Bala kezimiz. Balalyqqa qosa shalalyǵymyz da az emes. Kóp nárseniń baıybyna bara bermeımiz. Onyń ústine azdaǵan erkeligimiz bar. О́zimshildigimiz de ótip tur. Mine, osyndaı «aqymaqtaý» kezimizde bizdiń bir kórshimiz boldy. О́zi baryp turǵan sarań. Sarańdyǵymen qosa aramdyǵy da sezilip turady. Kóbinese bizdiń ákeımen áńgimelespek bolyp úıge keledi. Ákem ony qudasy kelgendeı quraq usha qarsy alady. Qabattap tóselgen qalyń kórpeniń ústinde osy Orynbaı kókemiz áńgimeniń túıme-túımelerin armansyz aǵytady deısiz bir. Tamaqtyń dámdisi sol kisiniń aldynda. Sheshemdi kórneý maqtap qoıyp, tyqqandarynyń birazyn aldyrtady. Orekeń araqqa da bir taban jaqyn. Qyrly stakanmen tartyp jibergendi júdá bek unatady.
Sol kókemiz búgin de tekti tórimizde. Sheshem shaı qaınatý úshin sary samaýryndy syrtqa kóterip shyǵardy. Men sekseýil syndyrdym. Azdan soń sheshem qazanǵa et saldy. Endi úıdegi dóı-dóıdiń jýyq mańda tarqamaıtynyn sezdim. Kórshiniń balalarymen láńgi teýip, oınap keleıin dep edim, ákem irikti. «Qaıda barasyń? Shesheńe kómektespeısiń be? Kórmeımisiń, úıde qonaq bar ǵoı» dedi ol. «Qonaǵynyń poshymyn?» dep men muryn shúıirdim. Biraq amal qaısy, bógelýge týra keldi.
Kórshi ketkennen soń ákeme qıǵylyq saldym.
– Áke, osy Orynbaı kóke kelse boldy, nege ıilip tósek, jantaıyp jastyq bola qalasyzdar? Ol kimniń shikirasy edi? Aýyzy únemi araqtan qurǵamaıdy. Basqalar ony úılerinen, tipti, ıt qosyp qýyp shyǵady ǵoı, – dedim tyrjıyp.
Únemi sybaǵaly úlesimniń bir bólshegin úńireıtip ketetin oǵan degende atarǵa oǵym joq bolatyn. Ashýmen álde shalalyqpen sol yza-kegimdi aqtaryp aldym-aý, shamasy. Buǵan ákem jatyp kep ashýlandy.
– Táıt! O nesi, asty qyzǵanyp. «Jaman asty qyzǵanady, jetesiz basty qyzǵanady» degen. Jetesiz bolaıyn dep pe ediń? – dep yzbarlana qaraǵanda shoqtaı janǵan kózderi óńmenimnen ótip kete jazdady.
Men tuqshıyp jerge qaradym. Kimniń jetesiz bolǵysy keledi deısiz? Ákem qasyma kelip, basymnan sıpady. Sosyn qońyr daýysymen asyqpaı áńgimesin bastady.
– Balam, «Kórshi aqysy – Táńir aqysy» degen bar. Ol Qudaı qosqan kórshimiz. Quranda «Qııamet kúni kórshiden suralady» deıdi. Meni ol dúnıege barǵanda da kináli ári kiriptar etkiń keledi me? Kórshimen týysyńdaı tatý-tátti bolý kerek. Onyń bizde aqysy bar. Sen sony túsin, – dedi.
Túsindim be, joq pa, ony dál qazir ashyq aıta almaımyn, biraq sodan keıin kórshilerge degen yqylas-peıilim kúrt ózgerip sala bergen. Onyń ústine sheshemniń de aıtqandary qulaǵyma sińisti bolyp qaldy-aý deımin. «Balam, jaqyn týystardan kórshi artyq. Eger úıińde qyzyqshylyq nemese basqa da bir topyr, toı-tomalaq bola qalsa áýeli úıińe kórshiń jetip keledi. Qýanyshyna da, súıinishińe de sol ortaqtasady. Tekemet bassań, kórshińdi shaqyrasyń. Qazaqta «tekemet satsań, kórshińe sat, úıine barǵanda bir shetine óziń otyrasyń» degen támsil bar. Sondyqtan kórshimen tatý bolǵan jaqsy» dep kekilimnen sıpap, betimnen súıdi.
Birde Nazar degen kórshimiz úı salatyn boldy. Kórshi-qolańdy, aǵaıyn-týysty túgel asarǵa shaqyrǵan. Bizdiń ákeı kórshiniń úıine bir semiz qoıyn aparyp baılady. Bıeniń eki kúndik sútin ashytyp, qymyzdy asarshylarǵa berdi. Men belim maıysyp júrip qysh tasydym. Keıin sol úı kóp-kórim bolyp shyǵa keldi. Nazar atamyz bazarly kisi edi. Úıine záýimen bara qalsaq, shyn yqylasymen, alǵaýsyz kóńilimen qarsy alyp, tórine shyǵarady. Jınaýly kórpe ishine qolyn tyǵyp jiberip nemese kebejeni aıqara ashyp, tyǵýly tátti alyp shyǵyp, qoıarda qoımaı qolymyzǵa ustatady. Sóıtsek, burynǵynyń kisileri «kórshi aqysy» degen jazylmaǵan zańdy óte qatty ustanady eken ǵoı.
