Marat ÁBDEShULY. Kisiliktiń kilti

Osyndaı laýazymnyń eń tómen­gi tepkisheginen joǵary baspal­daǵyna deıin óziniń adal eńbegimen, tabıǵı talantymen, adamgershilik qasıetimen kóteril­gen azamattardyń biri Jambyl oblysynda uzaq jyldar jaýapty qyzmetter atqaryp, búginde zeınetke shyqsa da el-jurt­tyń aqyldasar ardageri atanǵan Ońlasyn Esirkepovti aıtar edim.

Ońlasyn Qarabaıuly Uly Otan soǵysynyń eń bir surapyl da kúrdeli kezeńi 1943 jyly Jambyl oblysy Baızaq aýdanyndaǵy Kóktal aýylynda dúnıege kelgen. Esirkep atamyz ben Meıizgúl apamyz soǵys aıaqtalyp, áli de el ońalyp, aqjarylqap kún týar degen ilgeri úmitpen náres­te­niń atyn Ońlasyn qoıǵan eken. Soǵys­­t­an keıingi eldiń eńse túzeýi de ońaı bolmaǵany tarıh­­tan bel­gili. Sondaı qıyn-qys­taý kezeń­de Ońlasyn aǵamyz bala­ly­ǵyna qara­maı úlkendermen birge sharýa­­­sh­y­­lyqtyń aýyr jumysy­na jegildi. Buǵanasy bekimeı turyp arba aıdap, tyrma saldy, shóp tasydy. Biraq qaı kezde de kóp oqyp, tereń bilim alyp, ózi qala­ǵan mamandyǵynyń bıigine kóteril­sem degen armanynan esh­qashan aınymady. Eńbekke degen yntasy qandaı bolsa, oqýǵa degen qush­tarlyǵy sondaı erekshe edi. Alǵash aýylda bastaýysh mektepti bastap, keıinnen Sherhan Murtaza, Qarataı Turysov, Myrzataı Joldasbekov sııaqty tulǵalar túlep ushqan ob­lys orta­ly­ǵyndaǵy Jambyl atyn­daǵy qazaq orta mektebinde tálim alady. Odan ári oqýǵa degen qushtar­lyq stýdenttik jyldar­ǵa ulasyp, 1970 jyly Jambyl Jeńil jáne tamaq ónerkásibi tehnologııalyq ınstıtýtynda ınjener-ekonomıst mamandyǵyna ıe bolyp, 1975 jyly Almaty joǵary partııa mektebin bitiredi.

Endi áńgime keıipkeriniń satylap ósý jolyna kóz júgirtsek. Ońlasyn Qarabaıuly 1961 jyly bastaýysh mektepte muǵalim bolyp bastap, ásker qatarynda qyz­met etti. Instıtýtty bitirgennen keıin 1971 jylǵa deıin Jambyl peda­go­gıkalyq ınstıtýtynda kom­somol komıtetiniń hatshysy, 1973 jylǵa deıin Jambyl qala­lyq komsomol komıtetiniń birin­shi hatshysy, 1977 jylǵa deıin Jambyl qant zaýyty par­tııa bıýrosynyń hatshysy, Jam­byl qalasyndaǵy Zaýyt aýdan­­dyq halyqtyq baqylaý komı­teti­niń tóraǵasy, 1990 jylǵa deıin Jam­byl qalalyq partııa komı­teti uıymdastyrý bóliminiń meń­gerýshisi, 1993-1996 jyldary Jambyl oblysy múlik jónindegi aýmaq­tyq komıteti tóraǵasynyń oryn­basary, tóraǵasy-oblys ákimi­niń orynbasary qyzmetin at­qar­dy. Odan keıin Jambyl oblysy ákimi apparatynyń jetek­shisi, Tabı­ǵı monopolııa­lardy ret­teý jáne básekeni qorǵaý jónin­­­­degi agent­tiktiń Jambyl oblysy bo­ıyn­­sha departament dırektory qyz­­­­metin atqardy. Osylaısha Oń­la­­syn Qarabaıulynyń qysqa­sha eńbek jolyna jiti nazar aýdar­saq ol kisi óziniń kóp jyldaryn par­tııa-uıymdastyrýshylyq ju­my­syna arnaǵanyn, ıaǵnı uzaq jyl­dar boıy halyqpen qoıan-qol­tyq qyzmet atqarǵanyn anyq kóremiz.

Kóz kórgen kisiler Ońlasyn aǵanyń ártúrli deńgeıdegi bılik­tiń tizginine ıe bolýyna basta­ǵan alǵashqy qadamy Jambyl tehnologııalyq ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetiniń stýdenti kezinde oqý orynynyń komsomol komıtetiniń hatshylyǵyna saılanýynan bastalǵanyn aıtady. Ol kezde nebári 22 jasta eken, Soltústik áskerı teńiz flotynda azamat­tyq boryshyn ótep qaıt­qan jas kommýnıske jaýapty min­det júktelip, 300 stýdentke bas bolyp, jazdaı Moıynqum, Talas, Sarysý aýdandarynda mal­shy­larǵa úı turǵyzyp, qoralar salady. Jas azamattyń uıym­das­tyrý­sh­ylyq qabileti, sheshimtal­dyq qa­sıeti jaıynda aqparat qural­­dary arqyly aýdan, oblys basshy­lary­nyń nazaryna ilige bastaıdy.

Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin Ońlasyn aǵanyń sheshimtal­dyǵy men talapshyldyǵy týraly mysal keltire ketsek. Keńes Odaǵy bıliginiń naǵyz saltanat quryp turǵan 1981 jyly Jambyldaǵy sýperfosfat zaýytynda apat oryn alyp, qazan­dyq jarylady. Adam shyǵyny bolmaǵany­men, memle­ket bıýd­jetine edáýir nuqsan kelti­redi. Sol kezde Zaýyt aýdandyq halyq­tyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqara­tyn Ońlasyn Esirkepov shuǵyl komıssııa quryp, apattyń sebe­bi men saldaryn anyqtatady. Komıs­­­sııa qorytyndysy boıyn­sha óz isine salǵyrt qaraǵan qyz­met­kerlerge qatań sógis jarııalatady. Onyń ishinde, túkirigi jerge tús­peı júrgen zaýyt dırektory G.Maımýrdy eki aılyq jal­a­qysynan aıyrý týraly sheshim shy­ǵartady. Ońkeńniń mun­daı sheshimine erteńinde-aq qala­lyq partııa komıtetiniń birin­shi hatshysy, obkom bıýrosy­nyń múshesi V.Bannıkov qarsy shyǵyp, KPSS HHVI seziniń delegatyn jazalaýǵa kim sizge quqyq berdi. Sheshimińizdi búgin ózgertińiz degen talap qoıady. О́z sheshiminiń durystyǵyn biletin Ońlasyn aǵa aldaǵy aıaqtan shalý áreketteri bolýy múmkin ekenine qaramastan úzildi-kesildi bas tartady. «Keshirińiz, sheshimimdi ózgertpeımin. Sezdiń delegaty bolý zaýyt dırektory Maımýr joldasqa qaýipsizdik tehnıkasyn saqtaýǵa júrdim-bardym qaraýǵa, adamdardyń ómirine qaýip týdy­rýǵa, memleketti qyrýar shyǵyn­ǵa ushyratýǵa quqyq bermeıdi. Ýájime kelispeseńiz, qolyńyzda tur ǵoı, máselemdi bıýroǵa saly­ńyz», deıdi ashyǵyn aıtyp.

Taǵy bir mysal. 2004 jyly naýryz aıynda oblys ákimdi­ginde energetıka jáne kommý­nal­dyq sharýashylyqtyń ózekti máseleleri talqylanǵan keńes ótedi. Oblys basshysy orynbasarlary usynǵan naqty emes anyq­tamaǵa silteme jasap, keıin­gi kezderi tabıǵı monopolııalar­dy retteý departamenti Taraz qala­synda kommýnaldyq qyz­met­terdiń baǵalaryn kóterip jibergeni týraly aqparatty jarııa­laı­dy. Kópe-kórineý qysastyqqa shydaı almaǵan O.Esirkepov ornynan atyp turyp aqparattyń shyn­dyqqa janaspaıtynyn aıtady. Sondaı-aq óziniń narazy­lyǵyn naqty faktilermen dálel­dep beredi. Tabıǵı gazdyń bir tekshe metri Tarazda 7 teńge 35 tıyn bolsa, Almatyda 17 teńge 78 tıyn, Shymkentte 11 teńge, al aýyzsýdyń bir tekshe metri Tarazda Shymkenttegiden 10 teńgege, Qyzylordadaǵydan 5 teńge 32 tıynǵa arzan, olaı bolsa tarıfti kóterdi deýge eshqandaı negiz joq ekenin, kommýnaldyq qyzmetterdiń tarıfteri basqa oblystarmen salystyrǵanda áldeqaıda tómen ekenin bultart­paıtyn qujattarmen aıǵaq­­­tap, aldaǵy ýaqytta da tarıftiń kóteril­­­meıtinin nyǵyzdap aıtady. Ońkeń­niń osy pikiri arqyly da onyń halyqtyń turmystyq aýyrtpalyǵyn jeńildetýge sep­tigin tıgizýge baǵyttalǵan azamat­tyq ustanymyn kórýge bolady.

Ońlasyn Qarabaıuly­men qyzmettes bolyp, bilikti uıymdastyrýshy, ustaz-aǵa­dan memlekettik qyzmettiń qyr-syryn úırený kezeńi belgili memleket jáne qoǵam qaırat­keri Sarybaı Qalmyrzaevtyń Jambyl oblysyna ákimi bolyp kelgen jyldarmen tuspa-tus keldi. Oblys ákimi óziniń birinshi ókimimen Ońlasyn Qarabaıulyn apparat basshysy qyzmetine taǵaıyndaǵan edi. Ońlasyn aǵa sol jyldary qyzmetin barynsha joǵary jaýapkershilikpen atqaryp, iskerlik, uıymdastyrý­shylyq qabiletin erekshe jańa qyrynan kórsetti deýge bolady. Atalǵan jyldary men áriptes bola júrip oǵan kózimniń jan-jaqty jetkenin de aıtyp ótý paryzym dep sanaımyn.

