Qazaqstannyń Eýropadaǵy basty seriktesteriniń biri sanalatyn Ulybrıtanııamen arada dıplomatııalyq qarym-qatynastardyń ornaǵanyna shırek ǵasyrdan asty. Osy kezeń ishinde ózara tıimdi áriptestikke baǵyttalǵan baılanystar barynsha nyǵaıa tústi. Osynyń nátıjesinde búginde Ulybrıtanııa Qazaqstan ekonomıkasyna salynǵan ınvestısııalar kólemi boıynsha eń iri 6 memlekettiń qatarynan sanalady. Elimizdiń Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Birikken Koroldigindegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Erlan YDYRYSOVPEN áńgimemizde eki el arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq, mádenı baılanystardyń negizgi baǵyttary sóz boldy.
– Erlan Ábilfaıyzuly, Elbasynyń Qazaqstannyń syrtqy saıasatyn «ekonomızasııalaý» týraly nusqaýyna sáıkes, ekonomıkanyń basymdyq berilgen salalaryna shetel ınvestısııalaryn jáne ınnovasııalyq tehnologııalardy tartýǵa járdemdesý, sondaı-aq otandyq eksportty ilgeriletý boıynsha Ulybrıtanııamen arada qandaı jumystar atqarylýda?
– Qazaqstan-Brıtan saýda-ınvestısııalyq qatynastaryn damytý, brıtandyq ozyq tehnologııalardy elimizdiń ekonomıkasyna tartý – elshiliktiń asa mańyzdy mindetteriniń biri. Sońǵy jyldary osy baǵytta edáýir jetistikterge qol jetkizdik. Atap aıtqanda, Ulybrıtanııa Qazaqstan ekonomıkasyna tikeleı ınvestısııalar kólemi boıynsha kóshbasshy alty eldiń quramyna, al taýar aınalymy kórsetkishi jaǵynan úzdik ondyqtyń qataryna endi.
Ulybrıtanııanyń bıyl ǵana iske qosylǵan Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵyn (AHQO) qurýǵa belsendi atsalysýy elimizge sheteldik ınvestısııalardy tartýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam dep aıtýǵa tolyq negiz bar. AHQO-da aǵylshyn quqyǵynyń normalary men qaǵıdalarynyń qoldanylýy, aǵylshyn tiliniń ortalyqtyń jumys tili retinde paıdalanylýy Qazaqstandaǵy ınvestısııalyq ahýaldyń odan ári jaqsarýyna, AHQO-nyń halyqaralyq bedeliniń artýyna jáne shetel bıznesiniń bizdiń elimizge degen qyzyǵýshylyǵynyń joǵarylaýyna yqpal eteri sózsiz.
Budan bólek, jyl saıyn Birikken Koroldikte elshiliktiń jáne «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń, «Kazakh Invest» ulttyq kompanııasynyń uıymdastyrýymen ınvestısııalyq forýmdar, semınarlar, basqa da is-sharalar ótkizilip turady. Mysaly, byltyr London qor bırjasynda «Samuryq-Qazyna» UÁQ ınvestor kúni sııaqty asa iri is-shara ótti. Oǵan kóptegen brıtandyq kompanııalar qatysyp, ınvestısııalyq jobalarǵa qatysýǵa qyzyǵýshylyq bildirdi. Sondaı-aq bıylǵy sáýir aıynda «Kazakh Invest» basshysynyń Londonǵa sapary barysynda «Respýblıkalyq mańyzdaǵy aýyz sýdy taratý jelileriniń qurylysy» jobasy keńinen talqylanyp, bastapqy quny 2 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn birlesken jobany iske asyrý jóninde kelisimge qol jetti.
– Bıznes júrgizý turǵysynan alsaq ta, kúndelikti turmys-tirshilikte de aǵylshyndar men qazaqtardyń mentalıtetinde edáýir aıyrmashylyq bar desedi. Saıası-ekonomıkalyq dıplomatııada ekonomıkalyq kelisimsharttar jasasýda osy erekshelikter biline me? Jalpy aǵylshyndar qandaı halyq?
– Árıne ár eldiń bıznes júrgizý erejesi ártúrli. Eń aldymen bul ulttyq mentalıtet pen ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrlerge baılanysty. Ulybrıtanııa kóp ultty memleket, biraq mundaǵy iskerlik máseleler alýan túrli bolǵanymen, bıznestegi negizgi qaǵıdalar bárine ortaq. Brıtandyq bıznesmender álemge asa bilikti isker adamdar retinde tanymal. Naryqtaǵy ahýaldy jyldam saraptaı bilý, bıznestiń damýyn qysqa jáne ortasha merzimge boljamdaýda brıtandyq bıznesmenderden úırenerimiz kóp. Sonymen qatar aǵylshyndar bank sektorynda jáne qarjy salasynda da ozyq. Osy salalardaǵy jańalyqtardyń kópshiligi solarǵa tıesili.
Brıtandyqtar – tózimdi jáne baısaldy halyq. Bul qasıetter iskerlik kelissózder júrgizgende nemese birlese bıznespen aınalysqanda seziledi. Baısaldylyqty olar qurmet belgisi retinde qabyldap, ózderimen de baısaldylyqpen qatynasqandy qalaıdy. Brıtandyqtardyń taǵy bir ereksheligi – olardyń zańǵa qatań baǵynatyny. Ádildik sezimi olarda óte qatty damyǵan. Sondyqtan olar oıyn erejesi barlyǵyna teń bolýy qajet dep esepteıdi. Jalpy Qazaqstan bıznesiniń brıtandyq áriptesterinen úıreneri kóp dep oılaımyn.
– Bıyl eki el arasynda yntymaqtastyq ornaǵanyna 26 jyl. Osy jyldar ishinde Ulybrıtanııadan Qazaqstanǵa keletin týrıster sany ósti me? Oqyrmandarymyzǵa eki el arasyndaǵy tikeleı áýe joly, vızasyz rejim týraly áńgimelep berseńiz...
– 2016 jyly Qazaqstan Eýropalyq odaq jáne Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe memleketterdiń azamattaryna vızasyz rejim engizgennen keıin elimizge saparlap baratyn brıtandyqtardyń sany kúrt artty. Elimizge uzaq merzimge vıza rásimdegen brıtandyq azamattardyń sany da ósti. Atap aıtsaq, 2018 jylǵy birinshi jartyjyldyqta rásimdelgen vızalardyń sany 744-ke jetti. Qazirgi tańda brıtan jurtshylyǵynyń Qazaqstan týraly maǵlumaty edáýir molaıdy dep aıtýǵa bolady. Buǵan sebep retinde birneshe faktordy atap ótken jón. Birinshiden, brıtandyqtardyń Qazaqstanǵa barýy birshama jeńildedi. Endi olar elimizge 30 kúnge deıin vızasyz kele alady. Ekinshiden, osy jylǵy 1 maýsymnan bastap London men Astana qalalarynyń arasyndaǵy áýe reısteri jıilep, kún saıyn qatynaıtyn boldy. Jalpy, sońǵy jyldary Qazaqstanda ótkizilgen kóptegen jahandyq deńgeıdegi is-sharalar elimizdi brıtan halqyna ǵana emes, jalpy álem jurtshylyǵyna tanytýǵa yqpal etti dep oılaımyn.
Ulybrıtanııa tarıhı turǵydan alǵanda óziniń qatań kóshi-qon saıasatymen tanymal. Osy másele Birikken Koroldiktiń Eýropalyq odaq quramynan shyǵýynyń basty sebepteriniń biri bolyp otyr. Qazirgi tańda elshiliktiń bastamasymen Qazaqstan azamattarynyń Ulybrıtanııaǵa saparyn jeńildetý maqsatynda aıtarlyqtaı jumys atqarylýda. Atap aıtsaq, osy másele boıynsha qazaqstandyq memlekettik organdardyń arnaıy jumys toby qurylyp, jaqynda onyń alǵashqy otyrysy ótti.
– Ulybrıtanııadaǵy dıasporamyz úlken be? Olar qaı qalada kóp qonystanǵan? Nemen aınalysady? Eńbek shartymen keletinder kóp pe?
– Ulybrıtanııadaǵy qazaq dıasporasynyń negizin Túrkııadan qonys aýdarǵan baýyrlar quraıdy. 1960-jyldary túrik jerinen kóship kelgen qandastarymyzdyń sany búgingi tańda 45-50 otbasyna jetti. Osyndaǵy qazaq dıasporasynyń ókilderi Brıtanııanyń túrli salasynda qyzmet atqarady. Árıne elimiz egemendikke ıe bolǵaly Ulybrıtanııada bıznespen aınalysyp júrgen, bilim alyp jatqan qazaqstandyqtar sany da turaqty túrde ósýde.
Elshilik qazaq dıasporasymen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Qandastarymyz elshilik uıymdastyratyn túrli mádenı is-sharalar men resmı qabyldaýlarǵa belsendi qatysyp turady. Sondaı-aq elshilikte aptasyna bir ret dıaspora jastaryna arnalǵan qazaq tili sabaǵy júredi. Sabaq barysynda jastar qazaq tilin úırenip qana qoımaı, Qazaqstannyń tarıhymen jáne mádenıetimen tanysyp, elimizdiń qazirgi turmys-tirshiligi jóninde aqparat alady.
Qazirgi tańda bizdiń dıasporamyz qazaq tili oqýlyqtarymen jáne balalar men jastarǵa arnalǵan bilimland.kz, twig-bilim.kz, imektep.kz, kitap.kz, openu.kz sııaqty qazaq tilindegi túrli taqyryptyq onlaın resýrstarmen qamtamasyz etilgen. Sonymen qatar qazaq dıasporasynyń jas býyn ókilderine qazaqsha-túrikshe tilashar taratyldy.
– El stýdentteri úshin tumandy Albıon asa tartymdy elder qatarynda ekeni bilinedi. Bilim qýyp, Brıtanııaǵa barǵan jastarymyzdyń sany qansha? Olardyń elshilikpen baılanysy qanshalyqty?
– Brıtanııada oqıtyn stýdentterdiń naqty sanyn tap basyp aıtý qıyn, sebebi olardyń kóbisi jeke óz bastamasymen kelgen. Ári elshiliktiń qolynda barlyq stýdentterdiń esebin júrgizýge arnalǵan zańdy tásil joq. Elshiliktiń konsýldyq tirkeýindegi qazaqstandyq stýdentter sany 300-den asady, olardyń 290-y – «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda bilim alyp júrgen jastarymyz. Bizdiń jastar brıtandyq barlyq jetekshi ýnıversıtetterde oqıdy. Bizdiń boljamymyzsha, brıtandyq kolledjder men ýnıversıtetke daıyndyq mektepterin qosa alǵanda stýdentter sany 3-5 myńǵa jetedi. Qazaqstandyq stýdentter bilim, ǵylym, ınnovasııalar salalarynda kóptegen ıdeıalar usynyp, elshilikpen birlese is-sharalar uıymdastyryp turady.
Elshilik bıyl «Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵymen» birlesip, «Shell» gollandtyq-brıtandyq munaı-gaz kompanııasynyń Londondaǵy ǵımaratynda Ulybrıtanııanyń joǵary oqý oryndarynda bilim alyp júrgen jastarymyzǵa arnap bos oryndar jármeńkesin uıymdastyrdy. Oǵan Birikken Koroldiktiń Oksford, Kembrıdj ýnıversıtetteri, London ekonomıka mektebi, Londonnyń Ýnıversıtettik kolledji men Koroldik kolledji jáne basqa da jetekshi oqý oryndarynan kelgen 100-ge tarta stýdent qatysty. Bolashaqta mundaı bos oryndar jármeńkesin biz jyl saıyn ótkizýdi josparlap otyrmyz.
– Elshilikte Qazaqstannyń jalpyhalyqtyq mereke kúnderi atalyp óte me?
– Biz elimizdiń jalpyulttyq meıramdarynyń kópshiligin Ulybrıtanııada múmkindiginshe atap ótemiz. Jaı atap ótip qoımaı, olardy brıtan jurtshylyǵy arasynda nasıhattap, elimizdiń mádenı jáne tarıhı murasyn tanystyrý maqsatynda qoldanamyz. Mysaly, bıyl elshilikte Naýryz merekesi keń kólemde atap ótildi.
– Syrt elde júrgen otandastarymyzǵa aıaq astynan jedel kómek qajet bolatyn oqıǵalar týyndap jatady. Osy oraıda eń birinshi elshilik oıǵa oralady. Azamattarymyz qandaı máseleler boıynsha jıi habarlasady?
– Otandastarymyzdyń kópshiligi túrli is-sharalardy birlese atqarý jáne olarǵa konsýldyq qoldaý kórsetý jónindegi máselelermen habarlasady. Elshilik jerlesterimizdiń Qazaqstandy brıtan jurtshylyǵyna tanytýǵa, onyń jaǵymdy ımıdjin álemdik deńgeıde ilgeriletýge arnalǵan usynystaryn qarastyryp, qoldan kelgenshe qoldaý kórsetýge árqashan daıyn. О́ıtkeni dıplomatııada usaq-túıek másele bolmaıdy. Biz úshin ár otandasymyz qymbat. Olardy qoldap-qorǵaý, elimizdiń jetistigin tanytý, el men eldi baılanystyrý – bizdiń tikeleı mindetimiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Venera Túgelbaı,
«Egemen Qazaqstan»