Aýǵan áıelderiniń máselesi – álem nazarynda

«Konferensııadaǵy ózekti kún tártibiniń ózektiligi áıelderdiń zamanaýı álemdegi erekshe rólin jáne kóptegen saıası, áleýmettik máselelerdi sheshýge, shıelenisterdi retteýge, beıbitshiliktiń damýyna qosyp jatqan ólsheýsiz úlesin aıqyndaıdy. Qazaqstan táýelsizdik alǵan sátten beri genderlik saıasat máselesinde joǵary álemdik standarttarǵa qol jetkizý úshin jáne eldiń áleýmettik-saıası ómirindegi áıelderdiń rólin kúsheıtý úshin júıeli jumys istep keledi. Elimiz genderlik teńdik jónindegi barlyq irgeli halyqaralyq qujattardy ratıfı­ka­sııalady, onyń qaǵıdalary bizdiń stra­tegııalyq jáne saıası qujattarymyzda kórinis tapty.

Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde álemdik qoǵamdastyqtyń belsendi qoldaýymen Ortalyq Azııa men Aýǵanstannyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge erekshe kóńil bóledi. Osy oraıda aýǵandyq áıelderdiń quqyqtary men múmkindikteriniń keńeıýi de óte mańyzdy. Aýǵan úkimetiniń eldegi áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý jáne genderlik teńdikti qamtamasyz etýdegi qadamdaryn joǵary baǵalaı otyryp, biz aýǵan halqyna arnalǵan tujyrymdamalar men halyqtyń óz kúsh-jigeri arqyly Aýǵanstanda beıbitshiliktiń tezirek ornaǵanyn qalaımyz. Ol úshin azamattyq sektordyń, halyqaralyq, óńirlik jáne ulttyq, úkimettik emes uıymdardyń áleýetin belsendi paıdalaný kerek. 

Búgingi konferensııalar syndy halyqaralyq alańdar áleýeti tutas álemdik qoǵamdastyqtyń keń aý­qymdy pikirin eskere otyryp, qa­zirgi jáne keleshektegi eń mańyzdy máselelerdi talqylap, oǵan qarsy kúsh biriktirýine múmkindik beredi.

Búgingi konferensııa Aýǵan­stan­dy odan ári damytý jáne ońal­týǵa, aýǵan áıelderiniń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, eldegi saıası, eko­no­mıkalyq, áleýmettik máselelerdi sheshý joldaryn izdestirýge qo­symsha serpin beretinine senim­dimin. Oǵan konferensııa qatysý­shy­larynyń joǵary sapaly qura­my men ókilettiligi múmkindik be­redi. Shara barlyq qatysýshylar úshin paı­daly pikir men tájirıbe alma­sýǵa kómektesedi dep oılaımyn», de­lingen Nursultan Nazarbaevtyń quttyqtaý sózinde.

Shara barysynda Gúlshara Ábdi­qa­lyqova konferensııa qonaq­taryna gen­derlik teńdik, áıelderdiń quqyqtary men múmkindikteriniń keńeıýi Qazaqstannyń da turaqty damýynyń mańyzdy aspektileriniń biri ekenin jetkizdi. Bul baǵyt ásirese Qazaqstannyń memlekettik saıasat sheńberinde jıi júzege asyrylady. Máselen memlekettik organdardyń 50 prosentin áıelder quraıdy, al olardyń Májilistegi sany – 27%. Memlekettik hatshynyń aıtýynsha, Qazaqstanda budan ózge áıelder belsene aralasatyn túrli uıymdar, shaǵyn jáne orta bıznes salasy, saıası partııalar jetkilikti. Gúlshara Ábdiqalyqova Aýǵanstandaǵy jáne Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy naqty ekonomıkalyq jobalardy júzege asyrýǵa halyqaralyq bıznesti keńinen tarta otyryp, áıelder kásipkerligin damytýdyń keshendi baǵdarlamasyn ázirleýdi usyndy. Bul óz kezeginde Aýǵan­stan áıelderiniń áleýmettik-ekono­mıkalyq múmkindikterin keńeıte túsetin bolady. 

Konferensııaǵa qatysqan Qazaq­stan Syrtqy ister mınıstri Qaı­rat Ábdirahmanov ta Aýǵanstan eliniń qaýipsizdigine tóngen qaýip-qater men ózge de ózekti máseleler Ortalyq Azııa aımaǵynyń elderi men álemdik qoǵamdastyqtyń jiti nazar aýdaryp, qoldaýyna muqtaj ekenin basa aıtty. Bul rette, aýǵan halqynyń múddesin qorǵaý Qazaqstan úshin de basym baǵyt bolyp tabylady. Sonymen birge mınıstr Aýǵanstandy Ortalyq Azııa elderimen ekonomıkalyq baı­lanysqa tartýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. 

Syrtqy ister mınıstriniń aıt­ýynsha, BUU Bas hatshysy A.Gýterrısh óziniń jyl saıynǵy baıandamasynda uıymnyń álemdegi barlyq áıelder men qyz balalardyń quqyǵy men múmkindigin keńeıtý boıynsha kúsh biriktirýge mindetti ekenin jetkizgen bolatyn. «Áıel­der adamzattyń teń jartysyn quraıtynyn eskere otyryp, olar­dyń qolynan keletin is-áreket­ti óz sheginde qoldanbasaq nemese múmkindik bermesek utylary­myz anyq, degen BUU basshysy A.Gý­terrısh áıelder problemasy uıym tarapynan qoldaýǵa ıe ekendigin erekshe atap kórsetken. Osy oraıda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ta elimizdegi áıelder quqyǵynyń ómirdiń barlyq salasynda tolyq saqtalýyna erekshe basymdyq berip otyr», dedi Syrtqy ister mınıstri Q. Ábdirahmanov. Sonymen birge Elbasymyzdyń bas­tamasymen Qazaqstan myńda­ǵan aýǵan stýdentterin tegin oqy­týǵa mindetteme alyp, eki el ara­syndaǵy Memlekettik bilim berý baǵdarlamasyna 50 mln AQSh dol­lary bólingen. Qazaqstan BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń turaqty emes mú­shesi retinde osy uıym tarıhyn­da tuńǵysh ret tek Ortalyq Azııa mem­leketterin ǵana emes, Aýǵanstan eliniń múddesin de qorǵaýdy basty mindetine alyp otyr.

Plenarlyq otyrysty ıemendik quqyq qorǵaýshy, jýrnalıst jáne saıasatker, Beıbitshilik boıynsha Nobel syılyǵyn alǵan tuńǵysh arab áıeli Tavakýl Karman, О́z­bek­stan premer-mınıstriniń oryn­basary Tanzıla Narbaeva, Qyr­ǵyz­stannyń vıse-premer-mınıstri Altynaı Omýrbekova jal­ǵastyrdy. AQSh prezıdentiniń keńesshisi Ivanka Tramp konferensııa kótergen máseleniń ózektiligine oraı, sharaǵa qatysýshylarǵa arnaıy vıdeoúndeý joldady. Onyń aıtýynsha, óz qoǵamynda shek­teýsiz qyzmet ete alatyn áıelder ómir súrip jatqan elder úlken tabys­qa jetýde. «Aýǵandyq jetek­shi áıelder kóp jyldardan beri áıelderdiń densaýlyq saqtaý, ekono­mıka jáne saıası quqyq sala­laryndaǵy negizgi qyzmet kórsetý quqyna baılanysty, sondaı-aq kedeılikke, ádiletsizdikke jáne zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres júrgizip keledi. Olardyń boıynda beıbitshiliktiń irgetasyn qalaýǵa múmkindik beretin zor áleýet pen tájirıbe bar.

Búgingi tańda 4 mln-ǵa jýyq aýǵan qyzy bastaýysh jáne orta bi­lim beretin mektepterde oqýǵa múmkindik ala aldy. Al joǵary oqý oryndarynda 100 myńnan astam aýǵandyq áıel bilim alýda. Bul kór­setkishter ótken onjyldyq ishinde múmkin emes dúnıe bolatyn. Ke­leshekte biz budan da zor jetistik­terge talpynýy­myz qajet, dep tú­ıindedi Ivanka Tramp óz sózin.

Aýǵanstannyń Áıelder isi jónindegi mınıstri Dılbar Nazarı óz baıandamasyn konferensııa ótkizý týraly bastama kótergen Qazaqstan tarapyna alǵysyn jetkizýden bastady. D.Nazarıdiń aıtýynsha, búginde aýǵan áıelderiniń ómirinde kóptegen jaǵymdy ózgerister bar. Aýǵanstan úkimetindegi mınıstr áıelder, jer­gilikti basshylyq qyzmettegi aýǵan áıelderi otandastarynyń qu­qyǵyn qorǵaýǵa barynsha atsalysýda.

Aýǵan áıelderiniń ómirine beıjaı qaramaǵany úshin Qazaqstanǵa alǵys aıtqandar qatarynda BUU Bas hatshy­synyń arnaıy ókili, BUU-nyń Ortalyq Azııa úshin pre­ventıvti dıplomatııa jónindegi óńirlik ortalyǵynyń basshysy Natalıa German da bar. Ol Qazaq­stannyń ózekti máselege erekshe mán berip, sheshýine atsalysyp jat­qanyna rızashylyq bildirdi. 

Alqaly jıyn tústen keıin birneshe sessııalarǵa bólinip, ekonomıkadan saıa­sı yqpaldastyq, bilim sııaqty alýan túrli taqyryptarda pikirtalastar júrgizildi. Sharaǵa qatysqan Parlament Senatynyń depýtaty Darıǵa Nazarbaeva plenarlyq otyrystan keıin jýrnalısterge suhbat berdi. Onda senator elimizde Aýǵan áıelderiniń máselesi boıynsha ortaazııalyq keńse ashý týraly oıyn jetkizdi. «Qazaqstan barlyq pikirtalastarǵa ashyq, biraq bul máseleni jeke-dara ıelenip, sheshýge qaqysy joq. Sol sebepti barlyq máseleler kon­fe­rensııaǵa qatysýshy taraptar­dyń kelisimimen, daýys berýimen anyq­talyp, kópshilik talqysyna saly­nýy tıis. Jalpy, elimiz bul sha­ranyń bir rettik emes, ortaazııalyq aımaqta jyl saıyn ótip turatyn halyqaralyq jıyn bolǵanyn qalaıdy. Sebebi Ortalyq Azııanyń ár eliniń ózindik genderlik máselesi bar, biraq aýǵan áıelderiniń jaǵdaıy óte qıyn. Bul óte kúrdeli jaǵdaı. Aýǵanstanǵa BUU, Eýroodaq, bankter, halyqaralyq uıymdar birtalaı járdem kórsetip jatyr. Biraq sonyń barlyǵyn retteıtin, baqylaıtyn bir ortalyq joq. Jalpy, osy eldegi beıbitshilik búkil álem úshin óte mańyzdy», dedi D. Nazarbaeva. Senator shara aıasynda ózbekstandyq áriptesteriniń de óz elderinde aýǵan jastaryn oqytyp jatqanyn aıtty. «Japonııa da bilim berý salasy bo­ıynsha Aýǵanstanǵa úlken kómek berýde. Eýropalyq odaq bilim berý grantynyń alǵashqy kezeńine 2 mln eýro bólýge da­ıyn. Bul taraptaǵy jumys óz jalǵasyn taba beredi», degen ol Aýǵanstan jas­taryna qaralatyn bilim granttarynyń 50 prosentin qyzdarǵa bólýdi usyndy. – Búgingi sharany áıelderge arnaýymyz beker emes. Áıel ómirge bala ákeledi jáne oǵan tárbıe berip, minezi men oıyn qalyptastyrady. Sondyqtan áıel bilimdi bolýy kerek. Bilimdi áıel balasyna óz ma­habbatyn, jylýy men meıirimin tógip, dúnıetanymyn durys qalyp­tastyrady. Erlerdiń áıelderge degen qarym-qatynasy durys qa­lyp­tasady. Iаǵnı barlyǵy otbasynan bastalady». 

Konferensııaǵa Aýǵanstan, Armenııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan, О́zbek­stan, Eýropalyq Odaq, Qytaı, Re­seı, Úndistan jáne BUU-dan arnaıy delegasııalar qatysty.

Aýǵanstanǵa degen halyqaralyq nazardy eskere otyryp, Qazaqstan osy eldegi uzaq merzimdi beıbit­shilikke jáne turaqty damýǵa qol jetkizý maqsatynda, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń eldegi ahýal týraly aqparatyn arttyrýǵa jáne Aý­ǵanstan áıelderi men qyzdaryn qol­daýǵa, olardyń quqyqtary men múm­kin­dik­­terin ilgeriletýge jáne keńeıtýge tal­py­­nýda.

Konferensııa qorytyndysy bo­ıynsha Aýǵanstandaǵy áıelderdiń qu­qyqtary men múmkindikterin keńeıtýdegi jáne jalpy Ortalyq Azııa elderinde gen­derlik úrdisti ilgeriletý isindegi óńir­lik ózara is-árekettiń baǵyttary aı­qyn­dalǵan Astana deklarasııasy qabyl­dandy.

Memlekettik hatshy konferensııa aıasynda О́zbekstan Respýb­lı­kasy premer-mınıstriniń orynbasary – Áıelder komıtetiniń tóraıymy Tanzıla Narbaevamen, son­daı-aq aýǵandyq delegasııa basshysy – Aýǵanstan Islam Respýb­lı­kasynyń Áıelder isteri jónin­degi mınıstri Dılbar Nazarı­men ekijaqty kezdesýler ótkiz­di. Kezdesýler barysynda Qazaq­stannyń О́zbekstanmen, Aýǵanstan­men yntymaqtastyǵynyń qazirgi ahýaly jáne keleshegi talqylandy.

Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan»