Konstıtýsıonalızm: qazaqstandyq damý joly

Qazaqstan Konstıtýsııasy, demokra­tııanyń eń jaqsy ıdeıalaryn qamtı kele, adam quqyqtary men bostandyqtaryn alǵa qoıdy. Demokratııalyq memleket retinde Qazaqstan búgingi kúni ózin quqyqtyq hám áleýmettik memleket retinde de kórsete bildi.

Kez kelgen memlekettiń qalyptasýy – kóptegen onjyldyqtardy, tipti júz­degen jyldy qamtıtyn úderis. Qazaq memlekettiliginiń kóp ǵasyrlyq tarıhy bar. Onyń qalyptasqan kóne kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli mádenıeti halyqtyń salt-dástúrler ómiriniń negizi bolyp qalandy. Tarıh sahnasynda qazaq memleketiniń paıda bolýynan keıin eki ǵasyrdan soń alǵashqy kodıfıkasııalyq sanattaǵy zań jınaǵy – «Jeti jarǵy» dep tanylǵan konstıtýsııalyq qujaty qalyptasyp shyqty. Onda mádenıet, ómir salty, halyqtyń etnıkalyq ómiri, mem­­­lekettiń ornalasýynyń geogra­­fııalyq ereksheligi jáne halyq birli­giniń qaǵı­dalary eskerildi. XVII ǵasyr­da búkil qazaq qoǵamnyń «Jeti jarǵy» nor­­malaryn moıyndalýymen qazaq qo­ǵamyndaǵy quqyqtyq qarym-qaty­nastardy retteıtin bastama konstıtýsııa qabyldandy. «Jeti jarǵy» zańdarynyń jınaǵy ákimshilik, qylmystyq jáne azamattyq bólimderden turdy.

HVII-HH ǵǵ. aralyǵy qazaq memle­kettiliginiń tarıhynda eń aýyr jáne kúrdeli kezeńderdiń biri boldy jáne mańyzdyraq eki qaýipti týyndatty. Bi­rinshi qaýipti – «oırattyq faktor» ákeldi, sebebi qazaq halqy genosıdtiń shegine jetti. Keıbir esepteýler boıyn­sha, halyqtyń shamamen 40 paıyzy «aqtaban shubyryndy jyldary» joıyldy. Ekinshisi, Qazaq handyǵynyń aldynda qýatty kórshileri tóndirgen qaýip turdy. Sın ımperııasy tarapynan Jońǵar handyǵynyń kúıreýge ushyraǵanynan keıin «qytaılyq faktor» paıda boldy. Qazan, Astrahan jáne Sibir handyǵyn jaýlap alǵannan keıin Qazaqstannyń batys jáne soltústik shekaralaryna Reseı patshalyǵy óńmendep jaqyndady. Speranskııdiń Jarǵysynyń iske asyrylýy óz jerinde «buratanalar» dep atalǵan qazaqtardyń múddelerine múl­dem qarsy áreket etti. Patshalyq úki­mettiń aımaqtyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyna qatysty qabyldaǵan kelesi aktisi Orynbor general-gýbernatory P.K.Essen ázirlegen jáne 1824 jyly Azııa komıtetimen bekitilgen Jarǵy boldy. Ol Jarǵy da qazaq halqyna qarsy baǵyttalǵan bolatyn. Patshalyq ákimshiliktiń otarshyldyq saıasaty qys­qa merzimde qazaq dalasyndaǵy saıa­sı bılikti transformasııalaýǵa ákeldi.

Biz han Abylaı, Syrym Dat­uly, Qa­ra­taı sultan, Qaıypqalı Esi­mov, Isa­taı Taımanov, Mahambet О́te­mis­uly, Jol­aman Tilenshiuly, Kenesary Qa­sym­uly, Janqoja batyr, Eset batyr... sekildi Qazaqstandy otarshyldyq ekspansııasynan azat etý úshin kúresken jáne qazaq memlekettiligin qaıta jandandyrý úshin óz ómirin qurban etken aty ańyzǵa aınalǵan tulǵalardy qaster tutamyz.

