Eldiń eldigi shekarasyn attaǵannan-aq bilinedi. Sondyqtan keden salasynda kemdik bolmaýy shart. О́ıtkeni shet jurttyqtar bizge sol arqyly baǵa beredi. Al bıyl Qazaqstannyń keden salasynyń qurylǵanyna jıyrma jyl tolady. Táýelsizdikpen birge tolysyp kele jatqan keden salasynda da jańalyqtar jeterlik. Onda da birqansha reforma júrdi. Bıyl Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń kedendik baqylaý departamentteri bir shańyraqtyń astyna birikken. Keıinnen onyń tıimsiz ekenine kóz jetkesin, ekeýi qaıta bólindi. Biz búgin qaıta bólek otaý bolǵan Qyzylorda oblysy boıynsha Kedendik baqylaý departamenti bastyǵynyń mindetin atqarýshy Nurlan Otarovpen suhbattastyq.
– Nurlan Mahmutuly, kedendik baqylaý qyzmetiniń qıyn sala ekeni belgili. Degenmen memleket úshin tabysy da az bolmaýy kerek. Osy oraıda bıylǵy jetistikterińizben bólise otyrsańyz...
– Qyzylorda oblysy boıynsha Kedendik baqylaý departamenti 2011 jyldyń 10 aıynda memleket bıýdjetine 14 mıllıard 132 mıllıon 595 myń teńgeniń kedendik bajdary men salyqtaryn quıdy. Bul berilgen tapsyrma 120,8 paıyzǵa oryndaldy degen sóz. Túsken qarjynyń basym bóligin taýarlarǵa salynatyn qosymsha qun salyǵy jáne áketý keden bajy qurap otyr.
О́tken jyly júrgizilgen kedendik aýdıt óńirimizdegi iri munaı óndirýshi kompanııalar «QýatAmlonMunaı» jáne «QazGermunaı» birlesken kásiporyndary, sonymen birge «Ýranenergo» JShS-niń bıýdjetke bermeı qalǵan tólemderin anyqtaǵan bolatyn. Atalǵan kompanııalar qaryzyn bıýdjetke qaıtardy. Olardan óndirilgen soma 3 mıllıard 393 mıllıon 616 myń teńgege teń. Bul da el bıýdjetine qosylǵan qomaqty qarjy bolyp otyr.
– Sonda bizdiń aımaqta zań buzýshylyqtar kóp tirkele me?
– Bıyl kedenshiler quqyq qorǵaý baǵytynda 6 qylmystyq, 389 ákimshilik zań buzýshylyq boıynsha is qozǵady. Qylmystyq ister boıynsha 7 mıllıon 646 myń teńge kóleminde qarjy qaıtarylyp otyr. Al ákimshilik quqyq buzýshylyqtarǵa jol bergen tulǵalarǵa salynǵan 35 mıllıon 891 myń teńge kólemindegi aıyppul jergilikti bıýdjet esebine óndirildi.
Ekonomıkalyq quqyq buzýshylyqtardyń negizin keden tólemderinen jaltarý jáne iri kólemde memleketke zalal keltirý (bizdiń jaǵdaıda shıki munaıdy shyǵarýmen baılanysty) quraıdy. Al ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń sıpatyna jasalǵan taldaý onyń basym bóligin taýarlardy deklarasııalamaý jáne deklarasııalaý barysyndaǵy málimetterdi burmalaýshylyqqa jol berý, keden tólemderi men salyqtardan jeńildikter berilgen taýardy paıdalaný erejesin buzý, keden odaǵy aýmaǵynda buryn engizilgen taýardyń belgilengen merzimde qaıta shyǵarylmaýy, sonymen qatar kedendik tekserýler nátıjesimen anyqtalǵan quqyq buzýshylyqtardyń ýaqytyly joıylmaýy sııaqty áreketter quraıtynyn kórsetip otyr. Basqa quqyq qorǵaý organdarymen birlesken reıdtik sharalar kezinde esirtkiniń zańsyz aınalymyna qatysty 15 fakt anyqtalǵan. Olar boıynsha esirtkini satý, esirtki egisimen aınalysý jáne daıyndaý, saqtaý, óńdeý áreketteri tirkelgen.
– Zań buzýshylyqtarǵa jekeleı toqtala alasyz ba?
