Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda «Eńbek naryǵynyń tıimdiligin qamtamasyz etip, árbir adamnyń óz áleýetin iske asyra alýy úshin jaǵdaı jasaýdyń mańyzy zor» dep atap ótken bolatyn. Bul rette eńbek naryǵynda suranysqa ıe mamandardy saraptap, turaqty jumysqa ornalastyrý ózekti másele. Resmı derek boıynsha elordadaǵy eńbek naryǵynda turǵyndardyń jumyssyzdyq deńgeıi 4,6 prosentti quraıdy eken. Osy oraıda bas qaladaǵy jumyspen qamtý sharalaryna nazar aýdarǵan edik.
Jasyratyny joq, joǵary oqý ornyn támamdaǵan jas mamandardyń bári derlik jumysqa birden ornalasa almaıdy. Jumys berýshilerdiń basym bóligi eńbek ótili joq mamandy qabyldaýǵa qulyqsyz. Eńbekke aralaspaǵan jastyń meselin qaıtarmaýda memleket qarastyrǵan múmkindiktiń biri – «Jumyspen qamtý –2020» jobasy sheńberindegi «Jastar praktıkasy» baǵdarlamasy. Bul baǵdarlama jumys izdegen talaptynyń taýyn shaqpaı, tájirıbe jınap, qabilet-qarymyn kórsetýge jol ashady. Jumys berýshiniń senimin aqtap, talabyn qanaǵattandyrsa jas maman turaqty jumysqa ornalasady. Qazirgi kezde Astana qalasynyń Jumyspen qamtý ortalyǵynda osy tarapta birshama jumys júzege asyrylýda. Iаǵnı ortalyq jumys berýshimen shart jasasyp, mamandardyń jastar praktıkasynan ótýi úshin arnaıy bos jumys oryndaryn qurady. Ortalyq talaby boıynsha bos jumys orny túlektiń alǵan mamandyǵymen saı kelýi kerek.
– Bıylǵy jartyjyldyqta 174 jumys berýshimen kelisimshart jasalyp, 1 048 bos jumys orny usynyldy. Búginge deıin 330 túlek jumysqa ornalasty, – deıdi bul týrasynda qalalyq Jumyspen qamtý ortalyǵynyń dırektory Oljas Omarov. Atalǵan ortalyqtyń septesýimen 7 jyldyń ishinde 5 068 túlek jastar praktıkasynan ótken eken. Qazirgi tańda zań, qarjy, áleýmettik sala boıynsha mamandyq alǵanymen, jumys tappaı sendelip júrgen jastar qatary qalyń. Sondyqtan ortalyqta mamandyq tańdaýǵa qol ushyn sozatyn arnaıy bólim qurylǵan. Bul rette joǵary oqý ornyna qujat tapsyrýǵa nıettiler arasynda arnaıy test júrgizilip, baǵyt-baǵdar berilip keledi. Máselen, 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy boıynsha 9 jáne 11 synyp oqýshylaryna kásiptik baǵdar berý boıynsha testileý jumystary júrgiziledi. Bul – oqýshyny mektep qabyrǵasynda júrgeninde-aq bir kásibı baǵdardy tańdaýyna múmkindik beredi. Aıtalyq, ortalyq mamandary 2017 jyldyń alǵashqy bes aıynda 84 mektepte 9 jáne 11 synyp oqýshylary arasynda, naqtyraq aıtsaq, 11 626 oqýshyǵa testileý jumystaryn júrgizdi. Nátıjesinde 332 oqýshy medısınaǵa beıimdiligin kórsetse, saýda jáne ónerkásip salasyna suranys aıtarlyqtaı bolmaǵan. Sondaı-aq jumyssyz júrgen azamattardy kásiptik turǵydan oqytyp, qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý maqsatynda tegin oqytý kýrstary júrgizilýde. Byltyr 546 adam tegin kýrsqa tirkelip, 478-i bitirip shyqty. Al bıylǵy jartyjyldyqta 330 adam oqydy. Jumyssyz júrgen azamattar úsh aı oqyp, arnaıy shákirtaqy alady. Bul – kásiptik daǵdylaryna saı keletin jumystyń bolmaýyna baılanysty qyzmetin ózgertkisi keletin jandarǵa taptyrmas múmkindik. Oljas Omarovtyń aıtýynsha, turǵyndar arasynda tiginshi, aspaz, shashtaraz, aǵylshyn tili, baǵdarlamashy, tárbıeshi mamandyǵyna qyzyǵýshylyq joǵary. Aldaǵy ýaqytta «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn nátıjeli júzege asyrý barysynda IT mamany, mobıldi qosymsha daıyndaıtyn, anımasııa jáne beınegrafıka jasaıtyn mamandar da oqytylmaq. 