Qazaq memlekettiliginiń jáne kons­­tı­týsıonalızmniń jolyn zerdeleýde «Alash» saıası partııasynyń qyzme­tinen attap ótýge bolmaıdy. Bú­kilqazaq­tyq  sezd alǵash ret mem­leket­tilikti qaıta qurý, qazaq aımaqtarynyń avtonomııasy máselelerin kóterdi.  Sezd qujattarynda jer ıelikterin basqarý, quqyq qorǵaý, sot júıesi, bilim, din, áıel máselesi, qazaq saıası partııasynyń Búkilreseılik Quryltaı jınalysyna daıyndyq máseleleri de kórinis tapty. «Alash» qoz­ǵalysy ulttyq-demokratııalyq kúsh­terdiń sońǵy bekinisine aınaldy. Bul kúsh sol zamannyń tarıhı sebep­terine baılanysty týyndaǵan jaǵdaı­lar sheńberinde otarshyldyq saıasattan kóp azap shekken qazaq halqy men qoǵamyn bir ıdeıamen – memlekettilik ıdeıasymen biriktirýge umtyldy. Alaıda Alash qozǵalysy men partııasynan óristep shyqqan Alashorda úkimetiniń «batystyq» demokratııalyq úlgide qazaq memlekettiligin qalpyna keltirý maq­saty oryndalmady. Bolashaqqa jarqyn ómirdiń jasampaz ıdeıalaryn qaldyrǵan Alashorda úkimeti 1919 jyldyń sońynda tarıh qoınaýyna ketti.

Qazaq halqynyń betke ustar ókil­­deri aýytqý, kúmán jáne túńilýdiń drama­lyq jolynan ótti. Biraq ulttyq-demo­kratııalyq ıntellıgensııa taǵdy­rynyń eń úlken tragedııasy – onyń basym bóli­gi sol repressıvtik mashınanyń «aýy­zyna» túsip, olardyń tikeleı nemese ja­nama túrde paıda bolǵanyna járdem­deskeninde.

Biz kóp jaǵdaıda, konstıtý­sıo­na­lızmdi keńes dáýirimen baılanysty­ra­myz. Aldyńǵy konstıtýsııalar bolǵan kezde Qazaqstanda shynaıy konstıtýsıo­nalızm boldy ma? KSRO qalyptasqan sátten bastap, memlekettik uıymnyń irgeli qaǵıdasy – biryńǵaı odaqtyq mem­leket uǵymy boldy. 1924 jylǵy Kons­tıtýsııaǵa səıkes respýblıkalardyń egemendigi Odaq quzyretine kiretin kólemde jəne arnaıy taqyryppen shek­teldi (3-bap). Osyndaı ereje 1936 jylǵy 5 jeltoqsanda VIII Búkilodaqtyq Keńester sezi qabyldaǵan KSRO-nyń jańartylǵan Konstıtýsııasynda da qamtyldy. Al 1977 jylǵy Kons­tı­tý­sııada respýblıkalardyń egemen­digi týraly eshteńe aıtylmaǵan. Tıisti bap KSRO Konstıtýsııasyna jatqyzyl­ǵan máselelerde ǵana, ıaǵnı respýblı­kalardyń óz aýmaǵynda memlekettik bılikti óz betinshe júzege asyrý qu­qyǵy týraly kórinisimen shektelgen. Máselen, Keńes Sosıalıstik Respýb­lı­kalar Odaǵynyń 1924 jylǵy Konstı­týsııasynda Odaqqa júktelgen máse­leler boıynsha maqala 24 tarmaq bolsa, 1936 jyl­dardaǵy Negizgi Zańnyń tıisti maqalasy – 23 al 1977 jylǵy Kons­tı­týsııada máselelerdiń tizimi 12 tar­maqqa deıin qysqardy. Keńestik kezeń­niń konstıtýsııalyq tájirıbesi qatań ortalyqtandyrý úderisimen sıpattalady. 1936 jáne 1977 jyldarǵy KSRO-nyń Konstıtýsııasy deklaratıvti jáne jalǵan boldy. Olardyń basty maqsaty sosıalıstik júıeniń artyq­shy­lyqtaryn, onyń jetistikterin nası­hattaýda boldy. Memlekettik jáne qo­ǵamdyq ómirdi naqty quqyqtyq retteý máselesi Konstıtýsııamen nemese tipti zań aktilerimen de júzege asyrylmady. Olardyń kóbi tek resmı túrde qol­danýǵa arnalǵan memlekettik jáne vedom­stvo­lyq normatıvtik aktilermen oryndaldy jáne kóp jaǵdaıda tek «qyzmettik qoldanys» sıpatymen belgilendi.

