Bar baılyqtyń bastaýy

Tehnologııalyq tóńkerister tez arada ómirimizge dendep enip, tehnıka degenińiz kóz ilespes jyldamdyqpen damyp jatqan zamanda ǵalymdar aıtqan sózge ılanbasqa shara kem. Bul quby­lystardyń ózi o bastan adamı resýrs­ty neǵurlym az qoldanyp, jumysty jeńildetýge baǵyt­talǵanyn bilemiz. Biraq osyndaı mináıi sebep adamzatty ju­myssyz qaldyratyn túri bar. Oılasańyz, záreńiz zár túbine keterdeı. Aldymyzdan taǵy da máńgilik suraq shyǵady: ne istemek kerek?

Qalǵan kúnde qalaı qı­myl­­damaǵymyzdy qazaq bir­aýyz sózben túıindepti. «Za­manyń túlki bolsa, tazy bop shal». Iаkı endi áreket «za­manyna qa­raı amaly» usta­ny­mymen damýy qajet. Basqa jol joq. Bul ne baǵyt? О́ske­leń urpaqty, ár úıd­iń úkili úmitin dástúrli kásip­terge emes, qoǵamǵa qa­jetti, órke­nıet kóshine ilese alatyn, su­ra­nystan joǵalyp ketpeıtin mamandyqtarǵa baýlyp, maıtalman etip tárbıeleý. Ágárákı, basqa oıyńyz bolsa, qarsy ýáj aıtýǵa marhabat. Degenmen búginginiń bilgirleri osy toq­tamǵa taban tirep otyr.

Jańa zamannyń talaby qatal. Tártibi de basqa. Er bol­­sańyz, báse­kelestikke tótep be­­r­esiz. Ilese almaı, eki ók­peń alqy­nyp, entigip qalsań, ózińe ǵana ókpeleýge haqyń bar. Ýaqyt – súrinip ketkende qol­ty­ǵyńnan demep, súıep jibe­retin ákeń emes. Talapqa saı bolmasań, kirpigin de qaqpaı qasyńnan zyr etip óte shyǵady. Mańdaıyńnan sıpamaıdy. Arqańnan qaqpaıdy. Aqylyn aıtpaıdy. Myna aqıqatty moıyndaısyz ǵoı: bizdiń qoǵamda adasyp júrgen adam kóp. Oqyǵany bólek, jumysy múlde basqa mamandar jaıly aıtyp otyrmyz. Sonda tórt jyl ýaqytyn sarp etip nege bilim aldy? Zaıa ketken ýaqytty esepke almaǵanda, onyń oqýy úshin memleketten bólingen qarjy qumǵa sińgen sýdaı joq boldy degen sóz emes pe? Bile-bilgenge, bul júıesizdiktiń, adamdardyń óz bolashaǵyna nemquraıly qaraı­­­­tyndyǵynyń, tabaqtaı dıplomdy jan qaltaǵa basýdy ǵana murat etken baǵdar­syzdyqtyń belgisi. Sondyqtan bizge zamannan oza júrýge, aldyn orap otyrýǵa týra keledi. Uzaqmerzimdi basymdyqty kózdep, josparly, júıeli jumys istep, maqsatty eńbek etý arqyly ǵana ushpaqqa shyǵa alamyz. Bul úshin balany jastaıynan qajetti mamandyqtarǵa tárbıeleýdi maqsat etip qoıǵanymyz abzal. Iаǵnı ózgeristi ózimizden bastaýymyz kerek. «О́ziń ózgermeı ómirdi ózgertemin degen bos áýreshilik» támsili sózimizdiń mánin tolyqtaı ashatyn shyǵar.

Qaıbir kúni Qyzylorda oblysynda ustazdardyń Tamyz keńesi ótti. Osy máslıhat ústinde Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrym­bek Kósherbaev bilim salasyndaǵy jańarý men jańǵyrýǵa qatysty tyń oı, jańa baǵyt usyndy. Endi osy máselege qaraı oıyssaq.

