Ata Zańnyń araıy

– Qaırat Ábdirazaquly, Konstıtýsııalyq Keńestiń el aýmaǵynda alar orny men at­qa­rar qyzmetiniń mán-ma­ńy­zy óte joǵary. О́ıtkeni Kons­tı­tý­sııalyq Keńestiń bas­ty taǵa­ıyny – Qazaqstanda Ne­giz­gi Zań­nyń tikeleı qol­dany­lýy prınsıpin ornyq­ty­rý, quqyqtyq júıege kon­stı­týsııalyq qundylyqtardy si­ńirý, adamnyń jáne aza­mat­tyń quqyqtary men bostan­dyq­taryn qorǵaýdy kúsheıtý. Bul qalaı qamtamasyz etiledi?

– Aldymen aıtarym, Kons­tı­týsııalyq Keńes basty maqsat quqyq ústemdigi dep aıqyndaǵan Memleket basshysynyń dáıekti ustanymyn tolyǵymen qoldaıdy. Al Elbasymyz «Halyq – bıliktiń qaınar kózi, Konstıtýsııa – kóp­tiń kıeli sózi» degen bolatyn. Osy «kıeli qujattyń» myzǵy­mastyǵy men búkil Respýb­lıka aýmaǵynda joǵary turýy Kons­tıtýsııalyq Keńeske tapsy­ryl­ǵan. Sol sebepti de Kons­tı­tý­sııalyq Keńeske basqa mem­le­kettik organdardyń arasyn­da erekshe oryn berilgen. En­de­she Konstıtýsııalyq Keńes Kons­tıtýsııany túsiný jáne ǵylymı uǵyný deńgeıin arttyrý, onyń erejeleri men normalaryn tereń ıgerý boıynsha ózine júktelgen mıssııany basqa uıymdastyrýshylyq nysandar arqyly da sátti atqaryp keledi. Buǵan qozǵaý salar alǵysharttar kóp. Qazaqta «Bilip aıtqan sózge qun jetpeıdi, taýyp aıtqan sózge shyn jetpeıdi» deıdi. Ra­syn­da osy sózderdiń tolyq maǵy­na­symen úndesken bıylǵy jyl­ǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revo­lıýsııa jaǵdaıyndaǵy da­mý­dyń jańa múmkindikteri» atty Jol­daýynda Elbasy Nursultan Nazar­baev elimizdiń jańa álemde jetis­tikke jetý jolyndaǵy bi­rin­shi kezekte qolǵa alynýy tıis is­­terdiń keshenin tolyq aıqyn­dap berip, azamattardyń konstı­týsııalyq quqyqtaryna kepil­dik­terdi nyǵaıtý jáne quqyq ús­temdigi qaǵıdatyn jappaı or­­nyqtyrý boıynsha jumysty jalǵastyrý qajettigin erekshe atap ótti. Demek sózdiń shyny kerek, osy Joldaý jarııalanǵannan ber­gi bir jyl ishinde elimizdi qo­ǵamdyq-saıası jańǵyrtý boıynsha aýqymdy is-sharalar atqarylyp, konstıtýsııalyq qundylyqtardy odan ári baıytýǵa jáne Qa­zaq­stan Respýblıkasy Konstıtý­sııa­synyń tıimdiligin arttyrýǵa yq­palyn tıgizgen aıtýly oqı­ǵalar oryn aldy. Ol keshen­di isterdiń áleýmettik sıpatyn El­basynyń 2018 jylǵy 5 naý­ryz­da Parlament Palata­lary­nyń birlesken otyrysynda ja­rııa­laǵan «Bes áleýmettik bastamasy» pármendi túrde baıyta tústi. 

– Ata Zań talaptary ómir súrý saltymyzǵa aınalsa, qu­qyq­tyq jaǵdaı da jaqsara­tyny sózsiz. Endeshe osy maq­sat­ta Konstıtýsııamyz arqy­ly júrgizilgen konstıtý­sııa­lyq reforma ne berdi?

– Jalpy, Qazaqstannyń memlekettiligi jáne onyń damýy úshin 2017 jylǵy 10 naýryzdaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańy arqyly júrgizilgen kons­tı­týsııalyq reforma elimizdiń jańa konstıtýsııalyq shynaıylyq jaǵ­daıynda ómir súrýine keńinen jol ashty. Bul oraıda atalǵan Joldaýdyń kóptegen ıdeıalary konstıtýsııalyq reformanyń ere­jelerimen sáıkes keledi jáne olardy ári qaraı júzege asyrý bir-birin ózara tolyqtyra túsetindigin kórsetti. Joldaýda aza­mattardyń konstıtýsııalyq qu­qyqtaryna kepildikti nyǵaıtý, quqyq ústemdigin qamtamasyz etý, quqyq qorǵaý qyzmetin izgilendirý jumystaryn jalǵastyrý qa­jet­tigi týraly aıtylǵan. Mine, bu­lardy júzege asyrý jolynda Konstıtýsııalyq novellalardy ómirge engizý úderisi úsh baǵytta toǵystyryldy. Bul – zańdardy jáne basqa da quqyqtyq aktilerdi qabyldaý, ıaǵnı jańartylǵan Konstıtýsııaǵa qoldanystaǵy zańnamany sáıkestendirý; jańa quqyq qoldaný praktıkasyn qa­lyptastyrý; qoǵamdyq sanany, sonyń ishinde azamattar men mem­lekettik qyzmetkerlerdiń qu­qyqtyq mádenıetin jańǵyrtý.  Árıne Konstıtýsııalyq re­formany iske asyrý barysyn­da Respýblıka Prezıdenti birqa­tar Jarlyqtardy túzetti, Parla­ment konstıtýsııalyq jáne aǵym­daǵy zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizdi, al Kons­tı­týsııalyq Keńes óziniń keıbir normatıvtik qaýlylarynyń zańdy kúshin joıdy. Osylaısha konstıtýsııalyq reforma tek Negizgi Zańnyń mátinimen ǵana shek­telmeı, qoldanystaǵy bar­lyq deńgeıdegi zańdar jáne zań­ǵa táýeldi aktilerdegi eleýli ózge­ris­termen qýattalyp otyr. Sonyń nátıjesindeı, Konstı­tý­sııalyq Keńestiń qorjynynda quqyq qorǵaý júıesiniń máse­le­lerine qatysty birqatar quqyq­tyq ustanymdar men usy­nys­tar bar. Olardyń basym kóp­shiligi ótken jyldyń sońynda Mem­leket basshysynyń bastama­symen qabyldanǵan «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine quqyq qor­ǵaý qyzmetiniń prosestik negiz­derin jańǵyrtý máseleleri bo­ıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Za­ńynda eskerildi. Aıta keteıik, qyl­mystan jábirlengen azamat­tardyń múliktik zııanyn óteý­ge memlekettiń qarjylyq qaty­sýynyń qajettigi týraly Konstı­tý­sııalyq Keńestiń quqyqtyq us­ta­nymdaryn iske asyrý úshin Res­pýblıka Prezıdenti jyl basynda «Jábirlenýshilerge ótemaqy qory týraly» Zańyna qol qoıdy. Konstıtýsııalyq Keńestiń kóp jyl­dar boıy aıtyp kele jat­qan «Baıqońyr» kesheniniń aýma­ǵynda bizdiń azamattardy ákim­shilik jaýapkershilikke tartý tár­tibin ózgertý máselesi de sheshi­min taýyp jatyr. Ishki ister mı­nıstrliginiń basqa da memlekettik organdarmen birlesken jumysy barysynda bul másele boıynsha Qazaqstan men Reseı arasynda úkimetaralyq kelisimniń jańa jobasyn ázirleý týraly bir sheshimge qol jetkizildi.

Jalpy, bile bilsek, Kons­tı­­týsııany ómirge engizý, kons­­­tı­týsııalyq zańdylyqty ornyq­­tyrý: adam quqyqtary sala­synda jalpyǵa tanylǵan prın­sıpter men standarttardy saqtaı oty­ryp, barlyq quqyqtyq akti­lerdi Negizgi Zańǵa qatań sáıkes­tikte qabyldaý, eń aldymen, kons­tı­týsııalyq mádenıet deńgeıin kó­terý qajettigin bildiredi. Al Kons­tıtýsııalyq Keńestiń paıym­daýynsha, Ata Zańnyń jetek­shili­gimen konstıtýsıonalızmdi nyǵaıtý quqyq ústemdigin qam­ta­masyz etken jaǵdaıda ǵana tolyq­qandy iske asyrylatyn bo­lady. Ol adamnyń jáne aza­mat­tyń quqyqtary men bostan­dyq­tarynyń kepildiligin; zańdy­lyq rejiminiń qamtamasyz etilýin; quqyqtyq aıqyndylyqty; ádil­dikti jáne zań aldynda jurttyń báriniń teńdigin; memlekettik bıliktiń birtutastyǵyn barynsha qamtıdy. Konstıtýsııalyq Ke­ńestiń kóptegen usynystary osy mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan. Olardyń bir bóligi Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý jos­parynan týyndaıdy.

– Bul mindetter qalaı she­shimin tappaq?

– Bul mindetterdi sheshýde Konstıtýsııalyq Keńes máni tereń biraz sharalardy iske asyrýda. Máselen, Konstıtýsııalyq Keńes «Rýhanı Jańǵyrý» ulttyq jobasy sheńberinde qoǵamdyq sananyń quramdas bóligi retinde azamattardyń konstıtýsııalyq mádenıetin jańǵyrtý boıynsha jumys isteýde. Qoıylǵan mindettiń aýqymdylyǵyn eskere otyryp, quqyqty nasıhattaý jáne konstıtýsııalyq patrıo­tızmge tárbıeleýdi jalpy mem­­lekettik deńgeıge kóterý qajet. Ol barlyq memlekettik organ­dardyń osy máselelermen júıe­li túrde turaqty aı­na­lysýy­na múmkindik beredi. Ǵy­lymı aı­qyndalǵan ındıkator­lar negi­zinde qoldanystaǵy qu­qyq­ty jáne quqyq qoldaný praktı­kasyn konstıtýsııalyq qundy­lyq­tardyń júzege asyrylýy turǵy­synan taldap otyratyn kons­tı­týsııalyq monıtorıngtiń tıim­di júıesin engizý kerek. Osy baǵyt­t­aǵy jumyspen Kons­tı­týsııa­lyq Keńesten basqa da tıisti sala­daǵy saıasatty jasaıtyn, kons­tı­tý­sııa­lyq jáne zańnamalyq nor­ma­lar­dy qoldanýdy jáne iske asyrýdy júzege asyratyn barlyq memle­kettik organdar aınalysýy tıis. 

– Jastardy konstıtý­sııa­lyq patrıotızmge tárbıeleý isin memlekettik deńgeıge kóte­rýde zańnamalyq normalar­dy qoldanýdyń róli zor deımiz. О́ıtkeni zań ústemdigi degenimiz, aldymen quqyqtyq qorǵalýdyń kózi ǵoı. Osy oraıda adamnyń qu­qy men bostandyǵyn qor­ǵaý­da konstıtýsııalyq qun­dylyqtardyń tepe-teńdi­gine qa­laı qol jetkiziledi?

