ÁLEM JURTYN ALAŃDATQAN AÝǴAN MÁSELESI

EQYU PA-nyń Qysqy májilisinde negizgi taqyryptardyń birine aınaldy Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan Qazaqstan parlamenttik delegasııasynyń EQYU PA Qysqy májilisine qatysqan ekinshi jumys kúni keshe tańerteń Demokratııa, adam quqy jáne gýmanıtarlyq máseleler jónindegi úshinshi jalpy komıtettiń otyrysyna qatysýdan bastaldy. Bul otyrys ta “Hofbýrg” sa­raı­ynda ótti. Qazaqstan jaǵynan onyń jumysyna atalǵan komıtet mú­she­leri Senat depýtaty Ádil Ahmetov pen Májilis depýtaty Svetlana Bych­kova qatysty. Delegasııanyń Qa­sym-Jomart Toqaev bastaǵan qal­ǵan músheleri bul ýaqytta Belveder saraıyna ekskýrsııa jasady. Komıtet otyrysynda kóptegen máseleler kóterilip, olardyń sheshilýi Is basyndaǵy tóraǵaǵa baılanysty ekendigi aıtyldy. Sonyń ishinde Qyrǵyzstan ókili R.Otýnbaeva aımaqta adam saýda­sy­nyń áli de oryn alyp otyr­ǵanyn jáne osyndaı máseleni sheshýge Is basyndaǵy tóraǵa Uıym bedelin paıdalanar degen úmitte ekenin jetkizdi. Otyrysta sondaı-aq, EQYU PA-nyń Oslo qala­synda bolatyn otyrysyna daıyn­dyq jáne onda kóteriletin máse­leler jaıy da sóz etildi. Túske jaqyn Noıerzaal aýdı­torııasynda Aýǵanstannyń jaǵ­daı­yna arnalǵan arnaýly pikirtalas bastaldy. Onda Qazaqstan Par­la­men­ti Senatynyń Tóraǵasy, EQYU PA vıse-prezıdenti Qa­sym-Jomart Toqaev sóz sóıledi. Aýǵan máselesi búgingi kúngi ha­lyq­aralyq qatynastardyń kún tártibinde turǵan eń ózekti máse­lelerdiń biri, dedi óziniń sózinde Q.Toqaev. Álemniń úlken bóliginde qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń ornyǵýy soǵan qarap tur desek, artyq aıtqandaı emes. Sonyń ishinde Ortalyq Azııadaǵy mem­le­ketter úshin de aýǵan máselesi ba­ryn­sha ózekti bolyp tabylady. Álem­dik qoǵamdastyqtyń ujymdasa kúsh salýyna qaramastan, bul problema áli kúnge sheshimin tabar emes. Kerisinshe, bul el álemdegi asa iri esirtki bazasy bolyp qala berýde, sonymen qatar, ondaǵy turaqsyzdyqtyń saldarynan esirt­ki tasymaly, ekstremızm, ter­rorızm sııaqty qaterlermen jalǵasyp jatatyn zańsyz mıgra­sııa da kúnnen-kúnge órshı túsýde. Qasym-Jomart Kemeluly kelesi kezekte aýǵan jastarynyń sońǵy 30 jyl boıy Kalashnı­kov­tyń avtomatynan basqa túk te usta­maı, únemi soǵys jaǵdaıynda ósip kele jatqanyn, al esirtki ósi­rý­men aınalysý bul el turǵyn­dary­nyń negizgi kúnkórisi ekenin aıtty. Sonyń saldarynan Aýǵan­standaǵy apıynnyń qory búgin 10 tonnaǵa jetip otyr, bul álemdegi barlyq apıynnyń 93 paıyzyn quraıdy. Qazaqstan Aýǵanstandaǵy ha­lyq­aralyq koalısııanyń áskerı operasııalaryna áý bastan-aq kómek qolyn usynyp, AQSh-tyń soǵys júkterin tasymaldaýyna ózi­niń áýe keńistigin ashqan bo­latyn. Byltyr­ǵy jeltoqsanda jerústi júkteriniń tranzıtine de múmkinshilik týdy­ryl­dy. Sondaı-aq, tórt ofıser Kabýldaǵy halyq­aralyq áskerı kúshterdiń shtabyna qyzmetke jiberilgeli otyr. Osy­nyń ózi jahandaný jaǵdaıynda túrli qaýipterdiń eýropalyq ne­mese azııalyq dep bólinbeı, ortaq qater týdyratynyn, osyndaı problema­lar­dyń jalpyǵa birdeı ekenin uq­qan­nan jasalyp otyrǵan sharalar. Árıne, Aýǵanstan EQYU-nyń geografııalyq jaýapkershiligi aýmaǵyna enbeıdi, biraq bul eldiń geosaıası jaǵdaıy barlyq Eýrazııa qurlyǵynyń qaýipsizdigin qamta­ma­syz etýdegi negizgi faktor bolyp ta­bylady. Sondyqtan da Qazaq­stan EQYU-ǵa tóraǵalyq etkenin paıdalanyp, Aýǵanstan máselesin retteýdi Uıymnyń negizgi basym­dyqtarynyń biri etip otyr. Odan ári Q.Toqaev Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń 2010 jyly Astanada EQYU-nyń sammıtin