Adam kapıtaly basqa qun­­dylyqtardyń bárinen de ba­ǵa­ly ekeni – aksıoma. Aýyz aýyrtyp dáleldep jatý artyq dúnıe. Adam – ómir damýynyń negizgi qozǵaýshy kúshi. Adam bolmasa, basqa bar baılyqtyń quny kók tıyn. Ári-beriden soń, munaıyń taýsylar, alty­nyń sarqylar, basqa da qazba baılyqtardyń túbi kóriner kún bolady. Al adamı kapıtal, eń aldymen bilim berý arqyly qalyptaspaq. Sondyqtan bul salany áleýmettik qamsyz­dandyrý, zeınetaqy júıesi, memlekettik basqarý, qorǵanys jáne qaýipsizdik sııaqty shy­­­ǵyndy kóp talap etetin salalarmen bir qatarǵa qoımaı, kerisinshe, mol qosymsha qun qalyptastyratyn ınves­tı­sııalyq sala retinde qaraý qajet. Jumysty osydan bas­ta­saq, utysqa shyǵarymyz anyq. Ázirge olaı bolmaǵan soń, olaq mamandardy daıarlaýmen ǵana otyrmyz.

– Byltyr damýshy elderde, sonyń ishinde Qazaqstanda jumys isteıtin ınvestorlar arasynda júrgizilgen saýal­nama qorytyndylary jarııa­landy. «Qazaqstanda ju­mys isteýge kedergi bolatyn basty faktor ne?» degen suraqqa ınvestorlar «jer­­­­­gilikti mamandar biliktiliginiń tómendigi» dep jaýap bergen. Bul faktordyń keri yqpaly atalǵan saýalnamada sybaılas jemqor­­lyqtan da asyp túsken, – degen mysal keltirdi Qyrymbek Kósherbaev. Bilimi tómen, biligi nashar mamandy kim qajet qylady? Eń qyn­jyl­tatyny, mundaı úrdistiń jastar arasynda da beleń alyp bara jatqany. Al onyń sońy jumyssyzdyqqa ákeledi. Ju­mys­syz jastardyń qandaı áre­ketke barǵanyn keshegi Denıs Tenniń qazasynan anyq kórdik.

«Buǵan deıingi ındýstrıal­dy zamandaǵy bilim berýdiń basty mindeti – jappaı saýat­tylyqqa qol jetkizý bolatyn. Sondyqtan mektep balalardy top-topqa bólip, bárine ortaq talap qoıatyn konveıer úlgisimen jasaldy. Qazirgi maqsat ondaı emes. Búgingi ba­la­lardyń deni mektepke saýat ashyp, ıaǵnı árip tanyp, sanaýdy bilip keledi. Qazirgi mindet – ár balanyń jeke qabiletin, qajettiligin, múmkindigin eskere otyryp oqytý. Ony «personalızasııa» deıdi. Bul mindetti sheshý úshin muǵalimderdiń sanyn kúrt kóbeıtý kerek, al bul múmkin emes. Onyń jalǵyz ǵana balamasy – ár balaǵa be­ıim­delip jumys isteıtin aqpa­rattyq tehnologııalardy damytý. Sondyqtan túrli jańa formattaǵy zamanaýı kózqarastaǵy kadrlar qajet. Bizge sol mindetterdi oryndaı alatyn, jańasha sheshim qabyldaıtyn ozyq oıly jáne kreatıvti adamdar bolý kerek», dedi Q.Kósherbaev.

