Qymyz quıatyn saba, súıretpe, torsyq, kónek, bulqynshaq sııaqty ydystar jylqy terisinen jasalady. Etnografııalyq ádebıetterde saba týraly kóp jazylǵanymen, bes bıeniń, odan da kóp jylqy terisinen istelgen alyp sabalar jóninde óte sırek kezdesedi jáne zerttelmegen. Mysaly, Arqada Shubartpaly Aǵybaı batyrdyń bes bıeniń terisinen jasalǵan sabasyn eki túıe kóterip júrgen eken. Eki túıeniń ortasyna keregeni jalpaǵynan jatqyza baılap, ústine sabany qoıǵan. Túıeler bir-birinen ozyp ketpeı, qatarlasa júrýi úshin tizelerin qurmalap baılap, jetelep otyrǵan. Mundaı sabany kıiz úıdiń jabyǵynan atqa minip turyp pisken. Aǵybaı batyr osy sabasyn 1853 jyly Abaıdyń arǵy atasy О́skenbaıdyń asyna aparǵan eken. «...Terisin bes aıǵyrdyń saba qylyp, Sabasy atanypty Túıemoınaq, – » dep «Aıman-Sholpan» dastanynda Maman baıdyń sabasynyń úlkendigi, baılyǵy dáripteledi. «Bes bıeniń sabasy, bes kún saýsań tolmaıdy, Jamandy qansha maqtasań, jaqsylardaı bolmaıdy», – deıdi halyq máteli. Sabanyń budan úlken «Taı júzgen» degeni bolady, málimet berýshilerdiń kórsetýinshe, on jylqynyń terisinen istelgen. Qymyzdy tasymaldaıtyn ydystardyń ishindegi syıymdylyǵy jaǵynan eń kishisi (5-10 l), sonymen qatar, eń ádemisi – torsyqtar. Torsyq: shımaı torsyq, múıiz torsyq, órme torsyq, órkesh torsyq, jan torsyq dep bólinedi. Shımaı torsyqtyń pishini tabaq sııaqty dóńgelek, eki búıirine múıiz shapqymen ártúrli oıý-órnek salady. Múıiz torsyq qazaqtyń ejelgi qoshqar múıiz oıýy, eki jaǵy eki ıyq túrinde, al túbi dóńgelenip jasalady. Eki torsyq ta eń myqty teriden tigiledi. Múıiz torsyqtyń eki jaǵyna oıý salyp órnektep, tigis jıekterine kúmis júrgizse, óte ádemi bolady. О́rkesh torsyq – túıeniń eki órkeshin biteý soıyp, ashyq jaǵyn eki teriniń arasyna shúberek salyp, biz arqyly taramys taspamen tigedi. Túıeniń eki órkeshi qymyz, shubat, aıran quıǵanda tompıyp turady, mingen attyń arqasyna keltirip teńdeýge óte yńǵaıly. О́rkesh torsyqty kóbinese malshylar mal aıdaǵanda atqa, ógizge artyp alady. Bir órkeshti nar túıeniń órkeshinen jasalǵan torsyq sopaqsha, órkeshtiń jalpaq jaǵy torsyqtyń túbi, jińishke jaǵy aýzy bolyp keledi. Jan torsyq – qarapaıym, teriniń jumsaq túrinen tigiledi, eshqandaı oıý-órnegi bolmaıdy, qoıshylar jaıaý jáne kólikpen júrgende belderine baılap alady, sýsyn bitkende búktep salyp alýǵa yńǵaıly. Ishine shalap, aıran nemese óriste saýyp alǵan qoı-eshkiniń sútin quıyp qoıady. Múıiz torsyq pen shımaı torsyqqa tek qymyz ǵana quıylyp, qanjyǵaǵa baılanady. Biz búgin qymyz quıatyn eki ydys týraly aıttyq. Tarata bersek, mundaı ulttyq qundylyqtar kóp. Táýelsizdik alyp mártebemiz óskennen beri jádigerlerimiz qaıta jańǵyrdy. Solardyń qatarynda osy ydystardyń jóni bólek tur. Ásirese, has sheberdiń qolynan shyqqan torsyqtyń jóni bólek. Bolashaqta bul qundylyqtarymyzdyń ult maqtanyshy bolaryna esh shúbá keltirmeımiz. Ahmet TOQTABAI, tarıh ǵylymdarynyń doktory. Sýretter: forum-eurasica.ru, adyrna.kz