Oktıabr Jarylqapov nebary 37 jasynda jaryq dúnıemen qoshtasty. Desek te aıtýly azamat sol qysqa ǵana ǵumyrynda talaı ıgilikti is tyndyryp, el sporty tarıhynda óshpes iz qaldyrdy. Atap aıtsaq, otandyq voleıbolshylar arasynan ol alǵashqy bolyp KSRO sport sheberi jáne KSRO-ǵa eńbek sińirgen jattyqtyrýshy atandy. Jarylqapov irgetasyn qalaǵan Almatynyń «Býrevestnık» klýby kóptegen dúbirli dodada dara shyǵyp, álemdegi eń áıgili komandalar qatarynan kórindi. Aqıyq Oktıabrdiń tusynda el voleıboly órkendep, orasan zor bıikke kóterildi. Jarylqapov Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Dene shynyqtyrý men sport jónindegi komıtet tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan jyldary osy sala qaryshtap damyp, jańa kókjıekterge bet aldy.
Bolashaq sport juldyzy 1931 jyldyń 25 qazanynda Tashkent oblysynyń Iаngııýl aýdanynda dúnıege kelgen. Shaqalaqtyń shyr etken daýsy estilgen kúni kúlli Keńes Odaǵy aýmaǵynda Uly Qazan revolıýsııasynyń 14 jyldyǵy dúrkirep turyp toılanyp jatqan. Barlyq jerde – saltanatty sherý, barlyq jerde – saltanatty marsh. Dastarqan basyna jaıǵasqan Jarylqapovtardyń otbasy músheleri ózara aqyldasa otyryp, sábıdiń esimin Oktıabr dep qoıýdy qup kórgen eken.
Oktıabr jastaıynan jetimdiktiń, joqshylyq pen tarshylyqtyń taýqymetin molynan tatty. Asqar taýdaı ákesi Qydyrbaıdan 6 jasynda aıyryldy. Kezinde Sozaq aýdanynda ishki ister qyzmetiniń basshysy jáne Bostandyq aýdandyq aýyl keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan abzal azamat 1937 jyly «halyq jaýy» degen jeleýmen, qamaýǵa alyndy. Itjekkenge aıdalyp ketken otaǵasynan odan keıin esh habar-oshar bolmady. Ne óli, ne tiri ekeni belgisiz. Al Uly Otan soǵysynyń oty órshigen tusta 16 jastan endi ǵana asqan Oktıabrdiń týǵan aǵasy – Palmahan áskerı komıssarıattyń tabaldyryǵyn tozdyryp júrip, óz erkimen maıdanǵa attanady. Ondaǵy maqsaty – maıdan dalasynda asqan erlik kórsetip, jazyqsyz sottalǵan ákesin aqtap alý edi. Biraq Palmahan qan maıdannan oralmady.
Soǵys aıaqtalǵannan soń Aınagúl apa alty balasyn ertip, Qazaqstandy betke alady. Olar qasıetti Túrkistanǵa kelip qonystanady. Kóne shaharda orta mektepti oıdaǵydaı aıaqtaǵan Oktıabr 1949 jyly Almatyǵa kelip, AZVI-ge oqýǵa tústi. Alataý bókterinde bilim ala júrip, sportty da ómirlik serigine aınaldyrady. Ásirese, ol voleıboldyń qudiretine arbaldy. Jalyndap turǵan shaǵynda bul ónerdi jetik meńgerip, birden bilikti mamandardyń nazaryn ózine aýdardy. Jarylqapov elýinshi jyldardyń bel ortasynda irgetasy qalanǵan Almatynyń «Býrevestnık» klýbynyń sapyna qabyldandy. Qysqa ǵana merzim aralyǵynda atalmysh klýb pen Qazaqstan quramasynyń eń beldi oıynshysyna aınaldy. 1961 jyly KSRO-nyń eń úzdik 24 voleıbolshysynyń qataryna qosylyp, sport sheberiniń kúmis belgisin keýdesine taqty. Oǵan deıin mundaı mártebeli ataq Qazaqstannyń birde-bir oıynshysyna buıyrmaǵan edi. Sol kóshti qazaqtyń serke uly bastady.
Bapkerlik kásipte de Oktıabrdiń baǵy jandy. Ol tabanyn tozdyryp júrip, túrli zaýyt pen kásiporyndar, mekemeler men joǵary oqý oryndaryn aralady. Sportqa, onyń ishinde voleıbolǵa qabileti jáne ynta-nıeti bar jastardy Alataý bókteriniń ár buryshynan sharq uryp izdedi. Olardy baptap, baǵyt siltedi. Daryndy jigitterdi ózi jetekshilik etetin «Býrevestnıktiń» qataryna qabyldady. Qazirgi tilmen aıtqanda, seleksııalyq jumysty asa uqypty ári saýatty júrgizýiniń arqasynda Oktıabr Jarylqapov básekege qabiletti jaqsy komanda jasaqtaı bildi. Nátıjesinde, buǵan deıin qalyń toptyń arasynda áýpirimdep júrgen almatylyq ujym 1965 jyly óz tarıhynda tuńǵysh ret KSRO chempıonatynyń «A» tobynda kúsh synasý qurmetine ıe boldy.
Sheberler tobyndaǵy alǵashqy maýsymda «Býrevestnık» 8-orynǵa taban tiredi. Sol kezde Oktıabr Jarylqapov qazaq bapkerleri arasynan alǵashqy bolyp, KSRO-ǵa eńbek sińirgen jattyqtyrýshy ataǵyn aldy. Kelesi jyly jerlesterimiz 4-satyǵa jaıǵasty. 1967 jyly júldegerler sanatyna qosylyp, qola medaldi ıelendi. 1968 jyly bizdiń voleıbolshylar taǵy bir saty joǵarylap, kúmis júldege qol sozdy. 1
969 jyly Qazaqstannyń voleıbolshylary ózderiniń tarıhı jeńisine qol jetkizdi. Sol maýsymda kil myqtylardyń barlyǵyn qapy qaldyrǵan «Býrevestnık» aıdy aspanǵa bir-aq shyǵaryp, KSRO chempıony atandy. Biraq eń ókinishtisi, osy bir qýanyshty sátti kórý baqyty bizdiń keıipkerimizge buıyrmady. 1969 jyldyń 11 mamyrynda aqıyq Oktıabrdiń demi úzildi. Bir emes, birneshe asa jaýapty qyzmetti qatar atqaryp júrgen ataqty oıynshy, ǵulama bapker, bilikti basshy nebári 37 jyl ǵumyr keshti...
Oktıabr Jarylqapovtyń tól shákirti, KSRO men Qazaqstan voleıbolynyń shoq juldyzy Janbek Saýranbaev ustazyn jer qoınaýyna tapsyrǵan kezdi bylaı dep eske alǵan edi:
– 1969 jylǵy maýsymnyń aıaqtalýyna bir aıdan asa ýaqyt qalǵanda Oktıabr Qydyrbaıuly ómirden ozdy. Ustazymyzdyń mezgilsiz qazasy bárimizdiń qabyrǵamyzdy qaıystyryp ketti. Ol chempıondyq táj úshin talastyń beleń alyp turǵan kezi. Keminde úsh-tórt komandanyń jeńis tuǵyryna kóterilýge áli de múmkindigi bar. Bilikti bapkerdi aqtyq saparǵa shyǵaryp salý rásiminde shákirtteriniń atynan sóz sóıleý meniń úlesime tıdi. Dúıim jurttyń aldynda men: «Bıyl «Býrevestnık» chempıon atanady! Barlyq oıynshylardyń atynan men sert beremin. Jáne de sol jeńisimizdi ustazymyzdyń rýhyna arnaımyz!», dep tebirene sóıledim. Qysyltaıańda basty qarsylastaryn basyp ozatynymyzǵa kúmándanǵan áriptesterim: «Janbek, bunyń ne? Chempıondyq ataqty oljalaı almasaq, erteń el-jurttyń betine qalaı qaraımyz?», dep sókkendeı boldy. Biraq men alǵan raıymnan qaıtpadym. Onymen qoımaı: «Eger osy komanda quramy saqtalsa, biz áli budan da bıik beleske ıek artamyz. Oǵan kúsh-qýatymyz ben qarym-qabiletimiz tolyqtaı jetedi», dep odan ármen batyl sóıledim.
Serke oıynshy sertinde turdy. Sol maýsymda «Býrevestnık» KSRO birinshiliginde altyn tuǵyrǵa kóterilýmen shektelip qalǵan joq. 1970-1971 jyldary qatarynan eki márte Eýropa chempıondary kýbogyn oljalap, álemdegi eń úzdik komandalar sanatyna qosyldy. Eki retinde de jerlesterimiz aqtyq aıqasta Chehoslovakııanyń ataǵy alysqa jaıylǵan «Zetor Zbroıovka» klýbyna san soqtyrdy.
Oktıabr Jarylqapovtyń shekpeninen shyqqan shákirtteriniń birazy tórtkúl dúnıege tanymal voleıbolshylardyń qataryna erkin qosyldy. Olımpıada chempıondary – Vadım Kravchenko men Oleg Antropovtyń tomaǵasyn sypyryp, úlken báıgege qosqan da sol azamat edi. Sondaı-aq Janbek Saýranbaev, Zańǵar Járkeshev, Aleksandr Portnoı, Gennadıı Goncharov, Leonıd Sherbakov, Vıtalıı men Vıacheslav Shapran, Evgenıı Presnıkov, Alekseı Karmanovskıı, Nıkolaı Ragozın jáne taǵy basqa saıypqyrandar óz dáýirinen ozyp týǵan qazaq bapkerinen kóp nárse úırendi. Taǵy bir erekshe atap óterlik jaıt, Jarylqapovtyń tusynda qandastarymyzdyń qalyń shoǵyry voleıboldy serik etip, KSRO men qart qurlyqqa tanyldy. Olardyń qatarynda Janbek Saýranbaev pen Zańǵar Járkeshevten bólek, Eńsebek Imanǵalıev, Marat Mádenov, Jumash Mahmutov, Tólendi Ahmetjanov syndy saıypqyrandar boldy.
Dańqty voleıbolshynyń jubaıy Dılıara Iýsýpqyzy jáne otbasynyń ózge de múshelerimen men talaı ret dastarqandas boldym. Úılerinde qonaqta boldym, túrli jıyndarda ara-tura kezdesip turdyq. Osydan biraz jyl buryn sondaı bir otyrys barysynda Dılıara apaıymyzdyń mynadaı qyzyqty ári áserli áńgimeniń tıegin aǵytqany áli esimde:
– Men Oktıabrmen ınstıtýt qabyrǵasynda tanystym. Ol menen eki kýrs joǵary oqydy. Ekeýimiz tez-aq til tabysyp kettik. Ýaqyt oza kóńilimiz jarasyp, bir-birimizge ábden baýyr basyp qaldyq. Sodan úılenetin bolyp ýaǵdalastyq. Neke qııý úshin kelesi kúni ZAGS-tiń aldynda kezdesetin boldyq. Belgilengen ýaqytta kelsem, Oktıabr áli joq. Typyrshyp biraz turdym. Arada eki saǵatqa jýyq ýaqyttan keıin baryp, ol da jetti. Ústi-basy sý, shashy uıpa-tuıpa. Sóıtsem, jattyǵýdan kelgen beti eken. Shirkin-aı, voleıbol dese, Oktıabr bar nárseni umytatyn. Bul ónerge ol sheksiz ǵashyq edi. Eń bolmaǵanda, sol kúni voleıbol oınamasa bolar edi ǵoı...
Sodan ZAGS-ke kirip, tıisti qujattardy rásimdeı bastadyq. Meniń ultym – tájik, ol – qazaq. Ol orysshaǵa shorqaq, men qazaq tilin múlde bilmeımin. Osy jaıttan qulaǵdar bolǵan neke qyzmetkeri: «Sonda sender qaı tilde sóılesesińder?», dep ań-tań bolǵany bar. Mine, bizdiń ómirimizde osyndaı da qyzyqty jaǵdaılar bolǵan...
Rasynda da, qazaq voleıbolynyń «atasy» osyndaı bitimi men bolmysy bólek erek tulǵa edi. Áttegen-aı, naǵyz jalyndap turǵan shaǵynda Oktıabr Qydyrbaıulyn sum ajal aramyzdan julyp áketti. Ol kezde balalary da tym jas edi. Atap aıtsaq, Nurjamal – 13. Baýyrjan – 11, Gúlsara 10 jáne Venera 8 jasta bolatyn. Biraq Dılıara Iýsýpqyzy ákeleriniń ornyn joqtatpaý úshin qajyr-qaıratyn esh aıamady. Bar kúshin salyp, sanaly ǵumyryn arnady. Asyl ana ul-qyzdaryn ósirip-jetildirdi, oqytyp-shoqytty, eshkimnen kem qylmaı tárbıeledi.
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY