Qazaqqa kóptiń biri emes, kóp kútetin jýrnal kerek

Maqsat TÁJ-MURAT, «Astana» jýrnalynyń dırektor-bas redaktory:

QAZAQQA KО́PTIŃ BIRI EMES, KО́P KÚTETIN JÝRNAL KEREK

Osydan on jyl buryn tusaýy kesil­gen «Astana» jýrnalynyń dırek­tor-bas re­dak­tory Maqsat Táj-Murat basylym­nyń bú­gin­gi jáne erteńgi izde­nis­teri haqynda áńgimeleıdi.

– Maqsat Ánesuly, ózińiz basqaratyn «Astana» jýrnalyn shyǵarý ne úshin qajet boldy?

– «Astana» jýrnaly jobasy Elba­sy­nyń eldiń jańa astanasyn Qazaqstan damýynyń serpinine aınaldyrý jónindegi strategııalyq tujyrymdamasy negizinde, sol kezdegi vıse-premer Imanǵalı Tas­ma­ǵambetovtiń bastamasymen, elordanyń sol tustaǵy ákimi Ádilbek Jaqsybekovtiń uıymdastyrýymen dúnıege keldi. Jýr­nal­dyń alǵashqy nómiri 2001 jylǵy jel­toq­sanda, ıaǵnı Táýelsizdigimizge on jyl tol­ǵan ýaqytta jaryq kórdi.

Áý bastaǵy joba boıynsha «Astana» jýr­naly jańa astananyń kózaıymyna, ıaǵnı «vızıt kartochkasyna» aınalýy tıis bolǵan. Ol mindet búginde qanshalyqty oryn­daldy, ol jaǵyn oqyrman qaýym aıta jatar. Al osy jerde aıta ketetin bir jáıt, jýrnaldy on jylda eki-aq adam basqarǵan eken. Onyń biri belgili jýrnalıst Juma­gúl Saýhat jáne ózińiz suhbattasyp otyr­ǵan men.

– Qaı basylym bolsyn basshysy­nyń talǵam-tushymy, dúnıetanymy men dúnıetúısigine oraılas shyǵady ǵoı. Jýrnaldy basqarǵan sońǵy úsh jyl­da basylymǵa nendeı ózgeris ákel­dim dep oılaısyz?

– Men jýrnalǵa gazetten keldim ǵoı. Jumagúl Berdenqyzy da sóıtken. Re­dak­sııadaǵy jýrnalısterdiń kópshiliginiń de ótken mektebi – gazet. Bul jaǵdaı taza ká­sibı jýrnal shyǵarý isinde biraz qıyndyq keltirdi jáne keltirip te otyr. Qazaq­standa jýrnalızm, ıaǵnı jýrnal shyǵarý sa­lasy álemdik úrdisten artta qalyp qoı­ǵandyǵyn osy mysaldan da ańǵarýǵa bolar edi. Bizdegi jýrnalıstıka fakýltetterinde jýrnalızm oqytylmaıdy, bolashaq jýrnal qyzmetkerleri arnaıy daıarlanbaıdy, tipti jalpyulttyq jýrnalymyz da joq, mine, osynyń bári jýrnal salasyn damytý ulttyq ıdeologııanyń basymdyqtary qata­ry­na engizilmegendiginiń kórinisi. Son­dyq­tan redaktorlyq túısigime ǵana súıenip, bárin basynan bastaýyma týra keldi.

Soǵan oraı, eń aldymen «Astanany» eki tildegi qoıyrtpaq qalpynan arylttyq – bazalyq, qazaqsha bóligi men orys tilindegi jańa «Astana-plıýs» qosymshasyn bir muqa­ba­nyń ishinde jeke-jeke ornalas­tyr­dyq. Odan basqa orys tilinde aıyna eki ret shy­ǵyp turatyn «Astana-nıýs» qosym­sha­synyń tusaýy kesildi. Ol álemdik medıa-keńistik­tegi Newsweek, Time, Chine news, «Ogonıok», «Itogı» sııaqty Qazaqstanda tuń­ǵysh shyq­qan túrli-tústi jedeǵabyl ja­ńalyqtar jýr­naly boldy. Sóıtip, biz ja­ńa pishindegi jýr­naldy promotion (na­ryq­qa engizý) ke­zeńin bir brendtik ataýdyń aıasyna toptasqan úsh basylymmen bas­ta­dyq. «Jýrnaldyń mem­lekettik tildegi segmenti nege azaıyp ketti?» deıtin yqtımal suraqqa osy jerde jaýap bere keteıin: «Astana-plıýs» jáne qa­zir­de veb-portalǵa aınalyp jatqan «As­tana-nıýs» qo­sym­­sha­synyń tili oryssha orǵyp tur­­ǵanymen, kon­tentiniń rýhy – ulttyq, qundy­lyǵy – ıslamı. Mundaı qadamǵa áý basta, ba­sy­lymdy reformalaý barysynda tań­dap alyn­ǵan maqsat­ty aýdıtorııaǵa – qoǵam­nyń orta tarap jigi­niń, sonyń ishinde orys­tildi qa­zaq qaýy­my­nyń qajettilikterin eskere oty­ryp bardyq. О́z qazanymyzda ózi­miz bur­qyl­dap qaınaı ber­meı, keıbir ótkir proble­ma­lardy, tol­ǵaq­ty oılarymyzdy orys tilinde de ortaǵa salyp otyrý kerek degen oıǵa bekindik.

