«Abaıdyń ózge aqyndarmen sóz jarystyrýynan» oqyǵanym bar-tyn. «Hanym – sen, qarashyń – men, basybaıly, Hany jaqsy bolsa, qarashysy jasymaıdy. Jamanǵa jaqsy qoly ujymaqtaı, Álhanjan, beri tasta nasybaıdy» degenin. Muny eske túsirgen – jazýshy Maǵaýınniń bertindegi bir jazbasy. «Qarasha halyq emes, durysy qarashy» dep edi. Keshe qarasam, Buqar jyraýda da júr «qarashy» dep. Abaıdy túsinbegen qazaq Buqardy oqyp jaryta ma?!
Abaı Buqar týraly aıtqanda, zaman beti basqa arnaǵa aýsa da, qazaqtyń qyr sońynan qalmaı kele jatqan eski ádetti nusqasa kerek-ti. «Saýyp isher súti joq, Minip kórer kúshi joq, Aqsha degen mal shyqty» (Shortanbaı) dep jatsynǵannan góri, sonyń tilin tappasań, osylaı taz qalpyńda dalada qalasyń degeni, bálkim. Hakimniń bul óleńi – jalpy aqyndyqqa qoıylǵan talap. «Mal úshin tilin bezep, janyn jaldap» nemese «Eski aqynsha mal úshin turman zarlap» degenine qaraǵanda. Áıtpese, han men qarashynyń arasynda ádiletti tý etip, qaırylmaı turyp alǵan jyraýyń osy «Kómekeı áýlıeniń» ózi edi.
Buqar jyraýdy oqysań, kóz aldyńa han men qarashy hám búgingi dúdámal dúnıe eles beredi. «Kózinen basqa oıy joq, Adamnyń nadan áýresiniń» (Abaı) biri kezdespeıdi. Sol kezdegi memlekettik, ulttyq sana men buqaranyń hali, bolashaqty boljap, alysty kórý bar. «Halyqtyń kózi, qulaǵy hám tiline» aınalǵan aqylman ne aıtsa da, eldikti, tutastyqty jyrlaǵanyn baıqaý qıyn emes. Solaı bolǵasyn, han keńesshisi saılanbaı qalsyn ba?
Hakim Abaıdyń joǵarydaǵy óleńge qoıǵan talaby búginde oryndalsa qaıda? Osy kúnge deıin Astanany jyrlamaǵan aqyn kem de kem. Biraq Buqardyń «Baǵanaly orda – basty orda, Baısal orda qonǵan jurt» tolǵaýlarynan asyryp aıtqany joq. Baǵzy zamanda ómir súrgen babamyzdyń jyr-tolǵaýlarynda aıtylǵan oılar búgingi Qazaqstannyń irgetasy bolyp qalanyp jatqandaı kórinedi keıde. Jyl basynda Astananyń 20 jyldyǵyna oraı materıal uıymdastyrǵanda, osy
«Baǵanaly orda,basty orda –
Baısal orda qonǵan jurt.
Qara túlki – qarmaljyq
Qas sypaıy kıgen jurt.
Aqsary atan aspalap,
El jaılaýǵa shyqqan jurt.
Haqtyń jolyn kúzetpeı,
Jamandyqty uqqan jurt.
Bas, aıaǵyń baı bolyp,
Báseke dáýren súrgen jurt...», dep bastalatyn tolǵaýdan asqan kelisti sóz tappaı qaldyq. Táýelsiz el astanasynyń obrazy osynda tur. Búgingi Astana keıpi burynǵy dáýirde, Buqardyń tilinde somdalyp qoıǵan. Senbeseńiz, tolǵaýdyń tolyq nusqasyn muqııat oqyńyz. О́ne boıynda «mal úshin tilin bezegen» qylýadaı sóz joq, tek astanaly memeleketti sıpattaǵan asqaq rýh qana tur. Tipti «Kóp jyldarǵa bek saqtap, Esen de esen bolǵan qutty jurt» dep búginge jetken qazaqtyń qıly taǵdyryn da sıpattap ketkendeı eken. «Mamyrasyp el bolyp, Baısaldy jaılaý tabyldy. Kóldeı qamqa tósenip, Kórikti hanym túsken jurt. Hanym bergen qamqa ton, Jyraý kıip ketken jurt» dep beıbitshilik pen kelisimdi, tatýlyq pen jarastyqty da kelistire jyrlaıdy.
Ásirese búgingi kúnmen astasatyn – «Bul, bul úırek, bul úırek» tolǵaýy.
«Baılar uǵly shoralar
Bas qosypty desin de!
Mań-mań basyp júrińiz
Baısaldy úıge túsińiz.
Aınala almaı at ólsin,
Aıyra almaı jat ólsin,
Jat boıynan túńilsin,
Bárińiz bir eneden týǵandaı bolyńyz», degeni Abaıdyń «Birińdi – qazaq, birin – dos, kórmeseń istiń bári – bos» ıdeıasymen astasady. Beıbitshilik pen tatýlyqqa úndegen Buqardyń bul oıy búgingi Assambleıanyń túpqazyǵyndaı? Osyny ol basta ańdap, júzege asyrǵan Elbasynyń kóregendigi óz aldyna bólek áńgime. Joǵaryda jyraý ósıetteri búgingi Qazaqstannyń irgetasy bolyp qalanyp jatqandaı deýimizdiń bir ushy osynda.
Jánibek ÁLIMAN
QARAǴANDY