Ejelden el arasynda «Han bolsyn, hanǵa laıyq zań bolsyn», «Bútin handyqqa Esim han jetken, bútin bılikke Tóle bı jetken», «Qaz daýysty Qazybek bı aıtypty», «Áıteke bı aıtqan sóz eken» – degen qaǵıdaly tirkester aýyzdan-aýyzǵa kóship kúni búginge deıin jetken. Osynyń ózi qazaq memlekettiligi men onyń quqyqtyq el bıleý tarıhynyń tamyry tereńde jatqandyǵyn aıqyndaıdy.
1465 jyly Qazaq handyǵy qurylyp, qazaq eli birtutas ult retinde qalyptasyp, tuǵyry myqty memleket atandy. Eń bastysy – memleket basqarýdyń quqyqtyq erejeleri men ulttyq ádet-ǵuryptary zańdastyryldy. Dala demokratııasynyń klassıkalyq úlgisi – Qazaqtyń bıler soty zaman talabyna saı damyp, el bıleýdiń ónegeli jolyna aınaldy. Qazaq eliniń zańnama tarıhy sonaý XIV-XV ǵasyrlardan bastaý alady. Olar Ata Zańy, Ata Joly, Ata sózi jáne ósıeti dep atalǵan. Odan keıin handyqtar tusynda Qazaq qoǵamynyń damýy myqty bılik pen birlikti qamtamasyz ete alatyn jańa zańdar júıesin qajet etti. Handardyń árqaısysy ózinen buryn qoldanylyp kelgen ádet-ǵuryp zańdaryna zaman talaptaryna sáıkes ózgerister men tolyqtyrýlar engizip, sol zamandaǵy qoǵamǵa beıimdep qoldanǵany belgili. Osy rette Táýke han burynnan qalyptasqan dástúrli ádep-ǵuryp zańdary men Qasym jáne Esim handarynyń tusynda qabyldanǵan «Qasym hannyń qasqa joly» jáne «Esim hannyń eski jolyn» odan ári jetildirý arqyly qazaqtyń ataqty bılerimen aqyldasa otyryp, bıler sotynyń tájirıbelerin, daryndylyqpen aıtylǵan túıindi bılikterdi jınaqtap, ózinen burynǵy qazaq zańdaryn zaman talabyna saı tolyqtyryp, damytý negizinde «Jeti jarǵy» atty zańdar jınaǵyn qurastyrdy. Qazaqsha «jarǵy» ádildik degen uǵymdy bildiredi. «Jeti jarǵyǵa» ákimshilik, qylmystyq ister, azamattyq quqyq normalary, sondaı-aq salyqtar, dinı kózqarastar týraly erejeler engizilgen, ıaǵnı onda qazaq qoǵamy ómiriniń barlyq jaǵy túgel qamtylǵan. Olarda orta ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynyń patrıarhattyq-feodaldyq quqyǵynyń negizgi prınsıpteri men normalary da baıandalǵan.
«Jeti jarǵy» – jeti ádettik quqyqtyq júıeden turatyn qoǵamdyq qatynastardy retteıtin salalardyń jıyntyǵy. Olar: jer daýy, jesir daýy, qun daýy, bala tárbıesi jáne neke, qylmystyq jaýapkershilik, rýlar arasyndaǵy daý, ult qaýipsizdigin qamtamasyz etý. «Jeti jarǵyny» qazaq halqy HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin qoldanyp kelgen. Al keıbir zańdar 1917 jyly Keńes ókimetiniń bıligi ornaǵanǵa deıin qoldanylǵan.
Qazaqstanda Keńes ókimetiniń bıligi ornaǵannan keıin KSRO-nyń 1936 jyly jáne 1977 jyly qabyldaǵan Konstıtýsııasyna negizdelgen Ata Zańdary basshylyqta boldy.
