Sal-serilik – ózindik bir álem

– Sábıt Nurmuhambetuly, aldymen áńgimemizdiń basynda sal-seriler úrdisin zertteýdiń jaı-japsaryn taratyp ótseńiz?              

– Qazaq mádenıetinde óziniń túp-tórkinin ejelgi dáýirlerden alatyn sal-serilik – ulttyq ónerimizdiń asyl tastaı jarqyraǵan jaýhary, altyn tini, tuma bulaqtaı qaınar kózderi, jo­ta­ly belesteri bolyp tabylady. Sal-serilik óner jóninde az aıtylyp, az jazylyp júrgen joq. Bul tarapta kóp­tegen ǵalymdar, zertteýshiler óz oı-pikir­lerin, tujyrymdaryn jasa­ǵan. Sal men seriliktiń óner retin­degi bolmysy, tabıǵaty, shyǵý tegi men tór­kini jóninde Sh.Ýálıhanov, G.Po­ta­­nın, A.Alektorov, A.Vasılev, M.J.Kó­peev, Á.Dıvaev, S.Seıfýllın, M.Áýe­zov, S.Muqanov, Á.Marǵulan, B.Bek­­­janov, M.Ǵabdýllın, S.Sadyrbaev, S.Qas­qabasov, T.Ásemqulov, t.b. eńbekterinde qyzǵylyqty baılamdar jasalǵan.

Osy zertteýshilerdiń baıyptaýlaryna kóz júgirtsek, sal-seriliktiń túp-tórkini erte zamandardan bastalǵanyn ańǵaramyz.

– Sal-seriliktiń túp bastaýynda kimder tur dep oılaısyz?

– Ǵulama ǵalym, tarıhshy-arheo­log, ónertanýshy, etnograf, ádebıet­taný­shy-folklorıst Álkeı Marǵulannyń sal-seriliktiń shyǵý tórkinine baılanysty myna bir baılamdaryna qulaq túrelik: «Sal, seri ekeýi de eski dáýir­den saqtalyp kele jatqan halyq­tyń tir­shi­ligine kóp jańalyq kirgizgen, áde­bıetke, oı-sanaǵa kóp áser etken qazaq mádenıetiniń bir jarqyn belgileri... Tarıh kózimen qaraǵanda, serilik tý basta túrik qaǵanaty kezinen shyǵa basta­ǵan. Serilikti ádet qylǵan oıshyl kisiniń biri ataqty Iollyq degen kisi. Ol ózi ǵajaıyp ańshy, mergen, atty ádemilep ustaıtyn at seıil, sonymen qatar ol asqan aqyn, jyraý. Aǵalary Bilge han men Kúltegin qaıtys bolǵanda olarǵa arnap epıkaly oqıǵalardy ádemilep quryp, ony tasqa jazyp qaldyrǵan da osy ataqty Iollyq tegin».

Sal-seriliktiń túp bastaýyndaǵy Álekeń toqtalyp ketken ekinshi bir tulǵa – Qorqyt ata. Qorqyt jaıynda: «Qazaq ańyzdary boıynsha Qor­qyt – eski dáýirdegi serilikti bastaý­shy­lar­dyń biri. Osydan on úsh ǵasyr buryn jasaǵan ataqty sheshen, el basqarýshy, sonymen qatar ataqty jyraý, aqyn, kúıshi, birinshi qobyz jasaýshy qazaq mýzykasynyń atasy».

Qazaq mádenıetinde sal-seriler – segiz qyrly, bir syrly, ıaǵnı, aqyn, ánshi, kúıshi, kompozıtor, oıynshy, bı, sportqa beıim erekshe ónerpaz, qys­qa­sy, osylardyń barlyǵyn jınaq­ta­ǵan sınkrettik tulǵa. Olar – ulttyq óner­d­iń has júırikteri, shashasyna shań juq­tyrmas kórnekti ókilderi bola bildi.

– Sal-seri sóziniń etımologııasy tóńireginde ártúrli pikirler órbip júr. Osy oraıda málimetter bere ketseńiz?       