ótkizý týraly bas­tamasynyń ózi de osy aýǵan prob­lemasyn retteýdiń ózektiliginen týyndap otyrǵanyn jetkizdi. Bul problematıka ústimizdegi jyldyń mamyr aıynda Almatyda bolatyn “EQYU-nyń eýrazııalyq ólshemi” atty transazııalyq forýmynyń da kún tártibine engizilgen. Álemdik qoǵamdastyq aýǵan problemasyn sheshýde mılıtarıstik emes baǵdar ustap, ony ekonomıkalyq turǵy­dan qoldaýy tıimdi bolmaq. Gý­ma­nıtarlyq bastamalar men aýǵan­dyqtardyń beıbit ómirge kelýine yqpal etetin ekonomıkalyq kó­mek­terge bul el asa zárý. Osy ret­te Londonnyń qaýipsizdikti qam­tamasyz etý jaýapkershiligin birte-birte jergilikti bılik organdaryna berý týraly jańa strategııasy da qoldaýǵa laıyq. Osy qatarda Qazaqstannyń Aýǵanstannyń beıbit jolǵa bu­ry­lýyna, ekonomıkasynyń qalypqa túsýine qosyp otyrǵan úlesi týraly da atap kórsetildi. Bizdiń el, dedi bul oraıda Qazaq­stan delegasııasynyń basshysy, aýǵan­dyq fermerlerge tuqym, mı­neraldyq tyńaıtqyshtar, aýyl sharýashylyǵy jabdyqtary jáne t.b. berýge ázir. Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy beıbitshiliktiń saq­talýy, saıyp kelgende, Aýǵanstan­dy qalpyna keltirýdegi umtylys­tyń nátıjeliligine tikeleı baıla­nysty. Qazaqstannyń bul iske kóptegen elderdi tartqysy kelip otyrǵan sebebi de osy. Q.Toqaev Qazaqstan óziniń áriptesterimen “Ortalyq Azııa — Aý­ǵanstan” atty únqatysýdy ja­rııa­laýdyń múmkindigin qarasty­ryp jatqanyn da aıtyp ótti. Bul elde turaqtylyqqa qol jetkizýdiń bir joly – ony AО́SShK sııaqty qaýipsizdikti qamtamasyz etý qury­lymdarynyń jumysyna tartý. Sonyń ishinde Kabýl esirtkiniń zańsyz aınalymy men jańa qaýip­terge qarsy kúrestegi senim shara­laryn iske asyrý boıynsha úıles­tirýshilerdiń biri bolar edi. Son­daı-aq, ony ShYU men UQShU sheńberindegi jumystarǵa tartý da asa qajet. Al London konferen­sııa­synda ShYU-nyń Aýǵanstan­daǵy terrorızmge, esirtkiniń zań­syz aınalymyna jáne uıymdas­qan qylmysqa qarsy kúrestegi is-áreket jospary oń baǵalandy. Sóziniń sońynda Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy EQYU-daǵy áriptesterimen birge Qazaqstannyń Aýǵanstandy qal­py­na keltirý sharalaryna qaty­sýǵa daıyn ekenin jarııa etti. So­ny­men qatar, Qazaqstan EQYU sheńberinde shekaralyq qaýipsiz­dikti saqtaý, Ortalyq Azııa elderi men Aýǵanstan arasyndaǵy sheka­rany basqarý deńgeıin arttyrý boıynsha belsendi jumystar at­qarýǵa ázir ekenin málimdedi. Bú­ginde aýǵan halqy demokratııalyq, ómirsheń qoǵam qurýdyń tarıhı sátinde tur. Biz tek oǵan kómek qo­lyn sozýymyz kerek. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy retinde Qazaqstan Uıymnyń barlyq áleýe­tin osy iske jumyldyrýǵa ty­rysady. Men bedeldi jáne yqpaldy saıasatkerlerdiń, sonyń ishinde EQYU PA músheleriniń qoldaýymen Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqtyń kúshin osy problemany sheshýge uıymdastyra alady dep senemin. Tústen keıin Qysqy májilistiń jabylýyna arnalǵan otyrys boldy. Onda EQYU Bas hatshysy M.de Brıshambo sóılep, suraq­tar­ǵa jaýap berdi. Odan ári EQYU PA-nyń genderlik máseleler jó­nindegi arnaýly ókili T.Tıngsgard hanym sóıledi. Onyń baıandama­sy­na oraı da kóptegen suraqtar qoı­yldy. Kelesi bolyp ózderindegi otyrystar týraly, olarda kóte­ril­gen máseleler týraly komıtet­ter­diń tóraǵalary kezekpen baıandap shyqty. Májilistiń jabylýynda EQYU PA prezıdenti J.Soaresh sóz sóılep, qatysýshylarǵa bel­sen­di jumystary úshin alǵysyn bil­dirdi. Qazaqstandyq tóraǵalyq­tyń búginge deıingi áreketterin joǵary baǵalap, onyń osy baǵ­darda jalǵasqanyn qalaıtynyn