2019-2023 jyldardy qamtyǵan elordanyń eńbek naryǵyndaǵy qajetti mamandyqtarǵa jasalǵan boljam boıynsha, bilim men medısına salasyndaǵy mamandyqtarǵa suranys tómendemeıdi. Bul tizimde áleýmettik qyzmet pen aýyl sharýashylyǵy salasyna mamandar tapshylyǵy kútilýde. Ortalyqta tegin kýrstan ótkennen keıin jumyssyz azamattar jumys berýshilermen baılanystyratyn bólimge jiberiledi. Ýaqytsha jumyssyz retinde tirkelgen olarǵa arnaıy tólemaqy taǵaıyndalady. Al bólim mamandary qala boıynsha bos jumys oryndaryn izdep tabady.
– Biz qoldan kelgenshe jumyssyz azamattardy jumyspen qamtýǵa tyrysamyz. Tek kýrstan ótkender emes, mamandyǵyna saı keletin jumysty tappaı júrgen kez kelgen astanalyq turǵyn ortalyqtyń kómegine júgine alady. Elektrondy eńbek bırjasy (www.enbek.kz) barlyq jumys berýshi men jumys izdeýshige qoljetimdi. Portalda elektrondy túıindeme jasaýǵa bolady. HJQO 10 jumys kúni ishinde jumyssyzǵa laıyqty jumys izdep, turaqty jumysqa ornalasýǵa kómektesedi. Búginde portalda 2 562 jumys berýshi tirkelgen, 5 740 bos jumys orny bar. Atalǵan ortalyqqa kúndelikti 300-den asa adam keledi. Onyń ishinde ortasha eseppen 30-dan asa adam jumysqa ornalasady. Jalpy osy ýaqytqa deıin, ıaǵnı 2011 jyldan beri 43 781 adamdy jumyspen qamtýǵa kómektesti, – deıdi O.Omarov.
Sonymen birge halyqty jumyspen qamtý ortalyqtary uıymdastyratyn, kásiptik daıyndyqty talap etpeıtin qoǵamdyq jumystar bar. Bul oraıda bıyl 1 045 azamat ýaqytsha qoǵamdyq jumysqa ornalasty. 2011-2015 jyldary qoǵamdyq jumysqa jumyldyrylǵandar sany 2 myńnan aspaǵanyn eskersek, 2016-2017 jyldarda bul taraptaǵy kórsetkishtiń joǵarylaǵany baıqalady. Iаǵnı 2016 jyly – 2 169, 2017 jyly – 2 224 adam qoǵamdyq jumysqa ornalasty. Bul jobaǵa joǵary synyp oqýshylary men stýdentter de qatysa alady. Jazǵy demalys kezinde oqýdan bosaǵan oqýshylar men stýdentter ortalyq usynǵan jumystarǵa barady. Máselen, byltyr 40-tan asa oqýshy osy baǵytpen jumysqa jiberildi.
Sondaı-aq aı saıyn bos jumys oryndary jármeńkesi uıymdastyrylýda. Bıyl jeti márte uıymdastyrylǵan jármeńkede 500-den asa jumys berýshi 8 myńǵa jýyq bos jumys ornyn usyndy. Olardyń ishinde 900-ge jýyq jumyssyz jumyspen qamtyldy. Al 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan «Eńbek» nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy boıynsha arnaıy áleýmettik oryn jobasy aıasynda múgedekterdi jumysqa ornalastyrý maqsatyndaǵy jumys berýshimen kelisimge sáıkes ortalyq eńbekaqynyń 35 prosentin tólep beredi. Arnaıy jumys orny boıynsha jeti jyl ishinde barlyǵy 1 937 adam jumyspen qamtyldy.
– Jalpy ortalyqtyń jyldyq jospary bekitilgen, maqsat aıqyn. Múmkindigi shekteýli jandardy jumyspen qamtý, olarǵa jumys ornynda jaǵdaı jasalýy jáne ózge de máselelerdi sheshý úshin jumys berýshilermen ashyq sóılesemiz. Álsiz top ókilderi qoǵamnan teperish kórmeýi kerek. Jumys berýshilerdi psıhologııalyq turǵyda daıyndaýǵa da jaǵdaı jasalady. Bıylǵy alty aıda 310 jumyssyz tirkelip, onyń 101-i turaqty jumysqa ornalasyp, 167 adam qoǵamdyq jumysqa, 8-i jastar praktıkasyna jiberildi. 17 adamǵa arnaıy áleýmettik oryn taǵaıyndalsa, 17-si tegin kýrs oqyp jatyr, deıdi ortalyq jetekshisi.
Jumyspen qamtý ortalyǵy bas bostandyǵynan aıyrylyp, jazasyn ótep kelgen azamattardyń jumyspen qamtylýyn da qadaǵalaıdy. Olarǵa qalalyq IID-men birlesip bos jumys oryndary jármeńkesi uıymdastyrylady, jumys berýshilermen áńgimelesý arqyly áleýmettik jaǵdaıyn bir izge salýyna, tipti jeke kásibin ashýyna da járdem beriledi. Jasyratyny joq, tirshilikte tarshylyq kórip, zaman aǵymyna ilese almaı kele jatqan otbasylar da barshylyq. Mekeme basshysynyń aıtýynsha, ortalyq mamandary ár otbasyn aralap, ishki máselelerine úńiledi. «Olar otbasynda kiristen kóri shyǵystyń kóptigin aıtady. Kópshiligi arnaýly bilimi joq bolǵandyqtan jumyssyz júredi. Biz áleýmettik kómek kórsetip, tólemaqy taǵaıyndaımyz jáne múmkindiginshe otbasy quramyndaǵy eńbekke qabiletti adamdy jumyspen qamtımyz. Jumysqa ornalastyrǵan soń jalaqysyn ýaqtyly alýyn qadaǵalaımyz. Al kómek mólsheri otbasynyń ár múshesiniń tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen 50 prosentke tómen bolmaýy tıis. Tólem merzimi – 6 aıdan 12 aıǵa deıin. Tipti 3 aıǵa tólemdi alyp, óz isin ashýǵa da múmkindik bar. Bul jańa formattaǵy jobanyń bereri mol. Atap aıtsam, balalardy mektepke deıingi uıymdarǵa kezekke qoıý, turǵyn úı kómegin alý, múgedekterdi áleýmettik ońaltý boıynsha kómek alýǵa bolady. Eger otbasynda eńbekke qabiletsiz adam bolsa, járdemaqyny alý úshin jumyspen qamtý sharalaryna qatysý mindettelmeıdi. Bul shartsyz aqshalaı kómek. Al shartty aqshalaı kómekke otbasynda jumysqa qabiletti kem degende bir adam bolýy kerek jáne jumyspen qamtý sharalaryna qatysýǵa mindetti. Jalpy áleýmettik jeńildik barlyq máselesin sheshpeıtinin eskergen jón. Memleket tarapynan berilgen kómek kedeıshiliktiń aldyn alyp, ulttyń ál-aýqatynyń jaqsarýyna sep bolmaq. Jyl basynan beri jańa formattaǵy jobany júzege asyrý úshin turǵyndardy aqparattandyrdyq. Bir-birinen estip-bilgender keıin ortalyqqa ózderi kelip jatty. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, shartsyz aqshalaı kómek boıynsha 588 otbasyna, onyń ishinde 2 610 adamǵa járdemaqy taǵaıyndalǵan. Shartty aqshalaı kómek 510 otbasyndaǵy 3 056 adamǵa berilgen», deıdi O.Omarov.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»