken soń birtúrli kóńilderin qımaıdy ekensiń. Qazir aýdanda men tárizdi tórt áleýmettik qyzmetker bar. Al kómek kútken adamdardyń sany myńnan asady.
Áýeli jaǵdaıyn aıtqysy kelmegen. Shydaı almapty. Sodan soń jan ashýyn aqtaryp saldy. Onyń pikirin Ramazan Qazbekuly da qostaǵan. Evgenııa Vasılevna tabany kúrekteı jıyrma jyl boıy osy salada jumys istep kele jatyr eken. Sheberhana ashýǵa aýdandyq ákimdik kómek qolyn sozypty. Dál ortalyqtan jer telimin bergen, jylý qubyryna qosqan. Bul da dátke qýat.
– Jer úı salǵym keledi, – degen Ramazan Qazbekuly qoshtasar sátte. Jylyjaı salyp, kásiptiń kózin ashqysy keletinin de jasyrmady. «Qolym birdeńege jetken soń taǵdyrdyń tálkegine ushyrap, qaraýsyz qalǵan jandarǵa járdemdessem deımin. Myna bezbúırek zamanda múgedektiń muńyn tyńdaıtyn qulaq azaıyp bara jatyr ǵoı. Sóıtip óz qotyrymyzdy ózimiz qasysaq, eshkimge alaqan jaımas edik», – dedi.
Eshteńe aıta almadym. Tek zerendilik múgedekterdiń muńyn janym egilip otyryp jazǵym keldi. Ramazan Qazbekulynyń qaıratyn qalamyma tilep...
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany