TOIYMSYZDYQQA TyıYM BOLA MA?

“Qolyńnan kelip tursa, qony­shy­­nan bas” degenge qunyqqan al­paýyt monopolısterdiń arany bar­ǵan saıyn ashylyp barady. Aqpan­nyń aqyrǵan aıazyndaı tarıf ataý­ly tipti júgensiz ketti. Barys jyly bastalysymen-aq tabıǵı monopo­lıs­ter básekege tús­ken­deı tarıfte­rin jarysa qymbatta­typ jiberdi. Qoǵamymyzdyń az qam­tamasyz etilgen toptary men zeınet­ker­ler shekten tys ósip ketken kom­mý­naldyq qyzmet aqylaryn qalta­laryndaǵy sońǵy tıyndaryna deıin qaǵyp, zorǵa tóleıtin kúıge tústi. Ulttyq bank taratqan resmı de­rekterdiń ózinen-aq tabıǵı mono­po­lıster tarıfteriniń barys jyly­nyń basynda batpandap óskenin baıqaýǵa bo­lady. Máselen, qańtar aıynda azyq-túlik taýarlary 3,9 paıyzǵa qymbattasa, aqyly qyzmet túrleri 10,1 paıyzǵa artqan. Osy res­mı derek kózderi boıynsha, el­ektr qýatynyń tarıfi 9,0 paıyzǵa, telefon baıla­ny­sy 11,1, sýyq sýdyń baǵasy 10 paı­yzǵa jýyq ósip shyǵa kelgen. Al keıbir óńirlerdegi jaryq pen jylý tarıfiniń sharyq­taýy múlde aqylǵa syımaı barady. Máselen, Kókshetaý, О́skemen qala­larynyń zeınetkerleri bir kúnde birneshe ese ósip shyǵa kel­gen elektr qýatynyń baǵasyna na­ra­zylyq bildirip, kóshege de shyqty. Tabıǵı monopolııa sýbektileri jyl saıyn tarıfterin ósiretin kezde sý jáne káriz qubyrlarynyń, je­­li­ler men negizgi qorlardyń es­kir­gen­di­gin jeleý etip shyǵa keledi. “Baıaǵy jar­tas, bir jartas” demek­shi, keńes­tik dáý­irden qalǵan qubyr­lar men jeli­lerdiń eskirgendigin jeleýletip, mo­no­polısterdiń “jy­lý” jınap kele jat­qanyna da jı­yr­ma jyldyń júzi boldy . Qara­paı­ym halyqty qashanǵy al­daýsy­ratady? Sol mono­po­lıst al­paý­yttar keshegi ortaq ıgi­lik bolyp kel­gen, mıllıardtaǵan qar­jyǵa sa­lynǵan elektr stansa­lary men jy­lý ortalyqtaryn, sý arnalary men taratý jelilerin tegin ıelendi emes pe. Olar ortaq ıgilikti tegin ıelen­gen kezde qurylymdyq jelilerin jań­ǵyr­tamyz, negizgi qorlarǵa mol ınves­tı­sııa salyp, jańartamyz degen keli­sim-sharttar jasasty ǵoı. Basqasyn bylaı qoıǵanda, sol qu­byrlar men jeli­lerdiń jyl saıyn tym bolma­ǵanda bir-eki shaqyry­myn jańartyp otyrǵan kúnniń óz­in­de jıyrma jyl­dyń ishinde búkil elimizdiń komm­ý­naldyq ınfraqu­rylymyn aýysty­ryp shyǵatyn ýaqyt boldy. Ústimizdegi jylǵy 22 qańtardaǵy Úkimettiń esebi tyńdalǵan arnaıy ke­ńeste Elbasy Nursultan Nazar­baev “ Osydan 10-15 jyl buryn jeke menshik ınvestorlar elimizdegi jylý elektr ortalyqtaryn, bý qa­zan­daryn jáne basqa nysandardy menshikke al­dy. Jasalǵan kelisim-sharttarda olar bul nysandarǵa ın­vestısııa quıyp, kúrdeli jóndeýden ótkizýge, damytýǵa mindettengen, Al is júzinde olar bul nysandarǵa kók tıyn da salǵan joq. Jylý ón­di­rýshi, energııa óndirýshi ın­vestorlar ja­salǵan kelisim-shart­tar­dy oryn­da­­mady. Sondyqtan bul sa­lada naq­ty tekserister júrgizip, jylý jáne elektr óndirýshilerdi tarıf esebi­nen ǵana emes, nesıeler alyp, ón­diristi damytýǵa mindetteý qajet”, dep atap kórsetti. Memleket basshy­synyń tikeleı bastamasymen álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysyna qarsy jasalynǵan is-qımyl baǵdar­la­masyna sáıkes elimizdiń ınfra­qu­ry­lymdyq sala­syn jańǵyrtý maqsat­taryna Ult­tyq qordan buryn-sońdy bolyp kórmegen qarjy bó­li­nip, kom­mýnaldyq júıeler, sý, jylý qu­byr­­lary, elektr taratý jelileri jańar­tyldy. Basqasha aıtsaq, mem­leket esebinen jeke ınvestorlar shy­ǵyny jabylyp, bul salanyń qor­dalanyp qalǵan problemalary sheshilýde. Endeshe, tabıǵı monopo­lısterdiń toı­ym­syzdyǵyna jol bolsyn. Toıym­syz tarıf tábetin tejeıtin Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigi qaıda qarap otyr? Elbasynyń memlekettik basqarý júıe­sin jetildirýge baǵyttalǵan Jar­lyǵynan keıin qabyldanǵan zań akti­le­rine baılanysty Tabıǵı monopo­lııa­lardy retteý agenttigi tabıǵı monopolııaǵa jatatyn el ekonomıkasy ınfraqurylymdyq salalarynyń birden-bir retteýshisi bolyp belgi­lendi. Osyǵan baıla­nysty elimizdegi búkil tarıf saıa­saty Tabıǵı monopo­lııa­lardy ret­teý agenttiginiń quzy­ry­na berilip, bul saladaǵy barlyq jaý­apkershilik bir memlekettik organǵa júkteldi. Ol az deseńiz, agenttikten bólinip shyq­qan Básekelestikti qorǵaý agent­tigine ry­noktaǵy birneshe sýb­ek­tiler ózara kelisip, baǵany ósirip jibermeýin qadaǵalaý, belgili bir sa­ladaǵy bir­n­e­she kompanııa birigip ry­nokty jaýlap almaýyn, mono­po­lııa joq jerde monopolııa quryp, báse­kelestikti joıyp jibermeýin baqy­laý mindeti tapsyryldy. Al is júzinde “bir qyzymnan bir qyzym sora­qynyń” keri keldi. Halyqaralyq uǵymda qalyptas­qan tabıǵı monopolııalardy bylaı qoıǵanda, bizdiń ekonomıkamyzdyń kez kelgen salasynda monopo­lıster­den aıaq alyp júrgisiz bolyp ketti. Tipti azyq-túlik jetkizý salasy, ja­nar-jaǵarmaı rynogy, astyq satý júıesi, dári-dármek taratý bári-bári mo­nopolısterge táýeldi. Kedendik ko­mıtet elimizge syrttan ákelinetin taý­ar­lar baǵa­synyń shekaradaǵy qabyl­dan­ǵan baǵadan ishki rynok­ta­ǵy baǵa­sy­nyń birneshe ese joǵary­lap kete­tinin talaı eskertti. Máse­len, bazar­lar men qaptaǵan dúńgir­shekterde saty­lyp jatqan qytaı jemis-jıdegin alaıyq. Bul taýar­lar­dy usaq alyp­satarlar iri monopo­lıs­terden alady. Baǵany da solar bel­gileıdi. Úles al­ǵan­daı el ryno­gyn ózara bólisip al­ǵan bul toptar­dyń júz paıyzdan jo­ǵa­ry paıda tappaı qulqyndary qu­nyq­paıdy. Qytaı­dan tıynǵa satyp alǵan sa­pasyz jemis-jıdekti olar shekaradan ótisimen-aq ondaǵan ese qymbatqa buldaıdy. Oǵan usaq saýda­gerler óziniń ústeme baǵasyn qosady. So­dan baryp bazardaǵy baǵa aspandap shyǵa keledi. Al elimizdiń ońtústik óńirle­rinde ósirilgen jemis-jıdek pen kókónis rynokty jaýlap alǵan sol monopolısterdiń kesirinen der kezinde sórege túspeı shirip qalady. Barshaǵa aıan osy jaǵdaıdy elimiz­diń Tabıǵı monopolııardy retteý agent­tigi men Básekelestikti qorǵaý agent­tigi bilmeı otyr degenge sený qıyn. Mamandardyń aıtýynsha, qań­tar aıynda ósip ketken ınflıasııaǵa ta­bı­ǵı monopolısterdiń tarıfti shek­ten tys kóterýi birden-bir sebep bo­lyp otyr. Tabıǵı monopolııa sýbek­tileriniń onsyz da yryqsyz ketken yn­dynyn bul salada “jań­byrdan keı­in qaýlaǵan sańyraýqu­laqtaı” qap­taǵan qosalqy deldar uıymdar ýshyqtyryp tur. “Qara­ǵan­dy jaryq”, “Kókshetaý jaryq”, “Astanaener­go­servıs” degen sııaqty energetıka sa­lasyndaǵy qaptaǵan del­daldar ózderi jarty kılovatt ener­gııa óndirmese de qýat kózderin bul­dap, rynoktaǵy tarıftiń alpa­ýyt­taryna aınalǵan. Mysaly, О́ske­mendegi osyndaı ener­gııa taratýshy monopolıst ózindik qu­ny tómen elektr qýatyn tutynýshy­larǵa on ese qymbatqa satyp, aıdy aspanǵa shyǵaryp otyr. Elimizdegi monopolıst sýbekti­lerdiń qojaıyndary da, olardyń qyzmetin retteıtin organdar da ba­tystyń “tabysty arttyrý úshin ba­ǵany ósirý kerek” degen qaǵıdasyna qa­typ qalǵan. Al tutynýshyǵa usy­ny­latyn taýardyń ózindik qunyn azaı­typ, suranys sapasyn qanaǵat­tan­dyrý, básekelestikti arttyra otyryp, ekonomıkany damytý jónindegi klassıkalyq qaǵıdalar olardyń qaperine de kirmeıdi. Onyń qajeti de shamaly. О́ıtkeni, bizdiń monopolıs­terdiń taýar shyǵaryp, mańdaıy ter­lep jatqan joq. Olar ózgeniń óndir­genin bul­dap satýdy ǵana biledi. Naq osy ja­baıy­ na­ryqtyq monopolııa elimiz­diń eko­nomıkasyn ártaraptan­dyrý maqsa­tyndaǵy strategııalyq bas­tamalarǵa da kúrdeli kedergi kel­tirip otyr. Jylqybaı JAǴYPARULY.