Oblystyń 1998-2000 jyl­dar­ǵa arnalǵan strategııalyq damý jospary men 1998 jyly oblysta ekonomıkalyq reformalardy tereńdetýdiń is-qımyl baǵdarlamasynyń jobasymen taraý-taraý boıynsha kún saıyn egjeı-tegjeıli tanysý, jańa ón­diris oryndaryn ashý úshin ınvestısııa tartý sııaqty qyrýar ju­mys­tar alda kútip tur. Mine, osyn­daı orasan jumystardy Oń­la­syn Qarabaıuly kún-tún demeı, jos­parlap, qabyldanǵan she­shim­der­diń oryndalýyn baqy­laýǵa aldy.

Shaǵyn jáne orta kásipker­lik 1998 jyly 14 myń adamdy jumyspen qamtyp ónerkásip salasynda 17 mıllıard teńgeniń ónimi shyǵaryldy. Oblysta 46 kásiporyn, oblys ortalyǵyndaǵy úsh hımııa zaýyty qaıta iske qosyldy. Amankeldi gaz-ken ornyn paıdalaný ákimniń baqy­laýynda turdy. 1997 jylmen salystyrǵanda mal basy turaq­ty deńgeıde saqtalyp, et pen sút 6-18 paıyzǵa kóbeıdi. Qant qyzyl­shasynyń, kartoptyń, kókónis­tiń egis kólemi ulǵaıtyldy. As­tyq­tyń jalpy túsimi kóbeıdi. Sonymen oblys sol kezeńde res­pýb­lıkamyzdaǵy oryn alǵan qıyn-qystaý jaǵdaıda azyq-túligi eń arzan óńirge aınaldy. Bul jetistikterge álbette, ákim jol kórsetken sharýanyń sapaly ári ýaqtyly atqarylýyn baqy­laýda ustap otyrǵan ákim ap­paratynyń jetekshisi Ońlasyn Qarabaıulynyń da sińirgen eńbegi zor edi. Apparat basshysy aýdan, qala ákimderine, oblystyq jetekshi qurylymdardyń bas­shylyǵyna talantty kadrlar tańdaýdaǵy úlesi de oblystyń tabysqa jetýine yqpal etken edi. O.Esirkepov búginde respýb­lıkadaǵy joǵary laýazymdarda abyroımen qyzmet atqaryp júrgen birqatar shákirt­terimen de maqtanysh tutady.

Ońlasyn aǵa qoǵamdyq-saıası jumysta da talantty uıym­dastyrýshy ekenin kórsete bildi. «Nur Otan» HDP oblystyq fılıaly tóraǵasynyń orynbasary, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi qoǵamdyq keńes­tiń, partııalyq baqylaý komıs­sııa­synyń tóraǵalary qyzmetterin abyroımen atqaryp, Elbasynyń Alǵys hatyn alyp, saıası bılik partııasynyń «Belsendi qyzmeti úshin» belgisin keýdesine taqty. Atap óter jaıt, zeınet demalysyna shyqsa da ol talaı jyl bas­qar­ǵan memlekettik mekemeler qyz­met­kerleriniń oblystyq kásip­odaq uıymynyń is tájirıbesi kezin­de TMD el­deri kásipodaqtary keńes­teri oda­ǵy­nyń múshelerine tara­tyl­dy. Halyqaralyq kásipodaq fede­­­r­a­sııasynyń «Kásipodaqtarǵa sińirgen eńbegi úshin» medalimen marapattalýy da osynyń aıqyn aıǵaǵy. Elba­sy­nyń Jarlyǵymen Ońlasyn Qar­abaı­uly «Qurmet» ordenin ıelendi.

Qazirgi tańda Ońlasyn Qarabaı­uly Elbasynyń rýhanı jańǵyrý baǵyty aıasynda ult tarıhyn urpaq sanasyna sińirýge mol úles qosyp keledi. Qazaq tarıhyn­daǵy dańq­ty tulǵalar qoıylǵan oryn­darǵa kesene turǵyzyp, eskert­kish orna­týǵa kúsh-jigerin salýda, ata-baba arýaǵyn syılaǵan perzent retinde halyqtyń alǵysyn alyp júr. Ol kisi búginde Shymyr ata, Baızaq dat­qa qorlarynyń tóraǵasy, Taraz qalasynyń jáne Baızaq aýdanynyń Qurmetti azamaty.

Otan otbasynan bastalady, demekshi Ońlasyn Qarabaıuly el-jurttyń qamyn oılaı júrip, ózi kótergen shańyraqta birlik pen yntymaqtyń, izgiliktiń ornaýyna erekshe mán berip keledi. Qazirgi ýaqytta qudaı qosqan jary Bıbisara apaıymyzben birge berekesi uıyǵan áýlettiń yrys-baqytyn asyryp, óńirdiń abyroıly ardageri, ónegeli úlkeni retinde jastarǵa úlgi kórsetip keledi.

Marat ÁBDEShULY