Árıne mundaı talapqa birden saı bolý qıyn. Onyń ústine tehnologııalardy engi­z­ý jáne paıdalanýǵa, mektep­terdegi oqý baǵdarla­masyna kirmeıtin ǵylym salasynda talanttardy anyqtaý men qoldaýǵa qajetti ınfra­qu­rylym jetispeıtini anyq. Tipti joqtyń qasy deýge de bolady. О́ńir basshysy bul turǵyda Reseıdiń «Kvan­to­rıým» tájirıbesi qyzyq­ty­ratynyn aıtty. Bul joǵary tehnologııalyq quraldarmen jabdyqtalǵan jáne joǵary bilikti ınjenerlik kadrlardy daıarlaý, ınnovasııalyq tehnologııalar men ıdeıalardy damytý, testileý jáne engizý maqsatynda qurylǵan balalar tehnoparkteri. Muny Memleket basshysynyń Jol­daýynda aıtylǵan balalar tehnoparkterin jáne bıznestiń jelisin qurý jónindegi min­detter aıasynda iske asyrýǵa bolady. Bul úshin daryndy, izdenimpaz jastarǵa jańa ónim jasaýyna qolaıly keńistik qurý qajettigin de jetkizdi oblys basshysy.

Bilim salasyndaǵy taǵy bir prob­lema – jastardyń el­­­­de­gi bilim berý sapasyna kóńi­li tol­maı, syrtqa aǵylýy. Keı­bir de­rekterge súıensek, 75 myń qa­­zaqstandyq jas Reseıde bilim alyp jatyr eken. Onyń syr­tynda taǵy 130 myń stýdent túrli baǵdarlamalar men aqyly negizde shet elderde oqıdy. Al endi osy balalar oqý­yn támamdaǵannan keıin elge qaıtyp orala ma? Syrtta jıǵan bilimin el damýyna jumsaı ma? Bul úlken suraq. Kóp­tegen jastyń shet elderde qalyp qoıyp jatqanyn kúndelikti ómirdegi mysaldar men aqparat quraldarynan bilip, kórip otyrmyz.

«Bizdiń daryndy balalarymyzdy alyp ketip, ózderinde qaldyrý úshin basqa oblystar ǵana emes, basqa elderdiń de talasy bar. Qazir qabiletti jastardyń aldynda sheksiz múmkindikter ashyldy. Biz ony jasandy túrde shekteı almaımyz. Olardy alyp qalý úshin ońtaıly jaǵdaı jasaýdan basqa amal joq. Iаǵnı mektep te, kolledj de, ýnıversıtet te barymen tuıyqtalmaı, álemde bar bilim men jańalyqty alyp kelip, oqýshylarǵa ashyp berýge mindetti. Buǵan taǵy da qazirgi tehnologııalar jaqsy múmkindik beredi. Bizdiń oqý oryndarymyz osyny jasap jatyr ma?! Bul da kúmándi. Búginde biz jol berip jatqan kemshiliktiń biri osy. Munyń sebebi, bizdiń bilim berý júıe­siniń jańa zaman talabyna saı áli de jetilmegendiginde jáne bizdiń bul máselege áli de dendeı almaǵanymyzda», deıdi Q.Kósherbaev. Barlyq bilim oshaqtary óziniń jumysyn jańasha quryp, zaman talabyna ilesip, qajetti dúnıelermen oń-solyn qamtymasa, biz myqty maman daıarlap shyǵara almaımyz. Moıyndaýǵa tıis aqıqat osy.