jetkizdi. EQYU PA Qysqy májilisi jabylǵannan keıin qazaqstandyq delegasııa Venanyń dıploma­tııa­lyq akademııasyna keldi. Jyly qarsy alýlar, Qazaqstannyń aty­na, onyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyna tilektes pikirler bildirilgen soń sóz Qasym-Jomart Toqaevqa berildi. Ol munda tyńdaýshylarǵa arnap leksııa oqydy. Men kásibı dıplomat retinde álemdegi osy baǵdardaǵy úlken zertteý ortalyqtarynyń biriniń aldynda sóılep turǵanyma qýa­nysh­tymyn, dep bastady Qasym-Jomart Kemeluly óziniń sózin. Osyndaı bedeldi álemdik oqý or­nynda meniń otandastarymnyń da oqıtyny qýanyshymdy eseleı tú­sedi. Odan ári sheshen tyńdaý­shy­lar­ǵa óziniń álemdik prob­le­ma­lar­ǵa degen kózqarasy men Qazaqstan­nyń dúnıejúzilik qaýymdastyq­ta­ǵy róli týraly oıymen bólisti. Sózin aıaqtaı kele sheshen Qa­zaq­stan – tózimdilik, konfes­sııa­lar men etnostar arasyndaǵy ta­tý­lyq ornyqqan el. Muny qazir álem halyqtaryna úlgi etip usy­ný­ǵa da bolady. Azııa men Eýro­pa­nyń arasyndaǵy kópetnosty jáne kópkonfessııaly el bolyp otyr­ǵan Qazaqstan Shyǵys pen Batys arasyndaǵy túsinistik pen tó­zim­diliktiń ortaq kópiri bolýǵa daıyn. Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń úsh sezi ótti. Munyń dúnıejúzilik din­­der arasynda túsinistik qalyp­tastyrýdaǵy mańyzy zor, dedi. Sóziniń sońynda Q.Toqaev álemdik ekonomıkalyq daǵdarysqa toqtalyp, onyń burynǵy ornynan máńgi qozǵalmas dep sanalǵan tujyrymdarǵa tıgizgen keri áserin aıtty jáne álemdik qaterlerge bir­lesip qarsy turý qajettigin atady. Odan ári daǵdarystyń Qa­zaqstan ekonomıkasyna tıgizgen keri yqpalyn, oǵan elimizdiń qarsy tura alǵanyn qanaǵatpen jetkizdi. Sóziniń qorytyndysynda Senat Tóraǵasy Qazaqstan Prezı­denti N.Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýynyń mańyzdylyǵy jáne onda kórsetilgen máselelerdiń ózektiligi týraly aıtyp ótti. Jol­daýdyń talaptaryn tolyq oryndaý Qazaqstandy álemdik qoǵamdas­tyq­tyń budan da kúshti ári bedeldi múshesine aınaldyrary sózsiz, dep aıaqtady ol óziniń leksııasyn. Leksııa aıaqtalǵan soń spıker tyńdarmandardyń suraqtaryna jaýap berdi. Osy kúni Qasym-Jomart Toqaev Avstrııa Respýblıkasy Ulttyq Keńesiniń basshysy Barbara Prammermen kezdesti. Kezdesý barysynda ekijaqty, onyń ishinde eki eldiń zań shy­ǵarý­shy organdary arasyndaǵy qaty­nastardy belsendilendirý joldary talqylandy. “Avstrııa Qazaqstannyń Eýro­pa­daǵy saıası jáne ekonomıkalyq mańyzdy áriptesteriniń biri bolyp ta­bylady, – dedi Tóraǵa. – Qa­zaq­stan Av­strııany EQYU-daǵy ne­gizgi áriptesteriniń biri retinde qa­ras­tyrady jáne biz EQYU-ǵa tór­aǵa­lyq etý baǵdarlamasyn júzege asy­rý aıasyndaǵy bizdiń usynys­tary­myzdy qoldaıtynyna senim artamyz”. Q.Toqaevtyń aıtýynsha, qazaqstandyq tóraǵalyq etýdiń strategııalyq maqsaty 2010 jyly EQYU sammıtin ótkizý bolyp otyr. Sammıt taqyryby qaýipsiz­dik­tiń ózekti problemalary, Aýǵanstandaǵy jaǵdaı, tolerant­tylyq máseleleri bolýy yqtımal. Q.Toqaev B.Prammerdi Prezı­dent N.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýy týraly habardar etip, bul Joldaý tarıhı qujat bolyp otyr, onda Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý baǵyttary negizge alynǵan, dedi. Ol Avstrııa Ulttyq Keńesiniń basshysyn, EQYU Parlamenttik Assambleıasyndaǵy avstrııalyq delegasııanyń jetekshisin Qazaq­stanǵa saparmen kelýge shaqyrdy. B.Prammer óz kezeginde eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý jaıynda aıta kelip, 2010 jyly EQYU sammıtin ótkizý týraly usynysty qoldaıtynyn bildirdi. Jaqsybaı SAMRAT – Venadan.