– Akademık Á.Marǵulan «Qazaqtyń sal, serilik dástúri» degen maqalasynda sal men serige tómendegideı sıpattama beredi: «Sal» Eýropa tilimen aıtqanda ekssentrlik, bolmasa óz baǵytymen júretin bir aıaýly adam. Onyń bir armany sylqymdyq, kerbezdik, kıimdi ádemi kııý, ózimen qatar júretin adam­nyń bárinen de qııapatymen de, kıimi­men de artyq bolý, asyp túsý. Ertoqy­mynyń ózi ózgeshe bolady, altynmen, kúmispen órnektelgen, erekshe saltanatpen jasatady.

«Sal» sózi kıimdi salpańdatyp keń tigýden shyqqan, sal, salpań. Árbir sal­d­yń shalbarynyń balaǵy sondaı keń, oǵan bir kisi tolyǵymen syıyp ketedi.

«Seri» sózi serpilýden shyqqan, boı jazý, serper osy sózben birdeı, shalqytý, asqaqtaý» – dep, anyqtama berse, qazaq halyq ánderin jınaýshy A.Zataevıch: «Serı bylı detmı beloı kostı, bogatymı, no ıh ekssentrızm ne prınımal kraınıh form», – degen pikir aıtady.

Ádebıettanýshy-ǵalym E.Ys­ma­ıylov «seri» sózi arab tilindegi «seıir» nemese «serýen», «saıran salý» degeninen týyndady dese, «sal» uǵymyn «saldyrtý», «saltanat» sózderinen izdeıdi.

Zertteýshi: «Aqyndyq, ánshilik, ónerpazdyq dástúr jaǵynan sal men serilerdiń arasynda aıyrma az bol­ǵany­men, syrtqy júris-turysynda, kıiný, sypaıylyq ádetinde birqydyrý aıyrma barlyǵy baıqalady», – deıdi.

– Al, endi bázbir zertteýshiler sal-serilik ónerdi sal sózi shyǵý tór­kinin qazaq handyǵyndaǵy áskerı, dinı, saıası júıemen baılanystyra qarastyrýshylar da bar. Sol tóńirekte áńgime órbitseńiz?

– Iá, sal-seriler tarıhyn qazaqtyń eski áskerı tarıhymen baılanystyrady. Sirá, osyndaı baılamdardyń jany bar sııaqty. Al biz sal men seri degende kóbine til ushyna Birjan men Aqan esimderi oralady. Birjandy sal deımiz de, Aqandy seri deımiz. Sebebi Birjannyń boıynda saldyqtyń belgisi mol kórinse, Aqanda serilik ónerdiń qasıeti basym. Osydan keıin Birjan sal men Aqan seri esimderi sal men seri sózderiniń balamasy, sınonımi sııaqty bolyp ketken. Alaıda, baıyptap qarasaq, sal men serilik tek Birjan, Aqan esimderimen shektelip qalmaǵandyǵyna kóz jetkizemiz. Sal men serilerdiń qazaqta kóp bolǵandyǵyn ótken tarıh aıǵaqtaıdy. Birjan men Aqan qunarlanǵan Saryarqadaǵy ónerpazdyq topyraqta HÚII ǵasyrdyń aıaǵy men HÚIII ǵasyrlarda Dástem sal, Dúısen seri, Salǵara, Janaq, Shaǵyraı sal, Janat seri, Seıtjan sal, Quman seri, Nııaz seri, Kórpesh sal, Shárke sal, Segiz seriler ótken.

Birjan men Aqanda sal-seri­lik óner­diń ánshilik, aqyndyq, mýzykant­tyq, estetıkalyq qyrlary kóp kórinse, al basqalarynda sal-seriliktiń ózge de qyrlary kórinis tapqan. Mysalǵa Nábıden Ábýtalıev óziniń «Segiz seri» kitabynda sal-serilik ónerge qatys­ty mynadaı pikir bildiripti: «Sal-seri­ler tek ánshi, aqyn, kúıshi ǵana emes, aldy­men ataqty mergen, suńqar, lashyn, tuıǵynmen qus ilgizgen saıatshy, tulpar, attyń eń júırigin, eń sulýyn tańdap minetin at oıynynyń bap­keri, on saýsaǵynan óneri tamǵan teń­des­siz sheber, keremet zerger de bo­l­ǵan. Sal-serilik ónermen aınalysýshy óner­pazdar etikshilik, órimshilik, us­ta­lyq, zergerlik, baltashylyq, oıý­shy­lyq, tiginshilik ónerimen de aı­na­lys­qan. Sebebi sal-serilerge óz­­­derin atpen, kıimmen, qural-jab­dyq­­pen, án-kúı aspaptarymen, ishim-jem qarajatymen qamtamasyz etý kerek bolǵan. Joǵarydaǵy biz aıtyp otyrǵan kóp kásiptiń ózi olardy osy­ǵan májbúr etti. Sal-serilerdiń birazy kóktemde eginshilikpen de shuǵyl­danǵan. Kóktemnen kúzge deıin olar kóshpeli jaǵdaıǵa beıimdelip, túıege, narǵa shatyrlaryn teńdep, soıystyq maldaryn aıdap kóship-qonyp el aralap júrse, kúzde qysqy mekenderine oralyp, ekken astyǵyn oryp, bastyryp jınap alyp otyrǵan».

Mine, sal-seriliktiń osyndaı qyr­lary­men birge, onyń jaýyngerlik, batyr­lyq, áskerı ónermen baılanys­ty qyrlaryn da ashý mindetimiz. О́tken tarıhymyzdaǵy sal-seriler Segiz seri, Jaıaý Musa, Balýan Sholaq, Iman Júsip, Mádı jigit jınap, top quryp, alaman jasaqtap, qysylǵandarǵa, qorǵansyzdarǵa pana bolmap pa edi?! Tipti, Eýropa, Anglııa tarıhyndaǵy Robın Gýd bastaǵan seriler (rysar) jasaǵynyń is-áreketin eske túsirelik. Qazaq handyǵynyń tarıhynda erekshe ról atqarǵan jyraýlyq poezııanyń ókilderi jyraýlar ári batyr, ári aqyn bolǵan. О́z basym qazaq jyraýlaryn da óz zamanynyń sal-serileri der edim. Qazaq jyraýlary ári batyr da bolǵan. Tarlan jyraýlar Qaztýǵan, Dos­pambet, Aqtamberdi, Tátiqara, Úm­be­teıler qol bastaǵan batyr, jaýyn­ger bolǵan. Qazaqtyń aıaýly aqyny Maǵ­jan Jumabaev «Batyr Baıan» poema­synda bylaı demep pe edi:

«Ári aqyn, ári batyr Qarabujyr,

 Aıtatyn kókke órlep,

 aspanǵa syr».

Olaı bolsa sal-seriliktiń túp-tórkininde batyrlyq, jaýyngerlik dástúr tur. Osy máselege baılanysty jazýshy, mádenıettanýshy Talasbek Ásemqulovty sóıletip kórelik. Ol: «Ortalyq Azııa sopylarynyń basty piri – Qoja Ahmet Iаsaýı. Osy Qoja Ah­met­­tiń kóp shákirtteriniń biri jáne eń qa­bil­ettisi – Bektash esimdi sopy bol­ǵan. Qazaqtyń sal-serileriniń piri – osy Bektash. Qazaqtyń sal-seri­leri soǵys­qa jeke sherik bolyp jáne saýyt­­syz, janbolatsyz shyǵatyn bol­ǵan. Árıne, kásibı áskerı adam­nyń qan maı­danǵa bulaı qamsyz shy­ǵýy kúmán­di saýaldarǵa jeteleýi múm­kin. Mun­daı saýaldarǵa jaýap sal-seri­ler­­diń, pıdagar, qurbanshyl ásker eken­­di­ginde jatyr. Qarapaıym tilmen aı­ta­tyn bolsaq, sal-seriler – óz erki­men tu­tastaı ólimge kesilgen ásker» – deıdi.

Budan shyǵatyn qorytyndy, sal-seriler qazaq handyǵyndaǵy dinı, ári áskerı uıymnyń ókilderi bolǵandyǵy.

– Endi qazaq mádenıetinde erekshe qubylys bolyp tabylatyn sal men seriniń aıyrmashylyǵy nede? Kóp jurt osy uǵymdardy bir-birinen aıyr­­maı, qosyp aıtyp júr. Osy máse­­lege kózqarasyńyzdy naqtyly aıtsańyz.

– Qarapaıym halyqty bylaı qoı­ǵan­da, sal men serilerdiń ózi bul sózdi almas­tyryp qoldana bergen. Mysaly, Birjan sal bir kedeı qyzymen aıtysynda:

«... Jetedi toqsan jasqa erdiń eri,

Amandyq aqyndyqpen Birjan seri.

Qaryndas aıtqan sóziń ótip ketti,

Kójeńdi basyp-basyp ákel beri!» – deıtini bar.

Al Aqan seri bylaı deıdi:

«Seriniń el súıetin qylyǵy bar,

Sózimdi qor qylaıyn saǵan nege?

Dombyra nasybaımen er sıpaty,

Saldarǵa jaraspasyn bular nege?...»

Sal men serige osy kúnde bárimiz birdeı sekildi qaraǵanmen, ol ekeýiniń aıtarlyqtaı aıyrmashylyqtary bar ekenin baıqaımyz.

Ádebıettanýshy-ǵalym E.Ys­maıylov: «Álbette, aqyndyq, ánshilik, ónerpazdyq dástúr jaǵynan sal men seril­er­diń arasynda aıyrma az bol­ǵany­­men, syrtqy júris-turysynda, kıiný, sy­paıylyq ádetinde birqydyrý aıyr­ma barl­yǵy baıqalady. Aldy­men sal tý­raly baıandasaq, saldyń qyly­ǵy qy­zyq. Aýyl ne úı syrtynda at­tan tú­sip, jer baýyrlap jatyp alady. Aýyl ne úı syrtynda attan tú­sip, ba­­syn kóterip, shańyraqqa kirgi­zedi. Ta­­maq­ty ózi ishpeıdi, qyzdar iship-je­­gizý­di min­detine alady. Bir sóz­ben tú­­ıin­­degende, sal ne istese de, qan­­d­aı erkelik kórsetse de el tózim­­di­­lik tanytatyn salt, dástúr bolǵan. Bu­lar­­dyń kıim kıisine keler bol­saq, sal­dar jurttyń ortaq saltynda joq, erekshe, kúlkili, kóztartarlyq ále­mesh­ti kıimder kıinip, jarqyldaq monshaq­tar­dy taǵynǵan. Bas kıimniń, shapan, shalbar, baıpaqtardyń shúberegi ala-qula, qyryq quraý bolady eken. Bórik, tymaqqa úki, neshe túrli monshaq qadaǵan. Syrt kıimdi keıde biryńǵaı aq, qyzyl-jasyldy, keıde qym-qıǵash ár shúberekten aralastyryp tiktirgen, oǵan toqyǵan ishekpen de, qurym kıiz de qosa tigilgen bolady» – dep kórsetedi. Bir­jan saldyń kózin kórgen Ilııas Meıir­banuly degen kisi, «keń jaǵa­ly aq kóılek, dóńgelek etekti oqaly qam­­zol, syrtynda kókala qaptal sha­pan, ba­syn­da úkili qundyz bórik, úki­si bu­l­­­ǵaq-bulǵaq etedi. Qaltasynda kú­reń shu­ǵa taqııasy bar eken, – dep sýretteıdi.

Seriler bekzattyqqa úıirligimen kózge túsedi. Boılaryn qylaýsyz taza, kirshiksiz ustap, sypaıylyqty daǵdy etedi. Las, kir úılerge qonbaıdy. Kir ydys-aıaqtan as ishpeıdi. Tósek orny taza bolmasa ol úıge jatpaıdy. Osy qasıetterdiń Aqan seriniń boıynda bolǵanyn M.Jumabaev Aqan seri týraly maqalasynda tamasha baıandaıdy.

Serilerdiń tabıǵaty saldardan múldem bóten sıpatta kóringen. Olar sondaı bir jibek minezdi, symbatty, ári boıynda áldeneshe ónerdi qatar ıgergen segiz qyrly, bir syrly tulǵalar retinde kózge túsken. Sulý qyzdardy ánge qosyp, júırik at, qyran búrkit ustap, ásem sán-saltanatpen júrip-turǵan. Saldar aılap-jyldap el kezip ketetin bolsa, seriler túzde júrse de úı-jaıyn umyt qaldyrmaǵan. Jalǵan sóıleýdi bilmegen. Osy sharttarǵa sáıkes kelgen jandy ǵana qazaq seri atandyrǵan.

El aýzynda saldardyń pań júrisi, tákappar minezderi, kıim kıisteri, sán-saltanaty týraly ańyz-áńgimeler kóp. Mysaly, Jetisý óńirinde «Dáýren sal­dyń belbeýindeı» degen teńeý qalyp­tas­qan. Ol Ileni keship ótkende belbeýi­niń bir ushy arǵy jaǵada, ekinshi ushy ber­gi jaǵada qalady eken degen ańyz bar.

– Sal-seriler týraly halyq arasynda alýan túrli ańyzdar bar ǵoı...

– Arqadan shyqqan Qaspaq sal atyn sháıi shúberekpen tusasa, keı sal­dardyń attaryna shóp ornyna meıiz, sý ornyna bıe sútin beretinin el ańyz qylyp aıtady. Qazaq halqynyń ejelgi salttarynyń biri – saldyq salystyrý. Básekege túsken saldardyń is-áreket, qylyqtary basqa adamdar úshin aqylǵa syıymsyz, ersi kórinýi múmkin.

Báseke kezinde astyndaǵy minip júrgen atyn áp-sátte baýyzdap tastaı bergen. Saldyq salystyrý kezin­de kisilik, jomarttyq, márttik, taǵy basqa óner túrleri synalǵan. Saldar saıqymazaq, ázilkesh-qýlar sekildi eldi kúldirip, dýmandatyp júrgen. Saldar sııaqty seriler de qymbat matadan kıim kıip, arǵymaq at minip, búrkit bap­tap, qus salyp, qasyndaǵy jigit-jeleńimen el aralaǵan. Seriler taza, etek-jeńi jınaqy kıingen, kerbez, pań minezderimen oqshaýlanyp, jomarttyq, alǵyrlyq, bilimdarlyq qasıetterimen erekshelengen, óner jolyna berilip, saýyq quryp, ańshylyq-saıatshylyqpen aına­l­ysqan óner ıeleriniń jańa túri deýge bolady. Sal-seriler toptasa jú­rip aýyl-aýyldy aralaǵan, aqyn, ánshi, balýan sııaqty ónerpaz serikteri qatar júr­gen. Serilerdiń birdeı at minýi, bir tektes kıim kııýi, saldardyń elden erek, alabajaq kıimi, basyndaǵy úki­si de kóshpeli dala úlgisinde ádemi áser qaldyrǵan. Sal-serilerdiń is-qı­my­ly halyqtyq drama ónerindegi (sah­­na­lyq) oıyn-saýyq qyzmetin at­qar­­dy. Sal-seriler aqyn, kompozıtor, ánshi bolýymen qatar ártistik, bı­shilik, sıqyrshylyq, t.b. qasıetterdi bo­ıy­na jınaqtaǵan ónerpazdar edi. A.Ju­banov­tyń, Á.Táji­baev­tyń estelik­terin­de Shashýbaı Qoshqar­baıuly týraly «at ústinde turyp baıan­men án sal­ǵan­da bet-aýzyn adam tany­mas­taı ózger­tip, bas terisin júgir­tip oı­n­at­qanda qalpaǵy tóbesinde móńkıtin, taıaǵyn sıqyr­shydaı oınatatyn edi» deıdi. Aıaǵy­na úlken syryq baılap óner kórsetkeni úshin «aǵashaıaq» degen atqa ıe bolǵan. Berik­bol 6-7 túıeni qatar qoıyp, bir jaǵy­nan ekinshi jaǵyna sekirip túsetin bol­ǵan. Ol qolyna aǵash alyp, kerýli ar­qannyń ústimen júgirgen, shapqan at­tyń ústinde tóbesimen turyp bıleý, shal­qalap jerden aýzymen taqııa alý sııaqty sırk oıyndaryn sheber oryndaǵan.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Baıqal BAIÁDIL,

«Egemen Qazaqstan»