Keńes ókimetiniń konstıtýsııalyq tájirıbesinde Odaq terrıtorııasy men odaqtyq respýblıkalardyń terrıtorııalary máseleleri ózinshe anyqtaldy. 1924 jáne 1936 jyldarǵy KSRO-nyń Konstıtýsııasy odaqtyq respýblıkalar arasyndaǵy shekaralardy ózgertýge onyń kelisiminsiz (6-bap jáne 18-bap) jol bermeıtin erejemen shektelip, tek Odaqtyń syrtqy shekaralary týraly jáne odaqtyq respýblıkalar aýmaǵyn ózgertý ókilettiligi bar KSRO Joǵarǵy Keńesi týraly sóz etiledi.

Alaıda 1977 jylǵy KSRO-nyń Konstı­týsııasy Odaqtyq respýblıka­lar­dyń terrıtorııalaryn qamtıtyn Odaq terrı­torııasynyń birtutastyǵyn jarııa­lady (75-bap). Odaqtyq orta­lyqtyń kelisiminsiz ózgertilýi múmkin bolmady (78-bap). Odaqtyq res­pýb­lı­kalar arasyndaǵy shekara tıisti res­pýblıkalardyń ózara kelisimi boıynsha KSRO-nyń bekitýimen ózgerti­lýi múmkin. Demek, KSRO-nyń sońǵy Kons­tı­týsııasy eki terrıtorııalyq ústem­­­dikti – KSRO men Odaq Respýblı­kasyn or­natty. Biraq bul tásil sózsiz qara­ma-qaı­shylyqtardy týdyrdy.

Belgili bolǵandaı, 1937 jáne 1978 jyldarǵy Qazaq KSR Konstıtýsııasy qurylymynda KSRO-nyń tıisti Kons­tıtýsııalarynyń qurylymy tolyǵymen qaıtalandy. Sonymen qatar 1978 jylǵy Konstıtýsııada Qazaq KSR quzyretine jatatyn máselelerdiń tizbesi 1936 jyl­ǵy Konstıtýsııamen salystyrǵanda aıtarlyqtaı qysqardy, bul taǵy da qatań ortalyqtandyrý úderisin kórsetedi. 1937 jylǵy Negizgi Zańmen salystyrǵanda, 1978 jyly qabyldanǵan Qazaq KSR-niń Konstıtýsııasy respýb­lıkadaǵy eń joǵarǵy memlekettik bas­qarý organdarynyń konstıtýsııalyq quzy­rettilikterin eki ese azaıtty. Eger Odaqtyq respýblıkalar arasyndaǵy shekaralardaǵy ózgeristerdi maquldaý, jergilikti halyqtyń pikirin joqqa shyǵaratyn Odaqtyq ortalyqqa jatatyn bolsa, onda respýblıka Konstı­týsııasynyń qandaı halyqtyq sıpatyn aıtýǵa bolady? Birqatar oń­tús­tik ólkeler Qazaqstan quramynan О́zbek­stanǵa, batysynda Chelıabi oblysyna jáne t.b. kóshýi Odaqtyq ortalyqtyń eshkimmen sanaspaıtynyn kórsetti. Qazaq jerinde eń qaýipti ıadrolyq synaq polıgonyn ornalastyrǵan Keńes ókimeti búkil halyqtyń ómirine qaýip tóndirdi. Bir sózben aıtqanda, Konstıtýsııalyq zańdylyq pen adamgershilik qaǵıdattary jaıyna qaldy. 1978 jylǵy Qazaq KSR-niń Konstıtýsııasynyń jumys úde­ri­si 1993 jyly Táýelsiz Qazaqstan mem­leketi alǵashqy Konstıtýsııasyn qabyl­daǵanǵa deıin jalǵasty.

Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa – táýelsizdik úshin kúrestiń ǵasyrlar boıǵy zańdy nátıjesi. «Faktiden zańǵa kó­shý» – Qazaqstannyń memlekettik ege­mendigi týraly Dekla­rasııany osylaı sıpattaýǵa bolady. Bul Qazaqstannyń egemen memleket retinde mártebesin rastaıtyn jáne onyń memlekettiligin jandandyrýǵa zor ynta týdyrdy. Qazaqstannyń ­memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa negizinen respýb­lıkanyń búkil halqynyń atynan júzege asyrylǵan ishki egemendikti jarııalaý jáne onyń basty nysany – kez kelgen ult ókilderiniń saıası úderisterge jáne óz mádenıetin damy­týǵa qatysý quqyǵy. 1991 jylǵy jel­toqsanda jarııalanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýel­sizdigi týraly» Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Konstıtýsııalyq zańy Qazaq­stannyń ózin-ózi syrtqy anyqtaý formýlasyna sáıkes keledi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik egemen­digi týraly Deklarasııa bastap bergen konstıtýsııalyq úderistiń belgili bir kezeńi ǵana boldy. Deklarasııada «jańa Konstıtýsııany, egemen memleket retinde respýblıkanyń mártebesin júzege asyratyn zańnamalyq aktilerdi ázirleýdiń negizi» degen ereje qam­tylǵan. Bul ereje Qazaqstannyń mem­lekettik-quqyqtyq damýyn jedel­detti. Deklarasııa negizinde Qazaq­stan Respýblıkasynyń birinshi jáne ekinshi konstıtýsııalary túzildi. Post­keńestik kezeńdegi Qazaqstannyń konstı­týsııa­lyq damýyna tán erekshelik, onda «óristeýshi nemese qalyptasýshy kons­tıtý­sıonalızm» elementiniń bolýy. Onyń maǵynasyn konstıtýsııalyq qury­lystyń sol kezeńde oryn alǵan saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq shy­naıylyqqa birtindep beıimdelýi úderisinde tujyrymdaımyz.

1993 jáne 1995 jyldardaǵy Qazaq­stan Respýblıkasy Konstıtýsııasy­nyń mátinderin salystyrmaly taldaý nátıjesi Qazaqstannyń konstıtýsııalyq zańnamasy memlekettik-quqyqtyq damýdyń úzdiksizdigi qaǵıdattarynan shyǵatyndyǵyn kórsetedi. Biraq eki Ne­gizgi Zań arasyndaǵy aıyrmashy­lyq­tar edáýir, olar negizinen qurylym­dyq-mazmundyq túziliminde. «Kons­tıtýsııany qabyldaýǵa bolady, eń qıyn nárse – adamdardy soǵan sáıkes ómir súrýge májbúrleý», – deıdi fransýz fılosofy T.Karleıl. Quqyqtyq sıpatynan basqa, Konstıtýsııa mańyzdy áleýmettik-saıası mánge ıe. Onyń áleýmettik-saıası maǵynasy memlekettiń de, qoǵamnyń da odan ári damýy úshin quqyqtyq negizdi qalyptastyrýynda. Bul turǵyda, táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Konstıtýsııalary áleýmettik múddelerdiń jıyntyǵy men saıası kúshterdiń teńgerimin kórsetetin ıdeo­logııalyq baǵdarlanýy tym áserli bolýy nazardan tys qalmady.

Konstıtýsııa – bul shynaıylyqqa jáne ýaqyttyń ózgerýine sezimtaldyqpen jaýap beretin tiri organ. Ol negizgi jalpyadamzattyq jáne demokratııalyq qundylyqtardy bekitedi. 2007 jyly qabyldanǵan Negizgi Zańǵa engizilgen túzetýler konstıtýsıonalızmniń jańa kezeńiniń bastaýy boldy. Taǵy bir ma­ńyzdy másele – saıası júıeni yryq­tandyrý, transparenttilik pen ashyq­tyq deńgeıin arttyrý qajettiligi. Memleket pen qoǵamdy reformalaý úderisinde el bıligi birtindep júzege asyrý qaǵıdattaryn, saıası reformalardy kezeń-kezeńmen júzege asyrýdy, sondaı-aq ilgeri ekonomıkalyq ózgerister basymdyǵyn berik ustanýda.

Memlekettik mereke – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııa kúni bizdiń memlekettiliktiń barlyq belgi­leri bar egemen memleket retinde qalyp­tasyp, álemdik qoǵamdastyqta aıqyn tanylǵandyǵymyzdyń aıshyqty faktory. Qazaqstandaǵy taǵdyrsheshti ózgeristerdiń nátıjesi qazirgi zamanǵy konstıtýsıonalızm, demokratııalyq memlekettilik, ashyq azamattyq qoǵam, tolyǵymen jańa ekonomıkalyq júıe, táýelsiz elimizdi odan ári nyǵaıtý jáne yryqtandyrý saıasaty boldy.

Erlan ARYN, professor, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory