QART JÁNE QARTTYQ

Adamnyń salystyrmaly túrde uzaq ja­sa­ǵan ǵumyry kóp satyly. Ǵalymdar ómir jo­lyn nárestelik (bir jasar), balalyq (1-13 jas), jastyq (13-25), kemeldik (25-49), egdelik (49-61), kekselik (61-73), qarııalyq (73-85) jáne qaýsaý (85-ten asqan) kezeńderge bólip, ár­qaısysyna bıologııalyq jáne fızıologııalyq turǵyda tolyq minezdeme beredi. Bir ǵajaby, ǵylymı nusqaly atalǵan kezeńder qazaqtyń múshel jas (13, 25, 37, 49, 61, 73, 85) ólshem­derine dálme-dál keledi. Adam mejeli ǵumy­rynda qoıan jymyndaı buralań, kedirli-budyrly soqpaq, taban tirelmes taıǵaq, bıik asýly, tereń ótkeldi, sondaı-aq taqtaq dańǵyl, áıteýir, qıly-qıly joldardyń talaıynan ótedi. О́mirdiń eń baıaý syrǵıtyn bóligi qyryq jas­qa deıin ysylady, py­sıdy. Oı jáne qol eńbeginde shyń­dalady. Oı órisi keńıdi. Dú­nıe tanymy tereńdeıdi, mo­laıady. Qoǵamdyq ortada óz ornyn tabady. Azamattyq beı­nesi ábden qalyptasyp, ke­leshek ómir nysanasy aı­qyn­dalady. Odan ári tal­pynys, ilgerileý, jedeldegen elý, sosyn alpys. Alpys – tóre jáne synı jas. О́tken kezeńderge sarap­shy, aldaǵyny boljamshy shaq. Apaq-sapaq ómirdiń qo­ńyr kúzi, aqshamy. Egdeliktiń kóleńkesi uzaryp, batys kók­jıegine eńkeıýi, qarttyqtyń tabaldyryǵy, bosaǵasy. О́mir oty erte óshirilmese, adam bala­synyń qartaıýy tabıǵı zańdylyq. Qartaıý organızm men oı sezimniń damý, jetilý úderisi toqyryp, belsendilik múmkinshiligi men qarqynynyń údemeli tómendeýi. Adamǵa qalaýynsyz-aq óziniń tabıǵı jolymen jeter bul kárilik kezeń el aýzynda: “At minip, atan jetelep, kelmeıdi, sirá, kárilik. Kútpeıdi ony kópshilik, saǵynyp ne taryǵyp” dep sıpattalady. Adam úsh túrli qartaıady. Erte tánı qartaıý – kárilik belgileriniń mezgilinen buryn aıan bolýy. Adamnyń bıologııalyq jáne psıhologııalyq qorǵanys mehanızmderiniń shamadan tys totyǵýy. Tuqym qýalaýshylyq pen týabitti gendik ­– tektik múkilik saldary. Jalpy densaýlyqtyń aqaýlyǵy, aýyr, sozylmaly dert zardaby. Jeke bastyń kútimsizdigi, tirshiligine jaýapsyzdyǵy. Qalypty fızıologııalyq qartaıý – egdelikten keıingi jas jigi qapelimde baıqala qoımaıtyn, sozylyp baryp anyq belgi beretin tabıǵı qubylys. Bul kezeńge tán: dene qajyp, kúsh-qýat kemigenmen sana men sezim sergektigi. Tóńirekke jiti kózqaras, oıǵa berilý. Baısaldylyq, paıymdylyq, shúkirshilik. Rýhanı qartaıý ­– tán muqalýynan buryn jan jutalýy, júıke júıe tútilip, jad kó­mes­kilenýi. Qoǵamdyq ortadan oqshaýlaný. Ta­nymdyq sezim tuıyqtalǵan osy psıholo­gııa­lyq úderis keı jaǵdaıda parasatsyz, keleńsiz ómir súrýge organızmniń qarsylyǵy dep tú­sindiriledi. Qalaı degende de, rýhanı qartaıý óte sırek kezdesetin tirshilik. Qartaıǵanda adamnyń denesi bolbyrap, qımyl qozǵalysy baıaýlaıtyny, is-áreketi shektelip, qoǵamdyq ortadan qol úzeri, júıke syr berip, oı óristiń toryǵýy, el ómiri men tóńiregin burynǵy kózqarasy, dúnıetanymen sholatyny jáne túsinetini anyq. Bul bolymsyzdyq jeke bastyń kemshiligi emes, jalpy uzaq ǵumyr keship qartaıǵandardyń barlyǵyna ortaq kórinis. Sánimen qartaıý – abyroı. Biryńǵaı otbasylyq ómir qalpyna kóshken soń uldary men qyzdarynyń, nemereleri men shóbe­releriniń, qudalary men jıenderiniń sharshy tórinde mańǵaz otyrý, kirshiksiz yqylastary men aq nıetti qamqorlyqtaryn seziný, eshnársege muqtajdanbaý, aýyl-aımaqtyń úlkenderi men jastarynyń ınabatty sálemi men arnaıy sybaǵasyn qabyldaý, aq batasyn berip, barshasyn rızalaý úlken ǵanıbet. О́z tórinen tómendemeı, syny men syıyn qash­tyrmaı, ádemi qartaıý ónege. Ulyq jasyn qa­dirleý úlgi. Tek osy salıqalyqtan jazbaǵaı. El ómiriniń tórin ıelengen qarttyq: qurmetti etıkalyq uǵym. Bolmysy turǵysynan eki ólshemdi. Adam jaryq dúnıede ǵumyr keshken uzaq jyldar – sandyq jáne sol syndarly jyldarda el ıgiligine, halyq múddesine etken eleýli eńbeginiń moldyǵy – sapalyq ólshem­der. Eki ólshem sabaqtasyp, birin biri to­lyq­tyrýy, árleýi men nárleýi ótken, qart­tyqqa jetken adam ómiriniń qundylyq sıpaty; adam balasynyń barshasynyń peshenesine jazyl­maǵan, bir bóligine ǵana buıyrǵan ómir syıy, marhabaty. Sánimen jetken ulyq jasynda bir-aq beriletin ómirdiń máni men mańyzyn tereń túsinýge, qıly-qıly qubylystaryn, san-alýan qyrlary men syryn jaqsy tanýǵa, olardy qoǵamdyq ómirdiń údemeli damýynda utymdy paıdalanýdyń tóte joldaryn izdeýge, ónerli iste izgi eńbek úlesin qosýǵa, qandaı da bir óshpes iz qal­­dy­ryp, keıin­gilerge ónege tut­qyzýǵa, qatal synnan ót­ken shynaıy tir­shilik úlgi­le­rin urpaǵyna da­rytyp úlge­rýge berilgen mu­ra; minsiz atqarar mańyzdy mindeti men asqan jaýap­kershiligi aıqyn­dalǵan, tu­nyp turǵan tarıhty tutas bir dáýir; esh ýaqytta ortaı­maı­tyn, ýaqyt ótken saıyn to­lyǵa túsetin aqyl-keńes qa­zynasy; adam ǵumy­rynyń túıindi bóligi, bir urpaq ómirimen shektelmeı­tin, jal­ǵa­sy úzilmeıtin, ǵa­syrdan ǵa­syr­ǵa asyp, asyl qasıetteri jetile, kemeldene, kıelene túser fenomen. Qart adamdar halyq qu­ramyndaǵy áleýmettik top. Baǵzy zamannan qalyptas­qan, urpaqtan urpaqqa ushtasqan ómirlik maqsaty el bir­­ligine, jer tutastyǵyna bas-kózdik, halyqtyń birligi men yntymaq­tastyǵyn berik dáne­kerleý, ulttyq baı rýhanı qazynany shashaý shyǵarmaı saqtaý jáne molaıta túsý edi. Olar qaı kezde de osy mindetti júzege asyrýda kósemdik ta­nyt­ty, bekzattyq pen márttiktiń rýhy bola bildi. Dóńgelengen dúnıe bir orynda turmaq emes, árdaıym ýaqytqa tyń tynys jáne baǵyt beredi. Álemdi aýyq-aýyq túletedi, jasan­dyrady, zamandy ózgertedi. Tek jıyr­masynshy ǵasyrda qazaq halqy eki tarıhı kezeń – feodaldyq jáne keńestik sosıa­lıstik kezeńdi bastan ótkizdi, úshinshi – el egemendi qoǵamda ómir súrýde. Adam balasy zamana qurylymyn óz qolymen jasaýshy bola turyp, óz zama­nynyń sarynyna qaraı beıimdeledi, ózgeredi. Túp-tuqııan tegi men ulttyq tamyry bir bolsa da, saıası-qoǵamdyq, ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaılary ártúrli osy tarıhı úsh kezeńniń adamdary – qarttary bir-birine uqsamaıdy, birin-biri qaıtalamaıdy. Árqaı­sysy óz zamanynyń perzenti jáne qarııalyq beınesi, úlgisi. О́tken ǵasyrdaǵy úsh kezeńniń qarttary bir-birine jalǵasqan úsh tolqyn. Aldyńǵy urpaq qarttary taza qazaqylyq nusqaly, rý-taıpa­lar­dyń, aýyl-aımaqtyń, úlken áýlettiń jetek­shileri, jol silter kóshbasshylary, aqylshy-keńesshileri. ­О́mirlik tańdaýy Haq joly. Ustanymy Sharıǵat zańy men áz-Táýke hannyń “Jeti jarǵysy”. Azamattyq jolda atqarary musylmandyqtyń bes paryzy. Bir bóligi dinı saýatty. Taqýalyqtan shet emes. Jan tazalyǵy – ımandylyq, ar tazalyǵy – márttik, tán tazalyǵy – haram­dyqtan adaldyq, qol taza­lyǵy – ádildik. Yrymshyl. Dindi eki dúnıede de adam rýhyn salaýattandyrýshy, demeýshi jáne qorǵaýshy, dinsizdikti, kápirlikti ata jaýy sanady. Aǵaıynshyl. Atalastarynyń basyn birik­tirip qaýymdastyrdy. Segizinshi ataǵa deıin týystardyń qanyn aralastyrmaı, tektik nási­lin taza saqtatty, nekesizdikke jol bermedi. Otaý tigip, enshi alǵan balalaryn óz tóńiregine toptastyrdy. Qazaqy qaǵıdalardy, salt-dástúrdi, jol-joralǵyny qatań tártipte iske asyrtty. Aq adal eńbekke baýlydy, ala jipti attatpady. Jastardyń, ásirese, qyz balalardyń tárbıesine basa kóńil bóldi, is-áreketterin, minez-qulyqtaryn qatal baqy­lady. Sondaı úlgi tálimniń áseri bolar, ol kezderde el ishinde usaq urlyq, tonaýshylyq, qaraqshylyq, jezókshelik sııaqty qylmys bolǵan emes. О́mir qalpy jartylaı otyryqshy, jar­tylaı kóshpendi. Baılary men kedeı-kep­shikteri az, deni orta sharýa. Tapqa bólin­begen. Jarly-jaqybaılar qanalmaǵan. О́ıtkeni, olar ózderiniń baı týystarynyń qamqorlyǵynda malyn baqqan, sharýasyn tyndyrǵan, tıesili eńbek aqysynan basqa túrli kómegin alǵan. Qanaǵatshyl, shúkirshil. “Densaýlyq, aqjaýlyq, on saýlyq” baılyq sanalǵan. Kisi aqysyn jeýdi aramzalyqqa balaǵan, tyıym salǵan. Úı sharýasyndaǵy bılikti qolynda ustaǵan. Alypsatarlyqty jazǵyrǵan. Ol qarttardyń óz dáýirindegi tarıhı eńbegi: orys mıssıonerleri men ákimderiniń qazaq­tardy hrıstıan dinine tartý, shoqyn­dyrý áreketterine qarsy batyl jáne jemisti kúresi, el ishine engen tatar moldalarynyń til buzar byldyrlarynan jastardy saq­tandyrý, ult-azattyq kóterilisterin uıym­dastyrý jáne basshylyq jasaý; kedeılerdi jaqtap, halyqtar teńdigin urandatqan “qy­zyldarǵa” birden yqylas tanytpaı, moı­yndamaýy; demokra­tııa­ly ulttyq avtonomııa “Alashorda” úkimetin qol­­dap, jastardy uly maqsatty iske ju­myldyrýy; eldiń birlik tutqasynyń beriktigin, órendi qazaqylyqtyń myzǵymas turaqtylyǵyn pármendi nası­hattaýy men ósıetteýi. Bul qarttar ómir men adam tanymdyǵy mol, oıshyl, tabıǵı qalyptylyqtyń, zer­deliliktiń, tabandylyqtyń úlgisi edi. Kelesi tolqyn – qarttardyń aldyńǵy­larynan tini bólek. Shala jáne tolyq saýat­tylar. Uıymshyl, ujymshyl. Jumys tal­ǵamas eńbekqor. Qaı salada, qandaı mindet atqarsa da mamandyǵyn ushtaýǵa, bilimin je­til­dirýge, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa yn­taly. Tap­syrmany merziminen buryn asyra oryndaýǵa daǵdylanǵan. Ǵumyr kerýen kó­shi­niń orta jolynda júk qaldyrmas qajyrly qara nar. Jańalyqqa qulaq túrgish, ony ár­lep, nárlep qyzmet tásiline engizýde, jappaı taratýda bastamashyl, iste shapshańshyl, básekeli jáne tyndyrymdy. Taban eti, mań­daı terimen atqarylǵan ulan-ǵaıyr eńbektiń nátıjeleri el ıgiligine, jemisi halyq múd­de­sine jaratylady dep túsinetin. Saıası-qoǵamdyq ómirde belsendi. Mem­lekettik mindetterdi oryndaýda aldaryna jan salmas ozat jáne naýqanshyl, qalyń buqa­rany jigerlendirýde uranshyl, ary men qoly taza, aq júrek. Zańǵa qol bergish, kónbis. Zamana aǵymy men yńǵaıyna beıimdelgish, kósem­shildikti dáriptegish. Azdap ózimshil, azdap maqtansúıgish. Kúndelikti turmysta qarapaıym. Barǵa qanaǵatshyl, joqqa jabyqpas tózimshil. Adamdardy alys-jaqynǵa bólip alalamaıtyn kópshil. Oı-pikirin ádemi sózdermen ádiptep, sabaqtap, tatymdy tuzdyqtap, dámdep maıyn tamyza aıtatyn áńgimeshil. Qyzyl sózderdi jarystyrmaı, ataly sózge qonaq bergish. Kóńil ashar ázilqoı. Kisi kemshiligin kózge shu­qyp, min taqpaı, tek sypaıy qamshylaı­tyn syrbaz. Joq-jitikke janashyr, qajy­ǵan­dardy demegish. Joldas-joraǵa qamqor­shyl. Otbasynyń uıytqysy. Urpaq ósirip, ja­pyraǵyn jaıýda armanshyl. О́te balajan­dy. Qaz basqan sábıdiń jas irimshik ıisti tamaǵynan bir ıiskemeı, aq mańdaıynan bir sıpamaı, kóz ben til tııýdiń aldyn ala teris qarap bir túkirmeı ótpeıtin. Jastarǵa bataly, jarqyn bolashaǵyna úmitti jáne nyq senimdi bolatyn. Bul qarttar azamattyq jáne adamgershilik paryzyn adal ótedi. El birligin keıingilerge amanattady. Kelesi tolqyn... “jańa naryqtyq zaman­nyń qarttaryn jan-jaqty, dálme-dál sıpattaý qıyn. О́ıtkeni, qoǵamdyq baǵyty áli naqtyly anyqtalmaǵan dáýirindeı ózderi de ázir biregeı qalyptaspaǵan “jas qarttar”. Kóreri de, kórineri de áli alda”, – deıdi keı azamat. “Kórkem ádebı shyǵarmalarda jańa zamandyq negizgi keıipkerdiń tıptik beınesi áli somdalǵan joq”, – deıdi keı jazýshy. Áliptiń artyn baǵyp, asyqpaı oı-pikirin ýa­qyt synynan ótkizip bir túıindeýdi maqsat tu­tý jón shyǵar. Biraq keńestik dáýirde bi­lim-tálim alǵan, eńbek etken, azamattyǵy qalyp­tasqan ol qarttar jańa qoǵamnyń bel ortasyna erkin endi. Iz­ba­sarlary sanalsa da aldyńǵy urpaq qarııalardan ózge tindiligin tanytty. Shetterinen saýatty, túrli óndiris salalarynyń mamandyǵyn ıger­megeni kemde-kem. Buryn boı túzegen, endi oı túzedi. Ańǵarymdy, sezimtal, túsinigi kemel. О́mir qu­bylystaryn álemdik deńgeıde salys­tyr­­maly túrde uǵynýǵa tyrysady. Jady myq­ty. Tarıhtyń aqtańdaq tustaryn tolyq­ty­rý­shy, shúbáli oqıǵalardy dáldep anyqtaýshy. Turmystyq tapshylyq pen qıynshylyqta baı­saldylyq úlgisi. Ult ónegesiniń qaz-qalypty nusqasy. Pysyq, shıraq. Zeınet­kerlik jastan asyp, seksenge taıanǵanda da oı eńbektileriniń birqatary attan túspedi. Is basynan ketpedi. О́nerin jalǵastyra berýde. Qol eńbektileriniń bir bóligi qaınaǵan óndi­ristiń sımvoly oraq pen balǵasyn tottan­dyrmady. Egin egip, mal ósirýden tanbady. Sharýager. Is-árekette shaý tartpaǵan bul dármendilik naǵyz qarııalyq kezeńniń bastalýyn keshiktirerdeı áser etedi. Qarttardyń tilegi – el amandyǵy, jurt tynyshtyǵy. Ýaıymy syrlas, syılas qata­rynyń sıregeni. Olar búgingisin ǵana oıla­maıdy, ótken ómir jolyn zerdelep, aldyn boljaýǵa tyrysady. О́zderine teteles keler urpaq – qarttardyń taǵdyryna tolǵanady, densaýlyqtylyǵyn, baqýattylyǵyn, sergek­tigin qalaıdy. Ol úshin qol berer medısına ǵylymdarynyń qarttyqtyń zańdylyqtaryn zertteıtin gerontologııa jáne kári adam­dardyń aýrýlaryn zertteıtin gerıatrııa ilimderiniń úzdiksiz damýyna jáne jemisti jumys atqarýyna úmittenedi. Qarttar kisiliktiń tóresi. Olar syıly el­de halyqtyń birligi berik, tálimdiligi joǵary, adamjandylyǵy tanymdy. Olar joqshylyq kórgen elde toqshylyq joq. Qarttardyń jaı-kúıi, hal-aqýaly búkil eldiń tynys-tirshiligin aına qatesiz beıneleıdi derlik. Muqııat eskeriler jaıt. Qarttarǵa adam balasyna tán pendeshilik te jat emes. Ásire oıshyl. Baılyqqa jeńsik. Rý-taıpasyn, ata-babasyn asyra maqtaýǵa, jarııalaýǵa, nasıhattaýǵa, ataqtary men dańqyn tarıhta hattatýǵa qumar. Qarttar jarysta múshe bermes, saıysta upaı jemes keshegi jalyn atqan ámbebap jastar. Qazaq jerindegi búginginiń bári, tutas eldigimizden bastap, kúndelikti tirshiligimizdiń búkil qaınar kózderine deıingilerdiń barshasy túp-túgel sol ardaqtylardyń eńbegi. Bizder de solardyń kindiginen shyqqanbyz. Álimsaqtan beri halyq el qurmettilerin qarııa, shal degizbeı ata, aqsaqal, abyz atandyryp ardaqtaǵan. Ata – ertede ejelgi, baıyrǵy maǵynasyn bergen sóz. Qazirgi