– Qyzylordalyq kedenshilerdiń «Atamekenbalyqónerkásibi» JShS-niń zańsyz áreketterimen kúreskenine 4 jyldan asty. Olar 2007 jyly atalǵan seriktestikke Ońtústik Koreıadan ákelgen jabdyqtaryn kedendik deklarasııalaýdan ótkizbegen. Tıisinshe, keden qyzmetkerleri tekserý júrgizip, memleket bıýdjetine tólenbegen 34 mıllıon 743 myń teńgeniń keden tólemderi men salyqtary bar ekenin anyqtaǵan. Sonan soń, QR keden zańdylyqtary talabymen, bul tólemderdi májbúrlep óndirý sharalary qarastyrylǵan. Nátıjesinde, 2009 jyly seriktestiktiń ekinshi deńgeıli bankterdegi shottaryna ınkassalyq uıǵarym qoıylǵan. Alaıda, «Atamekenbalyqónerkásibi» JShS-i odan keıin «Kazkommersbankten» plastıkalyq kártishkesin, «Qazposhtadan» jınaqtaý shotyn, «QazaqstanHalyqbankinen» esep aıyrysý shotyn ashqan. Osy shottar arqyly túrli qajettilikteri úshin aýdarym operasııalaryn júrgizip otyrǵan. Biraq memleket bıýdjetine qaryz somasyn qaıtarýǵa esh áreket jasamaı otyr. Osy negizde jınaqtalǵan qujattamalyq dálelder boıynsha Qyzylorda oblysy boıynsha Kedendik baqylaý departamenti «Atamekenbalyqónerkásibi» JShS-niń laýazymdy tulǵalaryna qatysty qylmystyq is qozǵady. Qylmystyq kodekste atalǵan bap boıynsha jaýapkershilik belgili bir ekonomıkalyq qyzmet túrine jáne keden erejelerine qol suǵýshylyqpen baılanysty bolyp tabylady.
Sondaı-aq, «Kerýen Modýs treıd» JShS-niń dırektoryna qatysty QR QK-niń 213 babymen qylmystyq is qozǵaldy. Qylmystyq kodekstiń bul baby ózge memleketten shet el valıýtasymen qaıtarylýy tıis iri kólemdi qarjynyń QR quzyrly bankterine túspegeni úshin uıym nemese mekeme basshysynyń jaýapkershiligin qarastyrady. Iаǵnı, atalǵan seriktestik «eksport» keden amalymen resimdep, 300 tonna «suıyq otyn» taýaryn (munaı) Ferǵana munaı óńdeý zaýytyna jóneltken. Kedenshilerdiń suranysy boıynsha О́zbekstan Respýblıkasy keden organdarynan alynǵan qujattardy salystyryp teksergende myna jaıttar anyqtaldy. Taýardy satyp alýshy ózbekstandyq kompanııa «Amer Al Falah CO Limited» ol úshin tólem jasamaǵan, al jóneltilgen taýar partııasynyń kedendik quny 129 000 AQSh dollaryna teń. Satýshy «Kerýen Modýs treıd» JShS-niń dırektory bul qarjyny qaıtarýǵa esh áreket jasamaı otyr.
– Osy Qyzylorda oblysy syrtqa zat eksporttaı ma? Importy qansha? Osy tóńireginde aıtyńyzshy...
– Jyl basynan beri 3379 taýar deklarasııasy resimdelgen, olardyń 841-i eksporttalǵan, al 2431-i ımporttalǵan taýar retinde tirkelgen. О́ńirimizden syrtqa shyǵarylatyn taýarlardyń basym bóligin shıki munaı ónimderi quraıdy. Onyń jalpy kólemi 93 paıyzǵa jetip otyr. Sonymen qatar munaı ónimderi, túrli gazdar, kúrish, tuz, metall qaldyqtary da eksporttalady. Bul taýarlardy tutynýshy elderge kelsek, Italııa, Qytaı, Shveısarııa, Rýmynııa, Ýkraına, О́zbekstan, Túrkmenstan t.b. memleketter. Italııa barlyq eksportyń 51,6 paıyzyn tutynady. Odan keıin Qytaı, Shveısarııa bolyp kete beredi.
Importtalatyn taýarlarǵa da taldaý júrgizip kórdik. Negizinen, bizdiń tutynýshylar Qytaıdan mehanıkalyq qondyrǵylar, túrli trýbalar aldyrtady. Sondaı-aq, kólik quraldarynyń kran, júk kóligi sııaqty túrlerin, optıkalyq, fotografııalyq dál ólshem quraldary men apparattardy, turmystyq tehnıkany jáne jıhazdar ákeledi eken. Ekinshi kezekte Japonııadan tur. Ol jaqtan da osyǵan uqsas zattar kiredi. Italııadan keletin taýarlar sıpaty da dál osyndaı, tek olarǵa qosa ıtalıandyq sport taýarlary jáne keramıkalyq buıymdar suranysqa ıe ekeni kórinedi. Munan basqa ımporttalatyn taýarlar geografııasy Germanııa, Lıtva, Túrkııa, Gollandııa, Shveısarııa, AQSh bolyp jalǵasady.
– Keden salasynda taǵy qandaı jańalyqtaryńyz bar?