– Halyq jazýshysy Sherhan Murtaza: «Zań – memlekettiń toǵyz qabat, tor kózdi saýyty» degen bolatyn. Demek quqyn qorǵaımyn degen adamǵa aldymen zańnyń ústemdigi aıqyn bolýy qajet. Ol úshin eń birinshi Konstıtýsııanyń ústemdigi qamtamasyz etilýge tıis. Bul onyń jasampaz áleýetin ashýǵa baǵyttalǵan qosymsha zańdy sharalar qabyldaýdy talap etedi. Sebebi keı jaǵdaılarda Konstıtýsııalyq Keńeske mańyzdylyq dárejesin qandaı da bir shkala boıynsha esepteý­ge kelmeıtin konstıtýsııalyq qundylyqtar arasynda siz aıtqandaı, tepe-teńdik izdeýge týra keledi. Mysaly, bir jaǵy­nan ulttyq qaýipsizdikti, qoǵam­dyq tártipti qamtamasyz etý, al ekinshi jaǵynan, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń shekten tys shektelýi men mániniń burmalanýyn boldyrmaý qajet. Osy óte mańyzdy máselelerde Konstıtýsııalyq Keńes jıi zańdy zerdelilik tany­typ, Konstıtýsııaǵa negizdel­gen, árbir naqty damý kezeńinde ortaq múddelerge jaýap bere­tin ne­ǵurlym ońtaıly balans tabady. Árıne kóp jaǵdaılarda Kons­tıtýsııalyq Keńes óz qyzmetinde basty konstıtýsııalyq qundylyq bolyp tabylatyn adamǵa, onyń ómirine, quqyqtary men bos­tan­dyqtaryna artyqshylyq beredi.

Máselen, ústimizdegi jyly Kons­tıtýsııalyq Keńes Qaraǵan­dy oblysy ıývenaldyq soty­nyń usynysy boıynsha «Neke (er­li-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodeksiniń jekele­gen normalarynyń konstıtý­sııalyǵyn tekserdi. Sábıdiń ómirge kelýi men bala retinde damýy bosanǵanǵa deıingi jáne odan keıingi kezeńde bala men ananyń materıaldyq jaǵdaıymen tikeleı baılanysty. Sol sebepti de ananyń jáne balanyń quqyqtary men zańdy múddelerin bara-bar qorǵaýǵa kepildik berý qajet dep túsindirdi. Konstıtýsııalyq Keńes óz sheshiminde osy máselelerge aıryqsha mán berip, sonymen qatar Kodekste kózdelgen keıbir uǵymdardyń mazmunyn jáne ýaqyt shekterin zańnamada anyqtaý qajettigine nazar aýdardy. Osyǵan baılanysty Keńes ana men balanyń quqyqtaryn jáne bostandyqtaryn neǵurlym tolyq qamtamasyz etý maqsatynda tıisti zańnamalyq sharalar alý týraly usynym berdi. 

Sonymen qatar Konstı­tý­sııalyq Keńes Qaraǵandy oblysy Temirtaý qalalyq sotynyń usynysy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketý tártibin retteıtin quqyqtyq ak­tilerdiń osal tustaryn anyqtaǵan bolatyn. Úkimettiń qaýlysymen tıisti Qaǵıdalarǵa ózgerister engizilgenine qaramastan, bizdiń paıymdaýymyzsha, bul máselege qatysty zańnamalyq aktilerdi odan ári jetildirý búgingi tańda áli de ózektiligin saqtaıdy. Al 2017 jylǵy ózgeristerge sáıkes Konstıtýsııalyq Keńeske joldanatyn sot usynysy tek qana sot tóraǵasynyń qolymen jibe­rilý talaby shekteldi. Endi árbir sýdıa óndiristegi is bo­ıynsha Konstıtýsııalyq Keńes­ke ózi júginýge quqyly. Qabyl­dan­ǵan sharalardy sýdıalar­dyń táýelsizdigin kúsheıtýge baǵyt­talǵan dep qarastyrǵan jón, bul úrdistiń jalǵasa beretinine senim bar. Deı turǵanmen osyndaı sot ótinishteriniń konstıtýsııalyq is júrgizý óndirisine qabyldanǵany tý­raly ózge de sottardy habardar etý tetigi áli de naqtylaýdy qajet etedi. 

– Memlekettik qyzmetshiler men azamattarymyzdyń kons­tı­týsııalyq quqyqtyq sanasyn jańǵyrtý boıynsha izgilik­ti isterdiń atqarylyp jatqany bel­gili. Alaıda ol kózdegen maq­satty mejeden tabylyp otyr ma?

– О́tken jıyrma jyldan astam ýaqyt ishinde memlekettik qyzmetshiler men azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtyq sanasynda aıtarlyqtaı ózgerister oryn aldy. Olar konstıtýsııalyq talaptardyń oryndalýyna ja­ýap­kershilikpen qarap, óz ustanym­daryn dáleldegen kezde kons­tıtýsııalyq normalarǵa silteme jasaıtyn boldy. Alaıda ózińiz aıtqandaı, olardyń sany óte kóp dep aıtý qıyn. Sondyqtan qazirgi tańda Konstıtýsııalyq Keńestiń qyzmeti «Rýhanı Jańǵyrý» ulttyq jobasy sheńberinde quqyq ústemdiginiń saqtalýy men jappaı zańǵa moıynsunýshylyqty qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý quqyqtyq mádenıetti arttyrýdy da qamtıdy. Quqyqtanýshylardyń tilimen aıtqanda, konstıtýsııalyq pat­rıotızm memleketin qalyp­tas­tyrý qajet. Onyń negizgi qaǵı­dat­tary quqyq ústemdigi men qu­qyqtyq tártip, jappaı zań­ǵa moıyn­sunýshylyq pen qaýip­sizdik, erkindik pen jaýap­ker­shilik deımiz. Al endi qazirgi tań­da elde konstıtýsııalyq zańdy­­lyq rejimin qamtamasyz etýdegi abzal mindet – «Qazaq­stan Res­pýb­lıkasynyń Konstı­tý­sııasyna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» 2017 jylǵy 10 naýryzdaǵy Zańyn qabyl­daý ar­qyly qol jetkizil­gen jáne zań­namada eleýli ózgeris­termen negizdelgen jańa konstı­týsııalyq shynaıylyq jaǵdaı­ynda Negizgi Zańnyń bedelin aıtarlyqtaı arttyrý. Sonda Kons­tıtýsııalyq qaǵıdattardy tolyq­qandy iske asyrý arqyly Qazaqstan alǵa qoıǵan joǵary maqsattarǵa je­tetinine kámil senemin.

Jalpy, Ata Zań qabyl­dan­ǵannan beri ótken kezeń, júrip ótilgen jolǵa baǵa berip, kons­tıtýsııalyq erejelerdiń el je­tistikterindegi mańyzyn uǵy­nyp-túsinýge jetkilikti. Qazirgi ýaqytta Konstıtýsııanyń bas­ty turaqtandyrýshy ról atqar­ǵanyn, elimizdiń keń aýqymdy daǵ­darystan shyǵýyna yqpal etke­nin barlyǵy derlik moıyn­daıdy. Ol elimizde júzege asyrylyp jatqan memlekettik jáne qoǵamdyq ózgeristerdiń basty saıası-quqyqtyq negizi boldy. Negizgi Zań qazaqstandyq mem­lekettiliktiń barlyq qajet­ti belgilerin bekitti. Bul mem­le­ket­tik organdardyń jańa júıesi, adamnyń jáne azamattyń jalpy­ǵa tanylǵan quqyqtary men bos­tan­dyqtary, ıdeologııalyq jáne saıası plıýralızm, parlamenta­rızm, kóppartııalyq jáne aza­­­­mat­tyq qoǵamnyń basqa da ıns­­tıtýttarynyń qaǵıdattary, men­shik nysandarynyń kóptúr­liligi, sot tóreligi, konstıtýsııalyq baqy­laý, jergilikti ózin ózi bas­qarý, aýmaqtyq tutastyq pen mem­le­ket­tik shekaraǵa qol suǵylmaý­shylyq, qoldanystaǵy quqyq, ege­mendik, memlekettik til men rámizder jáne taǵy basqalary.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Aleksandr TASBOLAT, «Egemen Qazaqstan»