túsinigimizde ákeniń ákesi, belgili bir áýlettiń basshysy. Babalar kótergen qara shańyraqtyń qasıetti ıesi. О́z perzent­te­riniń aqylshysy, demeýshisi, odan keıingi ur­paq­tarynyń tálimgeri, qamqor­shysy, ónege-úlgisi. Ata mekeni, ata joly, ata kásibi ádeıi qas­terlenedi, ata sybaǵasy kezi kelip tapsy­rylǵanǵa deıin muqııat saqtalady. Maqal-mátelge aınalǵan qanatty oı-pikiri ataly, bataly sóz sanalady. “Balanyń balalyǵyna atanyń danalyǵy bar. Ata kótergen batpan júk – atannyń júgi”, – deıdi halyq. Ata árdaıym qurmet ıesi. Qazaqy úlgili jastar beıtanys bolsa da qarııaǵa jolyqsa “atalap” ıilip sálem, búgilip jol beredi, tórine shyǵaryp, jyly-jumsaǵyn usynady. “Atadan ul týsa ıgi, ata jolyn qýsa ıgi” osy bolsa kerek. Aqsaqal – ómirlik tájirıbesi mol, el tarıhyn, rýlar men taıpalar shejiresin, ulttyq salt-sanany, ádet-ǵurypty, joralǵy-qaǵıdany jetik biletin zerdeli, halyq ortasynda abyroıly, daryndylyǵymen kópke tanylǵan qadirli adam. Aqsaqaldar ulttyq bolmysty, ónege men úlgini halyq sanasyna tereń sińirý, aýyl-aımaq deńgeıli sharýashylyq, turmystyq, áleýmettik isterdiń tetigin taýyp, túıinin sheshý, jastardy óner-bilimge, eńbekke baýlý, kórshi aýyldarmen tatý qarym-qatynas jasaý, taǵy basqa júıeli máselelermen aınalysqan. El ishindegi, aǵaıyn-týys arasyndaǵy daý-damaı, ókpe-renishke mámilegerlik jasap, tynyshtyq ornatýǵa yqpal etken. Birde-bir ulaǵatty sózi eskerýsiz, aıaq asty qalmaǵan, jazylmaǵan zańdyq kúshi bolǵan. Abyz – birtýar dana tulǵa. Eldiń pir tutar bilimdar kemeńgeri, kóripkel sáýegeıi. Qazaq halqynyń tarıhyndaǵy abyzdar Qorqyt baba, Asanqaıǵy danyshpan, Aıaz bı, Jırenshe sheshen, Atymtaı jomart, Qo­jam­bergen jyraý, Abaı hakim, Shákárim qajy. Ýaqyt – zymyran, zýlap ótýde. Uly ǵulama Ahmet Igúnekı: “Bul dúnıe bir kerýen saraı-dy, kete­tin­der túsip sodan taraıdy. Alǵy tizbek kóship uzap ketkende, kelip túsken tizbek soǵan qa­raıdy” degenindeı, ómirdiń kerýen kóshi jastarǵa jol ashyp, qarttardy qurmetteýmen shartarapty dúnıe keńistiginde toqtaýsyz ilgerileı bermek. Redaksııadan: Járdem Keıkın kezinde Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynda laýazymdy qyz­met­ter atqardy. Odan soń VASHNIL-diń Shyǵys bólimshesiniń vıse-prezıdenti bola júrip, eldegi aýyl sharýashylyǵy ǵylymy­nyń damýyna aıtarlyqtaı úles qosty. Zeınetke shyqqannan bergi shırek ǵasyrdaı ýaqytta jı­yrmaǵa jýyq kitap jazyp shy­ǵaryp, qazaqtyń qarymdy qalamgerleriniń, oıshyl qazyna qart­tarynyń birine aınaldy. Búgin 85 jastyń seńgir bıigine shyqqan shaǵynda gazetimizdiń belsendi avtory, ulttyń ustyndy zııalysy Járdem Salıh­ulynyń mereıli qýanyshyna biz de aq tilegimizdi qosamyz. Járdem KEIKIN.