– Qazirgi kezde Úkimet «Eksport-ımport operasııalary boıynsha bir tereze» jobasyn qoldap, ony 2011-2013 jyldarda iske asyrý jospary jasaldy. Bul saýda jáne qatynas taraptaryna biryńǵaı aqparat pen qujatty bir-aq márte berý jáne ótkizýdiń de birkelki arnasyn qurý degen sóz. «Elektrondy keden» aqparattyq júıesiniń jańa baǵadarlamalaryn endirý boıynsha Qazaqstan Keden odaǵy quramyndaǵy óz mindetterin oryndaýdy da aıaqtady. TAIS (kedendik avtomattandyrylǵan aqparat júıesi) baǵdarlamasynyń ekinshi kezeńi qosyldy, ıaǵnı Keden odaǵy normalaryna sáıkes elektrondy nysandaǵy keden qujattarynyń jańa formattary endirildi, táýekeldi basqarýdyń selektıvti baqylaý júıesi qoldanysqa endi.
Keden odaǵynyń syrtqy shekaralarynyń Qazaqstanǵa tıesili aýmaqtaryndaǵy ótkizý pýnktterinde kedendik baqylaýdyń zamanaýı, joǵary tehnologııalyq jabdyqtary qoıylýda, jyl sońyna deıin aıaqtalýy tıis. Olar iri júkter men kólik quraldaryn, jeke tulǵalar men olardyń qol júkterin adamnyń aralasýynsyz baqylaýdy júzege asyratyn rentgendi-skanerli qondyrǵylar. Respýblıka boıynsha tórt núktede (Shymkent, Aqtaý, Almaty, Astana qalalarynda) jedel basqarý ortalyqtary jumys jasap tur. Keden odaǵynyń ishki shekaralarynda kedendik baqylaýdyń alynýyna baılanysty Reseımen shekaralas birqatar keden organdarynda ońtaılandyrý sharalary aıaqtaldy. Ol jaqtaǵy qysqartylǵan keden beketteri qyzmetkerleri esebinen ońtústiktegi syrtqy shekaralar nyǵaıtyldy. Qyzylorda oblysy boıynsha Kedendik baqylaý departamentinde de qurylymdyq ózgerister boldy. «Baıqońyr» kedeni derbes quzyretin toqtatyp, keden beketi bolyp bizdiń quramǵa kirdi.
– Bıyl el Táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵy. Oǵan qosa keden qyzmetiniń qurylǵanyna da osynsha ýaqyt bolyp otyr. Osy oraıda qandaı is-sharalar jasap jatsyzdar?
– Aıtýly eki data aıasynda keden qyzmetkerleri óz qyzmetiniń mazmunyn, qyzmetkerlerdiń belsendiligin ashatyn birneshe sharalardy josparlap, jyl kóleminde atqaryp keledi. Donor kúni ótkizildi. Bul kedenshilerdiń 2004 jyldan bergi dástúrli sharasy. Tasbóget kentinde ornalasqan múmkindigi shekteýli balalardy ońaltý ortalyǵynyń turǵyndaryna jyl basynan beri 2 márte járdem jasaldy, qaıtys bolǵan qyzmetkerler otbasyna kómek kórsetildi. Departament qurylymdary ózara 4 oıyn túrinen (fýtbol, voleıbol, arqan tartý jáne pnevmatıkalyq qarýdan atý) spartakıada ótkizýde. Qarjy mınıstrliginiń oblystyq qurylymdary arasynda fýtboldan týrnırdiń de bastamashysy men júlde qorynyń ıesi – Qyzylorda oblysy boıynsha kedendik baqylaý departamenti ekenin osy arada aıta ketken abzal. Jeltoqsan aıynyń basynda 6-12 jastaǵy balalar arasyndaǵy karate-dodan dástúrli qalalyq týrnır ótetin bolady.
Oblys kásipkerleri ókilderin keńinen tartqan «dóńgelek stol» kezdesýi ótti jaqynda. Kásipker tulǵalar men keden qyzmetiniń maqsaty bir. Onda kásipkerliktiń damýy men ekonomıkanyń órleýine eki jaqty úles qosýdaǵy mańyzdy mindetter men túıtkildi máseleler talqylandy. Jergilikti kásipkerlerdi yntalandyrý, keden mańyndaǵy mamandardyń kásibı sheberligin shyńdaý maqsatynda Departament tarapynan jyldyń «Eń úzdik SEQ-ke qatysýshysyn», «Eń úzdik keden ókilin», «Eń úzdik ýaqytsha saqtaý qoımasyn» anyqtaý maqsatynda konkýrs jarııalandy. Olar úshin baıqaýǵa qatysýdyń krıterııleri belgilendi. Biz oblysymyzdaǵy syrt elmen baılanysy bar tulǵalardyń ishinen adal, saýatty, zań talaptaryna qurmetpen qaraıtyn kásipkerlerdi kóptep kórýge múddelimiz.
– Rahmet.
Suhbattasqan – Erjan BAITILES,
Qyzylorda oblysy.
Sýret: mediaclub.kz