1991 jyly 16 jeltoqsanda elimiz egemendik alyp, óz aldyna derbes, táýelsiz memleket atandy. Osyndaı múmkindikti paıdalanyp, 1993 jyly 28 qańtarda Joǵarǵy Keńestiń depýtattary Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Konstıtýsııasyn qabyldaǵan bolatyn. Biraq ýaqyt óte kele bul Konstıtýsııa eski ákimshilik, ámirshildik erejelerine, kóp jaǵdaıda keńestik demokratııa qaǵıdalaryna negizdelgendikten, jańa qoǵam ómiriniń talabyna jaýap bere almady. Onda adam quqyqtary men bostandyqtary, olardy júzege asyrý qaǵıdalary, memlekettik ókimet bıligin júzege asyrý nysandary, basqarý salasyndaǵy demokratııalyq ınstıtýttardyń qyzmeti jete kórsetilmegen edi. Sonymen birge aldaǵy ýaqytta elimizde bolǵaly jatqan túbegeıli ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik ózgeristerge baǵyt-baǵdar bere almaıtyny kórinis tapty.
Osyǵan baılanysty Prezıdent Nursultan Nazarbaev jańa Konstıtýsııanyń qajettigin, onyń qurylymy, ıdeıalary men prınsıpteriniń jobasyn aıqyndap, zańgerler men mamandardan qurylǵan arnaıy topqa ony odan ári jan-jaqty jetildirip, naqtylaýdy tapsyrdy. Arnaıy top músheleri Konstıtýsııanyń jańa jobasyn ázirlep jáne jetildirip, halyqtyń talqylaýyna usyndy. Talqylaý barysynda túsken myńdaǵan qundy pikirler men usynystar eskerile otyryp daıyndalǵan Konstıtýsııanyń jobasy búkilhalyqtyq referendýmǵa shyǵaryldy.
Osylaısha 1995 jyly respýblıkalyq referendýmda Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy qabyldandy. Bul Konstıtýsııa ultymyzdyń ulan-ǵaıyr tarıhynan bastaý alyp, júzdegen jyldar boıy qalyptasqan adamzat balasynyń jalpy qundylyqtaryn da qamtyp, qazirgi memlekettik jáne qoǵamdyq qurylystyń irgeli qaǵıdattaryn retteıtin asa mańyzdy qujat boldy. Bul qujat derbes memleket retinde, ultyna qaramastan onda turatyn barlyq adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryna sáıkes jasalyp, ulttyq, azamattyq ujymdar men toptardyń birlesip beıbit ómir súrýin qamtamasyz etýge baǵyttaldy. Ata Zańymyzdyń 1-babynda Qazaqstannyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep bastalady. Shyndyǵynda, jer betindegi árbir adamǵa bul qundylyqtar eń basty bolyp tabylatyny barshamyzǵa belgili.
Joǵaryda aıtylǵan, Táýke hannyń «Jeti jarǵysyna» negizdelgen dala zańdary búgingi kúnge ulasyp, qazirgi Ata Zańymyzda keıbir tustary jalǵasyn tapqany baıqalady. Osy rette Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda: «Biz, ortaq taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde...» dep jazylǵandaı, bes jarym ǵasyr buryn memleket qurǵan elimizdiń, quqyqtyq júıesi men onyń bıler sotynyń bolǵany barshamyzǵa málim.
Jańa Konstıtýsııanyń ózgeshelikterine toqtala ketsek. Birinshiden, zań shyǵarýshy, atqarýshy, sot bıligi belgilenip, olardyń quzyreti, jumys isteý tetigi, ózara is-qımyl birligi zań turǵysynan aıqyndaldy. Ekinshiden, ókimet bıliginiń atalǵan tarmaqtarǵa bólinýi memlekettiń laýazymdy adamdarynyń, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaýdy mindetteıdi. Úshinshiden, quqyq pen jaýapkershilik uǵymdary para-par kórsetilgen. Bul Konstıtýsııada alǵashqy Konstıtýsııada sheshimin tappaǵan memlekettiń máni, jeri, tili, azamattyq, Parlamenttiń qos palataly júıesi, Prezıdenttiń quzyry, sot tóreliginiń qyzmeti sııaqty kúrdeli máseleler zańdylyq turǵysynan óz sheshimin tapqan. Sottar men sot tóreligine erekshe mán berilgen jáne negizgi qaǵıdattary belgilengen. Olar: elimizde sot tóreligin tek qana sot júzege asyrady, onyń isine aralasýshylyqqa jol berilmeıdi, sot tóreligin iske asyrýda sýdıa táýelsiz jáne Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady.
Qazaqstannyń quqyqtyq memleket ornatyp, álemniń órkenıetti elderimen jan-jaqty ekonomıkalyq-saıası teń dárejede qarym-qatynas qalyptastyryp, aýqymdy reformalardy júzege asyrý jumystarynyń barlyǵy da Ata Zańnyń aıasynda atqaryldy. Solardyń qatarynda, elimizdegi táýelsiz sot pen basqa da quqyqtyq ınstıtýttardy qurý jumystary da boldy. Elimizde zańdardy buljytpaı oryndaýdyń nátıjesinde halqymyzdyń birligi nyǵaıyp, eldegi turaqtylyq pen tatýlyq ornyqty. Osylaısha bekitilgen konstıtýsııalyq normalar qoǵamnyń órkendeýine úles qosyp jáne Qazaqstan halqynyń birligine jol bastap, óziniń ómirsheńdigin dáleldedi. Bul Konstıtýsııa – qazaqstandyq memlekettiliktiń tıimdi damýyn qamtamasyz etken zańnyń ústemdigi men sátti memleket saıasatynyń iske asyrylýynyń jarqyn kórinisi dep aıtýǵa bolady.
Elimizdiń Konstıtýsııasy álemdik qoǵamdastyqta tanylǵan jalpy adamı jáne erekshe mańyzy bar qazaqstandyq ıdealdarǵa negizdelgen. Sondyqtan bul qujat elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyn, prezıdenttik basqarý nysanyn, halyq bıligi qaǵıdatyn, ıdeologııalyq jáne saıası san alýandylyqty, jekemenshikke qol suǵylmaýyn, adamnyń jáne azamattyń halyqaralyq deńgeıde tanylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn, memlekettik bıliktiń jańa júıesin baıandy etti.
Osylaısha durys ári naqty aıqyndalǵan konstıtýsııalyq saıasat arqasynda Qazaqstan kóp salada eleýli tabysqa qol jetkizdi. Bul jóninde Elbasy: «Konstıtýsııa bizdiń Táýelsizdigimizdi nyǵaıtty, memleketti jáne búkil qoǵamdy berik etti. Sondyqtan da bizdiń ortaq paryzymyz – Negizgi Zańǵa qunttylyqpen qaraý, ony óz Otanymyzdy, óz tarıhymyzdy qurmettegendeı qurmetteýimiz kerek», degen bolatyn.
Qazaqstan halqy 1995 jyly referendýmda qabyldaǵan Ata Zań – Táýelsiz Qazaqstannyń gúldenýiniń quqyqtyq negizi bolǵany anyq. Sodan keıingi jıyrma úsh jyldyń ishinde kóptegen jańa zańdar qabyldanyp, halyq ıgiligine qyzmet etýde. Sol zańdardyń qaınar kózi, bastaýy – Konstıtýsııa, ol azamattardyń óz múmkindikterin júzege asyrýlaryna sapaly jáne quqyqtyq negiz jasap, qoǵamdy odan ári demokratııalandyrýǵa jáne órkenıetti damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýǵa keń jol ashyp otyr. Qorytyndylaı kele, Táýelsiz elimizdiń tuǵyry – Ata Zań jáne ol memlekettegi zańdylyqty aıqyndaıtyn basty baǵdarshamy desek, artyq aıtqandyq bolmas. Shyn máninde, Konstıtýsııanyń turaqtylyǵy – memlekettiń, qoǵamnyń turaqtylyǵynyń jáne damýynyń kepili. Sondyqtan Ata Zań ǵumyrly bolsa, Táýelsizdik te tuǵyrly bolyp, elimiz de kórkeıe bermek.
Sáken ABDOLLA,
Qazaqstan Respýblıkasy
Áskerı sotynyń tóraǵasy