Qyrymbek Eleýuly osy rette bilim salasyn jetil­­­di­rýge qatysty reseılik ǵalym­­­­­­dardyń zertteýlerin mysal­ǵa keltirdi. Reseıdiń strate­­gııalyq zertteýler ortaly­ǵy men Joǵary ekonomıka mektebiniń mamandary adam kapıtalyn damytýǵa qatys­ty on usynys ázirlepti. Endi solardy nazar­laryńyzǵa usynaıyq. Birinshiden, balalardy erte jastan damytýǵa jaǵdaı jasalýy tıis. 1-3 jas aralyǵynda ata-ana men tárbıeshiler jet­kinshek sanasynyń qalyptasý erekshelikterin eskere otyryp, bala damýyna qajetti barlyq jaǵdaı jasaýǵa mindetti. Ekinshiden, sıfrly dáýir mek­tebin qurý qajet. Iаǵnı qazirgi aqparattyq tehnologııalar men bilim berý maqsattaryn ushtastyrý arqyly ár balanyń sapaly bilim alýyna jaǵdaı jasalýy tıis. Úshinshiden, mektepterdiń materıaldyq ınfraqurylymyn kúsheıtý kerek. Iаkı mektep ǵımaraty, synyptary, laboratorııalary men qural-jabdyqtary zamanǵa saı bolýy shart. Tórtinshiden, bilim berý júıesi barlyq balaǵa teńdeı, sapaly bilim alýǵa jaǵdaı jasaýy kerek. Barlyq mektepterdiń arasynda sapa aıyrmasy bolmaýy qajet. Mektep ishinde de balalardy alalaýǵa jol berýge bolmaıdy. Besinshiden, mektepter men kolledjderde jańa tehnologııalyq bilim mazmunyna jete kóńil bólinýi qajet. Bul robototehnıka, IT saýattylyq, kraftıng sekildi jańa baǵyttar men daǵdylar. Altynshydan, asa daryndy balalardy anyqtaý, qoldaý jáne olardyń ilgeri jyljýyna jaǵdaı jasaý júıesi. Bul rette Qazaqstanda jaqsy tájirıbe bar. Nazarbaev zııat­kerlik mektepteri sonyń bir mysaly. Jetinshiden, jasyna qaramastan, barlyq adam­dar­dyń úzdiksiz, udaıy bilim alýyna, biliktiligin arttyrýǵa jáne jańa mamandyq pen daǵdylar ıgerýge jaǵdaı jasaý. Segi­zinshiden, aımaqtyq joǵary oqý oryndarynyń jergilikti jerdegi ınnovasııalyq orta­lyq retinde damýyna jol ashý qajettigi. Bul úshin aldy­men mektepterdiń ozat túlekterine jer­­gi­likti ýnıversıtette qalyp bi­lim alýyna, ary qaraı zertteý­lermen aınalysýyna jaǵdaı jasalýy kerek. Toǵyzynshy, mektep baǵdarlamasynyń jańa mazmuny, sonyń ishinde jan-jaqty saýattylyqpen qatar balalardyń densaýlyǵy men ómir daǵdylaryn qalyp­tastyrý. Eń sońǵysy, bilim berý salasyn damytýǵa qajetti mamandardy daıarlaý, qaıta daıarlaý jáne olardy udaıy oqytý júıesin damytý. Bul shyn máninde asa ózekti másele. Ustazdar men bilim berý isin uıymdastyrýshylardy da­ıyndaý jumysy túbegeıli túrde qaıta qaraýdy talap etetini anyq. «Osy atalǵan on usynyspen birge basqa da elderdiń tájirı­besine den qoıyp, múmkindiginshe, ár­qaısysyn bólek jobaǵa aınaldyryp, naqty nátıjelerge qol jetkizý maqsatynda bilim basqarmasy aıasynda jo­ba­lyq basqarý tetikterin engi­zý múmkindigin qarastyrýdy usy­namyn», degen óńir basshysy bilim bas­qar­masyna sheteldik jobalardy muqııat zert­tep, oblystyq bilim berý júıesin je­­til­­dirýdiń jańa josparyn daıyndaýdy tapsyrdy.

Toqsan aýyz sózdiń tobyq­taı túıini mynaý: órkenıet kóshi qazaq qashan qatarymyzǵa qosylady dep qarap turmaıdy. Zamanǵa saı damymasaq, ta­lapqa sáıkes bilim salasyn je­­­tildirmesek, suranysqa qa­jet­ti mamandardy daıarlap shy­ǵarmasaq, aldyńǵy qatar­ly elderdiń qatarynan kóri­nemiz deý bekershilik bolmaq. Son­dyqtan etek-jeńimizdi qym­tap, búginnen bastap sana­myzda ózgeris jasap, ómir sal­ty­myz­dyń qalybyn buzýy­myz kerek. Áıtpese erteń kesh ­bolady...

Erjan BAITILES,

jýrnalıst

Qyzylorda oblysy