Bıylǵy tamyzda Petropavldaǵy «Abylaıdyń aq úıiniń» qalpyna keltirilip, halyqtyń kóz qýanyshyna aınalǵanyna 10 jyl tolyp otyr. Ony Elbasy Nursultan Nazarbaev 2008 jylǵy 21 tamyzda saltanatty jaǵdaıda ashqan edi.
Qazir osy oblysqa kelgen barlyq mártebeli meımandarǵa, saıahatshylar men júrginshilerge, jeke adamdarǵa kelgen qonaqtarǵa, qudalar men jegjattarǵa qala basshylary men turǵyndardyń maqtanyshpen kórsetetin mekeni osy. Jergilikti aqyndar «Abylaıdyń aq úıi – halqymyzdyń baq úıi» dep bastalatyn óleńder men jyrlar shyǵarǵan, birneshe kitaptar jazylǵan. Osynda oqýshy jastarǵa, stýdentterge tarıh sabaǵynan dárister oqylyp, ekskýrsııalar da jasalyp turady. Abylaıdyń qazaq halqyna sińirgen eńbegin, ómiri men atqarǵan qyzmetin munda kelgen jandarǵa Ásemgúl Qydyrbekova bastaǵan serýendetýshiler qyzyqtyra baıandaıdy. Bir sózben aıtqanda, qazir «Abylaıdyń aq úıi» qyzyljarlyqtardyń ǵana emes, onda barǵan barlyq jannyń rýhanı jańǵyrýyna súbeli úles qosyp otyrǵan súıikti oryn.
Osy úıdiń jer betinen joǵalyp ketpeı, qalpyna keltirilip, halyqtyń qazynasyna aınalýyna qoldan kelgen kómegimizdi jasaǵan adamnyń biri edik. Búgin tarıhqa aınalǵan sol kezeńdi eske túsirip ketkendi jón kórdik.
1998 jyly biz Jekeshelendirý jáne memlekettik múlik komıtetine qyzmetke aýystyq. Osynda júrip memlekettik múlikter tiziminen «Dom hana Ablaıa» degen ǵımarat kózimizge ottaı basyldy. Qyzyljarda «Abylaıdyń aq úıi» bolǵanyn buryn jurttan estip júrsek te onyń memlekettik tizilimge naq sol ataýmen alynǵanyn bilmeıtin edik. Bizde qazaqtyń tarıhyna qatysty dúnıelerdiń bári mıf, jalǵan, oıdan shyǵarylǵan degen uǵym qalyptasqany jasyryn emes qoı. Sondaıdy tipti keıbir tarıhpen ústirt aınalysatyn ǵalymdarymyz, ádebıetshilerimiz de kóp ýaqyt maldanyp keledi. Abylaıǵa qatysty aýyz ádebıeti arqyly jetken tarıhqa, erlikter men óreli isterdiń bárine kúdikpen qaraý oryn alǵan. Onyń ústine qazaqtyń han-sultandary, baı-baǵylandary resmı ıdeologııa arqyly halyqqa unamsyz, jekkórinishti etip sıpattalatyn. Aqyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń «О́zge jurttyń handary keremet bop, bizdiń handar qalaısha jaman bolǵan?» dep jyrlaıtyny da sol tusta. Osy óleńi úshin Ǵafańdy OK-ge shaqyrtyp, «aqyl» aıtyp, «adasýdan» saqtandyrǵanyn bilemiz...
Mine, osyndaı ıdeologııanyń kesirinen Abylaıdyń aq úıine degen kózqaras halyq arasynda túzý bolmady. Qaladaǵy áskerı bólimniń aýmaǵyndaǵy bul nysanǵa aıtarlyqtaı mán berýshiler bolǵan joq. Almatydan sol úıdi kórmek bolyp kelgen aqyn-jazýshylarǵa, tarıhshy ǵalymdarǵa jergilikti jýrnalıster mysqylmen qarap, kúlip júretinin de kózimiz kórdi.
Jappaı jekeshelendirý júrgizilip jatqan tusta «Abylaıdyń aq úıi» de V.Polıakov degen bireýge satylyp ketti. Satylý kelisimshartynda alýshy úıdi alǵashqy qalpyna keltiredi dep jazylǵanymen, bul talap saqtalmaǵan. V.Polıakov úıdiń qurylysqa qajetti materıaldaryn sýyryp alyp, qańqasyn ǵana qaldyryp, jónine ketkenin artynan bildik...
Sol jyldary qala turǵyndarynyń biri Kenjebek Ábishev degen aqsaqal «Abylaıdyń aq úıi» týraly áńgime aıtyp, ony qaıtadan qalpyna keltirýdi armandap júretin. О́zi Qyzyljarda týyp-ósken, ákesi Fazyl da qalanyń ejelgi turǵyny, dáýletti kisiler bolǵan eken. Kezinde bulardyń úıine qazaqtyń oqyǵan jastary, sonyń ishinde Maǵjan Jumabaev ta kelip júrgen. Osy kisimen biz «Abylaıdyń aq úıi» týraly jekemenshik «Kúnnár TV» telearnasynda habar da jasaǵan bolatynbyz.
Sóıtip júrgende, 2003 jyly 2004-2006 jyldarǵa arnalǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy qabyldandy. Osy baǵdarlama boıynsha tarıhı, mádenı mańyzy bar muralar qalpyna keltiriletin boldy. Oblystyq mádenıet basqarmasyndaǵy tarıhı, mádenı eskertkishterdi qorǵaý bóliminiń basshysy L.Sorokotıaga degen hanym osy talapqa oraı Petropavlda qalpyna keltirilýi kerek degen eskertkishterdiń qataryna «Abylaıdyń aq úıin» kirgizbepti, kerisinshe ony qaıtadan qalpyna keltirýge bolmaıdy, syryp tastaý kerek degen akt jasap, oǵan birneshe ólketanýshy belsendilerdiń qoldaryn qoıdyrypty.
Bul týraly estigen Kenjebek aqsaqal kúıip-pisip, sol kúni maǵan jetkizdi. Biz qala ákiminiń orynbasary T.Quljanovaǵa baryp, áńgimeniń rastyǵyn anyqtadyq. Sóıtsek, baǵdarlamanyń sheńberinde qalada qalpyna keltirilýi kerek degen eskertkishterdiń tizimi jasalǵan eken, onyń ishinde tipti Lenınniń de eskertkishteri júr. Kazansev, Ganshın, Iаngýrazov jáne t.b. kópesterdiń úıleri de bar. Al Abylaıdyń úıi joq, ony syryp tastaý kerek degen akt tur...
Bul namysqa qatty tıgen jaıt boldy. Qazaqtyń ulttyq murasyna jany ashymaıtyn bireýler qashanǵy osylaı syrtymyzdan piship, jer betinen joq qyla beredi degen oı qanymyzdy basqa shaptyrdy. Sodan Kenjebek aǵaı ekeýmiz mýnısıpaldyq telearnaǵa kelip Ádıgúl Qızatova degen qaryndasymyzǵa bolǵan oqıǵany aıtyp, suhbat berdik. Ekeýmiz de «Abylaıdyń aq úıiniń» jer betinen joǵalýy ádiletsizdik ekenin halyqqa ashyna jetkizdik. Bul habardan keıin respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan», «Qazaq ádebıeti», «Altyn Orda», «Alash úni», «Azat», oblystyq «Soltústik Qazaqstan» gazetterine qazaqsha, respýblıkalyq «Kazahstanskaıa pravda» men jergilikti «Panorama» gazetterine oryssha birneshe maqala jazyp, halyqty arashaǵa shaqyrdyq. Respýblıkalyq jáne oblystyq telearnalar jańalyqtarynan aıtyp, habarlar uıymdastyrýǵa qatystyq. Osy dúmpýler jergilikti basshylyqtyń Abylaı hannyń úıine nazaryn aýdartyp, oblys ákiminiń sol kezdegi orynbasary Qýat Esimhanov jergilikti tarıhshylar, ólketanýshylar, jýrnalıster men bilikti aqsaqaldardy jáne osy salaǵa qatysty barlyq sheneýnikterdi qatystyryp, úlken májilis ótkizdi. Bul jınalysta bizdi bel sheship qoldaǵandar bola qoıǵan joq, biraq májilistiń sheshimimen oblystyq arhıvtiń dırektory Juqash Qosybaev ekeýmizdi Sankt-Peterbýrgtyń murajaıyna qosymsha derekter ákelý úshin issaparǵa jiberdi. Osy májilis týraly sol kezdegi oblystyq gazettiń bas redaktory, qazirgi Májilis depýtaty K.Musyrman «Egemen Qazaqstan» gazetine egjeı-tegjeıli jazdy («Namysuly», «EQ»., 21.03.2009 j.)
Sankt-Peterbýrg arhıvinde 10 kún jumys istegen biz odan naqty derek taba almaǵanymyzben qajetti qujattardyń Máskeýdegi syrtqy ister mınıstrliginiń arhıvinde ekenin anyqtadyq. Kele sala sol arhıvke hat jazǵan edik, kóp ýaqyt jaýap bolmady. «Sabaqty ıne sátimen» degen emes pe, sol jyly «Qazaqstannyń Reseıdegi jyly» atalyp jatqan. Sony atap ótý sheńberinde Qýat Esimhanov aǵamyz Máskeýge bara qalyp, elshiliktegi jigitterge osy qujattardy izdeýge muryndyq bolýdy ótinip keldi. Aqyry... 2003 jylǵy qarashanyń 18-de jaýap kelip, onda Petropavl qorǵanynda Abylaı sultanǵa arnalyp 1762-1765 jyldary úı salynǵandyǵy jáne úıdiń jospary qosa jiberildi. Bul qujatty men sol kúni «Egemen Qazaqstannyń» bas redaktory Erjuman Smaıyl aǵaǵa fakspen jiberip, erteńinde gazetke «Abylaıdyń aq úıi: Ańyz emes aqıqat!» degen taqyryppen birinshi betine jarq ete qaldy... Sóıtip aýzy dýaly bas gazet Abylaı hannyń Qyzyljarda úıi bolǵanyn dáleldeıtin qujattardy alǵashqy bolyp jarııalady.
Derekter tabylyp, úıdiń bolǵandyǵy dáleldengenimen, jóndeýdi iske asyratyn qarajat kerek qoı. Respýblıkalyq bıýdjetten bul iske qajetti qyrýar qarjy bóldirý kez kelgen ákimniń qolynan kele bermeıdi. Sol kezde Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp tanymal dıplomat, bilikti basshy Taıyr Mansurov kele qaldy. Bul kisi úıdiń mańyzyn birden túsinip, onyń qujattaryn Prezıdentke kórsetip, aqyry bıýdjetten qajetti somany bóldirtip, qazirgi turǵan tamasha úıdi qalpyna keltirtken edi.
Árıne búkilhalyqtyq qajetti istiń mańyzyn tanymaı, jaǵadan almasa da, aıaqtan shalýǵa tyrysqandar boldy. Bulardyń aıtatyny: Abylaıǵa salynǵan úı aǵashtan bolatyn, al mynaý qalpyna keltirilgen úı tastan salynǵan. Onysy bir jaǵynan ras, hanǵa salynǵan úı aǵashtan bolǵan. Biraq Petropavlda birneshe ret úlken órt bolyp, sonyń ishinde bir ret 450 úıge deıin kúıgen. Ishinde hannyń úıi de bolǵan. Biraq artynan kirpishten qalap, qalpyna keltirgen. Ony halyq «Abylaıdyń aq úıi» dep ómir boıy atap kelgen. Bul týraly Máshhúr Júsip, Shádi tóre, Úkili Ybyraı, Sábıt Muqanov jáne t.b. júzdegen aqyn-jazýshylar, qalamgerler jazǵan.
Abylaıdyń ózi 1759 jyly patshaǵa hat jazyp, Petropavl qorǵanynyń túbinde ekijaqty jármeńke ashqyzýdy usynǵany týraly qujat ta bar. Osy jármeńkege Reseıden ǵana emes, Hıýa, Buqaradan da kópester kelip, kóbi qonystanyp qalǵan. Qyzyljar qalasy sodan ósip shyqqan. XVIII ǵasyrdyń aıaǵynda qala basshysy V.Cheremısınov: «Vskore krepost sv. Petra sdelalos glavnym pýnktom menovoı torgovlı s Hıvoı, Býharoı, Tashkentom ı malo po malý na lýgovoı chastı berega rekı Ishım oselo smeshannoe naselenıe ız pereselıvshıhsıa býharsev, tashkentsev ı naehavshıh tatar, sredı kotoryh rýsskıe sostavlıalı tolko voennyı otrıad» dep jazdy. Al qyrǵa salynǵan alǵashqy úı Abylaı handiki bolatyn... Sondyqtan osy qalanyń shaǵyn qamaldyń aty emes, «Abylaı han» atalatyn kezi de jetti.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»