Ata Zań arqaý bolǵan asqar bel

El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Konstıtýsııalyq zańdy­lyq – quqyqtyq memlekettiń jáne tulǵa erkindiginiń negizi» atty ha­lyq­aralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ju­mysy keshe odan ári jal­ǵa­syn tap­ty. Onda elimizdiń táýel­siz­dik alǵaly bergi jıyrma jyldyq damýynyń negizgi joldary aıtyldy. Qazaqstan memlekettiliginiń ajyra­mas belgisi retinde konstıtýsııalyq zańdylyq re­jiminiń qazirgi jaı-kúıine jáne ony qamtamasyz etýde Negizgi Zańnyń róli­ne taldaý jasal­dy. О́ıtkeni, eldegi konstıtýsııalyq zańdylyq – qu­qyq­tyq memlekettegi Ata Zańnyń aıqyn kórsetkishi ekendigi anyq. Soǵan oraı Parlament Se­natynyń depýtattary, Konstıtý­sııa­lyq Keńes, Joǵarǵy Sot, Bas prokýratýra, basqa da memlekettik organdar men úkimettik emes uıym­dar­dyń ókilderi qatysqan konferensııada oń tájirıbe almasylyp, budan ári damý joldary naqtylandy. Táýelsizdigin jarııalaǵan kúnnen bastap elimiz Ata Zańnyń negizine sú­ıe­nip, azamattardyń quqy men bos­tan­dyǵyn qorǵaýdy basty basty maq­sat etip keledi. Konstıtýsııa – mem­leket ómiri men qoǵam damýy­nyń negizgi máni men qaınar kózi. Onda ulttyq qoǵamnyń rýhanı kelbeti men saıası, mádenı, ekonomı­ka­lyq órleýi­niń basty qundylyqtary aıqyndal­ǵan. Sondyqtan ol elimizde qabyl­da­na­tyn qalǵan barlyq zań­dar men qu­qyqtyq aktilerdiń bas­taý alar, arqa súıer tiregi bo­lyp tabylady. Olar­dyń birde bireýi Ata Zań talap­tary­na qaıshy kelmeıdi jáne kelýge tıis emes. Sebebi, Negizgi Zańda Qazaqstan halqy memlekettik bıliktiń birden-bir bas­taýy dep tanylǵan. Al halyq pen memlekettiń atynan bılik júr­gizýge Prezıdenttiń jáne kons­tı­tý­sııalyq ókilettigi sheginde Parla­ment­tiń quqyǵy bar. Konstı­tý­sııa­daǵy Memleket basshysynyń osyn­daı quqyǵy barlyǵyna oraı el Pre­zıdenti memlekettik bıliktiń zań shyǵarýshylyq, atqarýshylyq já­ne sot tarmaǵynyń kelisip ju­mys isteýin jáne ókimet organ­dary­nyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtama­syz etetin bolǵandyq­tan ótken jıyr­ma jyl ishinde elimiz buryn-sońdy bolmaǵan bıikterge kóterildi. Osylaısha Konstıtýsııanyń 2-ba­byn­da jazylǵandaı, Qazaqstan Res­pýblıkasyn prezıdenttik basqarý ny­sanyndaǵy birtutas memleket degenimizde onyń memlekettik qurylys boıynsha birtutas el bolyp tabyla­tyn­dyǵyn aıtamyz. Iаǵnı, Qazaqstan­nyń aýmaǵynda avtonomııalyq qury­lymdar joq. Respýblıkada bir Prezıdent, bir zań shyǵarýshy organ – Parlament, bir joǵary atqarýshy organ – Úkimet, bir joǵarǵy sot organy – Joǵarǵy Sot, sondaı-aq jergilikti memlekettik basqarý jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdary qyzmet etedi. Osyǵan saı Konstıtýsııa Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń biryńǵaı azamattyǵyn moıyndaıdy. Al osy ekinshi baptyń ekinshi tarmaǵyna saı elimizdiń egemendigi degenimiz memlekettik bıliktiń joǵary organdary – Prezıdent, Parlament, Úkimet, orta­lyq organdar óz quzrettiligi sheń­be­rin­de Qazaqstannyń búkil aýma­ǵyn­da zań kúshi bar normatıvtik aktiler qa­byldaıtynyn bildiredi. Demek, Konstıtýsııa aýmaqty tutas, qol su­ǵyl­maıtyn jáne bólinbeıtin dep tanıdy. Ǵylymı-tájirıbelik jıynǵa Lat­vııa, Tájikstan, Reseı, Germanııa el­deriniń quqyqtanýshylary men bilikti zańger-ǵalymdary qatysty. Olar Qa­zaqstanda konstıtýsıonalızm ıdeıa­lary men prınsıpterin júzege asy­rý­dyń qaryshty úderisi júrip jatyr degen ortaq pikir bildirdi. Kons­tı­tý­sııalyq zańdylyq degen uǵym ár el­diń turmys-saltyna, ómirlik usta­ny­myna qaraı san alýan maǵyna beredi. Adamǵa degen qurmet onyń jeke ómi­ri men bostandyǵynyń qorǵalýy qo­ǵam damýynyń aıqyn kórinisi. Son­dyqtan da Konstıtýsııaǵa sáıkes mem­lekettik bıliktiń birden-bir bas­taýy – halyq bolyp tabylady. Respýblıka turǵyndarynyń erteńgi kún­ge degen senimi nyǵaıa túsýde. Ha­lyq­aralyq arenadaǵy, ekonomıkadaǵy, áleýmettik-turmystyq saladaǵy qol jetken oń jetistikterimizdiń barly­ǵy memlekettigimizdiń sara saıasatyn aıqyndap bergen Ata Zańymyzdan bas­taý alady. Sondyqtan da kon­fe­rensııaǵa qatysýshylar Qazaq­stan­da­ǵy konstıtýsııalyq zańdylyq, qu­qyq­tyq memleket jáne bostandyq, kon­s­tı­týsııalyq zańdylyq jáne ony qam­tamasyz etýdiń joly men amal­dary, konstıtýsııalyq sot – adam qu­qy­ǵynyń kepili, konstıtýsııalyq zańdy­lyqty qam­tamasyz etýdegi prokýror­lyq qa­da­ǵalýdyń róli, adam quqyǵyn qamta­ma­syz etýdegi zańdylyqtyń áse­ri, memleket táýelsizdigin nyǵaıtý­daǵy sot bıliginiń róli, Konstıtýsııa demo­kratııalyq negizdegi áleýmettik báse­ke­lestikti damytýdyń kepili jáne t.b. máselelerge toqtaldy. Aleksandr TASBOLATOV.