– Búginde árqandaı aqparattyq ónim­niń ómirsheńdiginiń kepili sapalyq parametrlerdi jaqsartý, ıaǵnı «mazmun – sapa – bezendirý – jarnama» deıtin tórt nárseniń basyn teń ustaý ǵoı...

– Bul aıtqan tórt músheli anyqtamańyz aqparattyq ónimderdiń ishinde ásirese jýr­nalǵa kóbirek kelińkireıdi eken. Ál­bet­te, «Astana» jýrnalynyń jurttyń bárine unaı­tyn dollar bolýy shart emes. Qoǵamǵa ártúrli aqparat ónimin usyný – demokratııa talaby, sonymen birge demokratııalyq qoǵamda jýrnalyńdy kisiniń keýdesine avtomat tirep turyp ta oqyta almaısyń. Degenmen, osy órkenıettik demokratııany ómir­ge keltirgen ýaqyttyń taǵy bir qun­dy­lyǵy – árkimniń sándi de saltanatty tu­rýy­na jaǵdaı jasaýy. Jaqsy qaǵazǵa sapaly etip basylǵan, kórkem bezendirilgen jýrnaldar búginde aıtylmysh sándi, saltanatty turmystyń ajyramas bóligine aınala bastady. Sondyqtan zamanaýı jýrnal kimdi bolsyn syrt kelbetimen, ishki be­zendirilýimen birden baýrap alýy, naq­ty­raq aıtqanda alystan «arbaýy» kerek.

Sonymen birge myna bir jáıtti eskergen jón. Ádette gazet ómirdiń ózin kórsete­di, qoǵamda bolyp jatqandy sıpattap beredi. Al jýrnalda ony jasaýshylardyń dúnıeni qalaı kóretindigi, sonymen birge qoǵamnyń qaı satysynda tursa da báribir arman-ańsary, qaıǵy-kúıinishi qara qabyr­ǵasy­nyń astyndaǵy qarapaıym pende bop qa­latyn adamdardyń ómirlik qajettilik­teri, aınala dúnıeni qalaı kóretindigi já­ne qalaı kórgisi keletindigi kórinis tabady. Sondyqtan jýrnalda bezendirý isine, so­nyń ishinde mazmundy (kontentti) grafıka­lyq-kórkemdeý quraldarymen «áńgimelep berý», «oqytý» ádisine aıyryqsha mán beriledi. Batysta jýrnaldar negizinen osy prınsıppen shyǵady. Olarda birneshe ǵa­syr­lyq tarıhy bar basylymdar jýrnal naryǵyn áldeqashan bólisip alǵan ǵoı. Biraq qaı jýrnal bolsyn erte me, kesh pe, áıteýir bir jabylady. Naryqqa soń kelgen basylymdar álgi úırenshikti súrleýmen júr­gisi kelmeıdi, sol úshin de dástúrli emes, jańa áleýmettik jikterdi taýyp, ózi­niń maqsatty aýdıtorııasyna aınaldyrady. Qazirde álemdik jýrnal keńistigine óń berip, úrdis qalyptastyryp otyrǵandar da kontr-mádenıetke negizdelgen álgindeı feıshn basylymdar. Oqyrmanyn naq kóz­dep baryp shyǵatyndyqtan aýdıtorııany bir­den arýanadaı jetelep, eliktirip áke­tetin olarda basylymnyń negizgi novel­lasyn, baǵyttaýshy konsepsııasyn joba ıeleri bergenimen, jýrnaldy kánigi sheberler – «dızaın korolderi» jáne olar bas­qaratyn dızaın-bıýrolar jasaıdy. Bizde dızaın jasaý isi shyǵarmashylyq úderistiń quram bólikteri dep qaralsa, olarda dızaınerler óz salasyn, basý prosesin jetik bilýmen qatar túpki tutynýshynyń psıholo­gııa­syn da tereń ıgergen. Soǵan saı ár nómirdi shahmat partııasy sııaqty ábden oı­lastyryp, naqpa-naq jobalap, ıllıýs­t­ra­sııalyq qatardy basylym konsepsııasyna oraılastyra otyryp shyǵarady. Grafı­ka­lyq elementter (foto, slaıd, ıllıýstrasııa jáne sýret) jalań bezendirý úshin emes, maqaladaǵy negizgi maǵynalyq júk­te­meni alyp júrý maqsatynda qolda­ny­lady. Bizde dızaıner jýrnalıstiń baǵyn baı­lasa, Ba­tys­ta «dızaın koroli» jýr­nalıstiń baǵyn ashady. Ol ol ma, marketıngtik mindetterdi sheshýge, basylymnyń mádenıet kórkeı­tý­shilik ról atqarýyna, sondaı-aq tabys ta­býy­na tikeleı qolǵabys jasaıdy.

– Maqsat Ánesuly, áńgimeńizge qa­raǵanda, bizdiń eldegi jýrnaldar aıy­ryq joldyń ústinde turǵan sııaqty. Bir jol bar – jaqyn: úırenshikti súrleý, ıaǵnı bir salany aýdıtorııaǵa aınal­dyryp, sol salaǵa qatysy bar memlekettik organnyń, ıakı kompanııanyń, ne bıznes qurylymnyń kómegimen shyǵa berý, ekinshi jol bar – alys: kámeletten ozǵan elderdiń úlgisimen sony sıpat­ta­ǵy, jańa turpattaǵy jýrnalǵa aınalý. Qazaqstandaǵy jýrnalızm osy eki jol­dyń qaısysyna túsedi dep oılaısyz?

– Men bizdegi jýrnal salasy boıynsha jaýap bere almaımyn. Meniń quzyretim ózime tapsyrylǵan basylymmen shekteledi. Biraq osy salanyń tóńireginde arqan súıretip júrgennen keıin jan-jaǵyńdy sholyp otyrýǵa májbúrsiń, sondaı birer oıymmen bóliseıin.

О́zimizge belgili álemde kóptegen iri bas­pa kompanııalary jýrnaldy rýhanı azyq bol­ǵan­dyqtan jaqsy kóretin adam­dar­dyń kóme­gi­men emes, jýrnaldardan paıda kórgisi kele­tin­derdiń arqasynda ómir súrip otyr. 2010 jylǵy eń baqýatty adam kanadalyq medıamagnat Karlos Slım dep tanylýy tegin bolmasa kerek. Mundaı iri kommersııalyq jýrnal jobalaryna qarjy salǵan ınvestorlar jarnamadan, satýdan túsetin paıdaǵa esep jasamaıdy, bul ınvestısııalar joba­nyń kapıtaldanýynyń artyp, aksııa túrinde satylýynan túsetin paıdany kózdeıdi. BAQ kosmopolıttik sala ǵoı: Reseı Batystan alady, biz reseılikterden kóshiremiz degendeı. Dál sol batystyq úlgidegi halyqaralyq «Snob» jobasyna orys olıgarhy Mıhaıl Prohorov bastapqy kezeńde 50 mln. dollar quıǵan, joba ózin-ózi aqtaıtyn «nóldik» kezeńine birneshe jyldan soń, taıaýda ǵana aıaq basty. Soǵan qaramastan jobany ja­saý­shylarǵa, sonyń ishinde turaqty dızaın-bıýro men aýtsorsıng arqyly tartyl­ǵan maman­darǵa tólenetin jalaqy men syı­aqynyń mól­sheri AQSh-tyń aılyq jýrnaldarynyń deńgeıin negizinen saqtap keledi. Al qazirde amerıkalyq jýrnaldardy shyǵarý tapsyryl­ǵan kánigi mamandarǵa tólenetin syıaqy biz­diń úsh uıyqtasaq túsimizge de kirmeıdi. Ondaı jýrnaldar bir-birine múlde uqsamaıdy, árqaısysy oqyr­mandary shyǵýyn kútip jú­re­tin ózinshe bir álem. Olarda qoǵamdaǵy jańa qundy­lyq­tar ózgeshe tásildermen nası­hat­talady, bıznes-joba retinde paıda ákelý­men qatar «el bireý, ulys ortaq» deıtin ıdeologııa mýltınásildik ortanyń sanasyna bildirmeı sińiriledi, ınternetpen mıy aına­lyp qalǵan qoǵamǵa bir kezek tasqa basylǵan sózdi eriksiz oqytyp, oılaý júıesin ushtap, tanym kókjıekterin keńeıtip te jatady. Sodan da bolýy kerek, qazir Batysta jýr­nal­darǵa memleket tarapynan qoldaý kór­setý gazetterge qaraǵanda artyp keledi. Pa­radoks sııaqty: jýrnaldar túgeldeıin jeke menshik­tiń qolynda, sóıte tura óki­met jekeniń jýr­nalyn jazylym boıynsha taratý isine naqty kómek berip otyr. Mun­daǵy logıka mynada: jeke menshik jýr­naldar «nóldik» kezeńde paıdany jarnamadan túsiretini belgili, al jarnama berýshiler jýrnaldyń tutyný­shy­nyń qolyna ýaqtyly tııýine erekshe mán beredi. Sol sebepti baspager turaqty oqyrman­dar qa­taryn kóbeıtip otyrýǵa múddeli, osy maq­sat­ta shetelde jýrnalǵa jazylý baǵasyn arzandatyp, kerisinshe bólshek saýdadaǵy baǵasyn qymbattatyp otyrady. AQSh-ta jýrnaldardyń 85%-y jazylym boıynsha taraıdy, bólshek saýdaǵa 15%-y ǵana túse­di. Basylymdy jetkizý shyǵynyn shyǵa­rý­shy tólegenimen, úkimet poshta tarıfterin qatań baqylaýǵa alǵan. Máselen, jetkizý isi poshta úshin shyǵyn ekendigine qara­mas­tan, AQSh Kongresi poshta tarıfterin qymbattatýdy zańmen shektegen. Al Fransııa ókimeti poshta qyzmetine jeke menshik jýrnaldardy tarat­qany úshin sýbsıdııa beredi. Germanııada posh­taǵa osyndaı qyzmeti úshin qosylǵan qun salyǵy salynbaıdy.

Batysta jýrnal taratýdyń basqa balama túrleri de keńinen qoldanylady. Aı­ta­lyq, poshta qyzmeti qymbat, taratý isi mem­leket tarapynan rettelmeıtin elderde kýrerlik qyzmet kómegimen jetkizý, ad­res­tik tabys­taý, tıketıng sııaqty tásilder paıdal­a­ny­lady. Avstralııada jýrnaldy Coca-Sola-nyń shólmegine orap satatyn da ádis bar.

Jalpy, Batysta naryq zańdary bárin de retteıdi, sonyń ishinde jeke menshik aq­pa­rat quraldary taza óz qońyn ózi kóteredi deıtin pikir – beker sóz. Olarda baspasózdi taratýǵa janama qoldaý jasaýdan basqa kámeletke tolǵan jastardy gazet-jýr­nal­darǵa tegin jazdyratyn arnaıy baǵdar­lamalar bar. Shyǵynnyń jartysyn ókimet kóteredi, qalǵanyn baspa kompanııasy tó­leı­di. Fransııada mádenıet jáne buqara­lyq kommýnıkasııa mınıstrligi tarapynan 2009 jyldan beri «Maǵan syılaǵan gazet» degen atpen osyndaı aksııa júıeli túrde ótkizilip keledi. Aksııanyń birinshi ke­zeńin­de ǵana jastardan 300 myńdaı tap­sy­rys túsken, onyń 200 myńy tegin abonementke ıe bolǵan. Byltyr osyndaı aksııa­ǵa 62 fransýz gazeti qatysqan, ókimet ak­sııany qarjylandyrý úshin 3 jylǵa arnap 15 mln. evro bólgen. Al bizdegi bıliktiń BAQ-qa qoldaý kórsetýi jylma jyl tender ne tikeleı qarjylandyrý arqyly beretin qarjymen shektelip otyr.

Jalpy tıraj-basylym úshin negizgi kór­setkish dep kesip-piship aıtýǵa da bol­maı­dy. Batysta taralymy az, yqpaly kúsh­ti jýrnaldar bar. Olar baspasózge ja­zylý máselesinde biz sııaqty naýqan tý­ǵy­zyp jatpaıdy, oqyrmandy basylymǵa kóz­ge kórinbeıtin názik tetikterdi názik bu­rap alyp keledi. Deı tursaqta biz byltyr jazylym boıynsha dúnıejúzilik medıa-tájirıbeniń keıbireýin ózimizde synap kór­dik. Jýrnalǵa jazylym baǵasyn arzandatý arqyly turaqty oqyrman sanyn aldyńǵy jyldardaǵy mejeden asyrdyq. Búginde jýr­naldy jazdyrtyp alatyndar jalpy taralymnyń 30%-yn qurap otyr. Dúnıe júzi boıynsha merzimdi baspasóz ár jyly tırajynyń 2%-yn joǵaltyp kele jatqan qazirgideı kezde munyń ózi táp-táýir kór­setkish. Tırajdyń qalǵan bóligi Astana men Almatyda adrestik tabystaý jolymen taralady, prezentasııalyq negizde Astana-Almaty baǵytyndaǵy «Tulpar» poıyzyna jáne halyqaralyq Astana áýejaıynyń ter­mınaldaryna qoıylady. Naryq jaǵ­daıynda, árıne, ysyrap, biraq bul qadamǵa naqty qajettilikten – jańa formatqa kóshken basylymdy keńirek tanystyrý úshin jáne jarnama berýshilerdiń talap-tilegin eskere otyryp baryp otyrmyz.

Endi qazaq jýrnalızminiń aldynda tur­ǵan eki taraý jolǵa kelsek, onyń alys ta bolsa jaqyny, qıynnan tabar qymbaty, menińshe, joǵaryda ózimiz az-kem aıtyp ót­k­en pishin. Izdensek, kóp bolyp jumyl­saq, dástúrli jýrnalızm men álemdik yn­sanııat pisken astaı daıarlap qoıǵan tá­jirıbeniń arasynan unasymdy ulttyq úlgi pishýge bolady. Aıtty-aıtpady, ekono­mı­ka­da Reseıdi attap ótip, kóp nárseni Batys­tyń ózinen alyp otyrmyz ǵoı (mysaly, «bir tereze» prınsıpimen halyqqa qyzmet kór­setý ortalyqtary nemese qurylys stan­darttaryn belgileıtin «evrokodtar»).

Osy turǵyda turyp aıtsaq, «Astana» jýrnaly neokonservatıvtik baǵyttaǵy, pa­fos­tyq emes, konseptýaldyq yńǵaı­da­ǵy, maz­muny ulttyq, konsept-dızaıny batystyq jalpyulttyq jýrnalǵa aınalýy tıis. Árıne, bul maqsatqa jetý kóp ter tógý­di qajet etedi.

– Sózińizge qaraǵanda, jańa turpat­ta­ǵy jýrnal shyǵarýǵa qolbaılaý bolatyn jáıtter az emes sııaqty.

– Onyń bárin birer aýyz sózben bir ma­qalanyń aıasynda aıtyp berý múmkin emes desem, jańa turpatty jýrnal jobasyn óz basym bılikpen tikeleı baılanys­tyr­maı­myn. «Astana» jýrnaly qazirgi qalpynda shyǵa berse, oǵan tolyq múmkindik bar. Soń­ǵy kezde quryltaıshymyz – Astana qalasy ákimdigi jýrnalǵa bıýdjetten bó­le­tin qarjyny eki esege jýyq kóbeıtti, re­daksııanyń materıaldyq-tehnıkalyq baza­sy jaqsartyldy. Bizdiń qazaqtyń isher as, kıer kıimnen keıin kóp tartqan zary – baspana ǵoı. Imanǵalı Tasmaǵambetov ákim bop kelgeli tórt qyzmetkerimiz baspanaly boldy. Osynyń bári jýrnalǵa bedel ápe­retin nárse ári memlekettiń tikeleı qol­daýy basylymnyń ekonomıkalyq táýelsiz­di­gin qam­tamasyz etip, qaltalylarǵa já­reý­kelený­den saqtaıdy. Degenmen, árqan­daı iri jýr­naldyq joba qomaqty qarjy, óte qomaqty qarjy salýdy qajet etedi. Mysaly, «Snob» jobasymen 113 adam aı­nalysady. Bizdiń jýr­naldyń jáne «Astana aqshamy», «Vechernıaıa Astana» gazet­teri­niń redaksııalyq qura­myn qosyp eseptesek te bul sanǵa jetpeıdi.

Jalpy, Qazaqstan jaǵdaıynda dál qazir aýqattylar jýrnal jobasyna paıda tabam dep qarjy salatyndaı ahýal qalyptasa qoıǵan joq. Birinshiden, jýrnal – uzaq merzimdik joba, ekinshiden, ol paıdany kapıtaldaný kezeńinen soń aksııa túrinde ákele­tin­dikten elde tolyqqandy qundy qaǵazdar na­ryǵy bolýy shart. Ondaı ahýal qashan or­naı­tyny málimsiz. Halqymyzdyń ál-aýqaty, turmys deńgeıi órkenıet deńgeıine jetkende ondaı múmkindikpen de qaýysharmyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

 Áńgimelesken Zarına ASANOVA.