Búginde qazaqtyń osy jarasymdy salt-dástúri umyt bolyp bara jatyr. Daralanǵan, dandaısyǵan bireýler paıda boldy. Olar kórshilerine kómek kórsetý bylaı tursyn, qońsylaryn jyǵa tanymaıdy da. Júzderin shyramytqanymen, jóndep amandaspaıtyndary da jetip artylady. Bıik-bıik tas qorshaýdyń ishinde qalǵan olardyń úılerine tyshqan tumsyǵy ótpeıdi. Birin-biri múlde tanymaıtyn kórshiler de kezdesedi. Al osydan keıin meıirimdilik, ımandylyq, izettik, qaıyrymdylyq, adamgershilik, adaldyq sııaqty izgi qasıetter adyra qalmaıdy ma? Qazir bireýdi-bireý pyshaqtap jatsa da kórmegensip óte shyǵatyn bezbúırekter kóp. Oǵan endi, myń-myńdap mysal da keltire alamyz. Osy kórmestigin olar kórshilerine de jasaıdy. Máselen, jýyrda qaladaǵy bir úıdiń otbasyn túgeldeı bir qanisher baýyzdap ketti. Al kórshileri irgesi tıip turǵan úıde ne bolyp, ne qoıyp jatqanynan beıhabar. Eger aralasyp tursa, esikteri aıqara ashyq tursa, mundaı sumdyq soraqylyq oryn almas pa edi deımiz-daǵy.
Baǵzy babalarymyz «Kórshińniń ala jibin attama», «Qonaq kelse qut», «Alystaǵy aǵaıynnan aýyly birge kórshi artyq», «Otty úrleı berseń óshirersiń, kórshini kúndeı berseń kóshirersiń» degendi bosqa aıtpaǵan. Kúndeı berseń, kórshi kóshedi, júndeı berseń, keliniń de ketedi. Sondyqtan Qudaı qosqan kórshimen qashan da tatý bolý kerek-aq.
Kórshi. Kórshi qaqysy. Qazirgiler muny qalaı túsinedi? Biz ata-babalarymyz ósıettep ketken salt-dástúrlerge qalaı qarap júrmiz? Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasyna úńilgende osy mańyzdy máselelerge de múmkindiginshe mánistep qaraǵanymyz abzal. О́ıtkeni rýhanı jańǵyrý degenimiz, túptep kelgende adamdardyń bir-birine degen súıispenshilikterinen, ulttyq dástúrlerdi qurmetteı bilýden, eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala bilýinen turady. Osy rette kórshi qaqysyn da umytpaǵanymyz jón. Syılastyqqa syzat tússe qaı tirligimizdiń de túzelmesi belgili.
Endi bizdiń qasıetti dinimizde kórshi aqysy týraly ne deıdi eken, soǵan toqtalalyq. Birde Aısha (r.a.) Alla Elshisinen (s.ǵ.s.): «Ýa, Rasýlla! Meniń eki kórshim bar, syıdy sonyń qaısysyna bereıin?» dep suraǵanda Alla Elshisi (s.ǵ.s.): «Esigi eń jaqyn ornalasqanyna» dep jaýap beripti. Iá, japsarlas kórshiń seniń eń jaqyn adamyń. Qýanyshyńa, súıinishińe birinshi bolyp jetetin de jaqyn kórshi. Betin aýlaq qylsyn, bir qıyndyqqa tap bolsańyz, áýeli kórshiń kelip, basyńdy súıeıdi. Endeshe, jaqyn kórshi – jaqsylyq jasaýǵa laıyq kórshi. Bir jaqqa qydyrystap ketseń de bala-shaǵańdy, mal-múlkińdi soǵan tabystap ketesiń. Ol sen oralǵansha amanatyńa adal bolyp, bala-shaǵańa, mal-múlkińe bas-kóz bolyp otyrady. Ánes ıbn Málik (r.a.) jetkizgen rıýaıatta Alla Elshisi (s.ǵ.s.): «Janyndaǵy kórshisiniń ash jatqanyn bile tura, ózi toq bolyp jatqan adam maǵan naq ıman keltirgen emes» deıdi (Ál-Bazzar rıýaıaty). «Qońsy qaqysy – Táńir aqysy» degen osydan shyǵady. Kórshimenen kelisti qarym-qatynas jasaı bilý de bir óner.
Qazir ǵoı, kórshi tańdap ala almaıtyn zaman. Qaı jerden ýchaske ala alsańyz, sol jerge baspana salasyz. Qaltańyzǵa qaraı úı satyp alasyz. Sonda qandaı kórshi tap kelerin kim boljaı alady? Múmkin ol zarar-zalaly kóp zántalaq bireý shyǵar. Osy rette Allanyń Elshisi kórsetken úlgi-ónegege kóńil qoıyńyz. Ol ózine jábir kórsetip, jolyna nájis tósep qoıatyn, ıman keltirmegen kesir kórshisi aýyryp qalǵanda onyń hal-jaǵdaıyn surap barady. Saýyqqan soń kórshisi ıman keltirip, túzý jolǵa túsken eken desedi. Prezıdent N.Nazarbaevtyń «rýhanı tazarýdy ózińnen basta» deýindegi rıýaıattyń kilti mine, osy. Sen kórsetken úlgi-ónege basqalarǵa sabaq bolmaq.
Sonymen, kórshińizben qalaısyz?
Sabyrbek OLJABAI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi