Mine, jadyraǵan jaz da aıaqtaldy. Kún kózin jıi-jıi bult torlap, jel soǵyp, sońy jańbyrǵa ulasýda. Jazǵy demalys kúnderi de máresine jetip keledi. Áleýmettik jeliler teńizdegi kúnniń batýymen, flamıngo júzgen basseınder men qumdaǵy jazýlarmen tolyǵyp jatyr.
Biraq jazǵy kúnniń aıasynda qyzdyryna almaǵandar, qyrkúıekte demalatyn oryndardy tańdap, qolaıly jerlerdi esine túsire bastaıdy. Bul tańdaýda, ádette, barlyq jaǵynan qolaıly – tabylýy, barýy, qonýy, qyzyqty tamashalaıtyn oryndarynyń bolýy jáne birinshi kezekte, qarajat jaǵynan qoljetimdi bolýy qajet.
Siz mıllıondy qala Shymkent jaıly ne aıtqan bolar edińiz? Kútpegen usynys pa? Al nege bolmasqa? Jetip alý op-ońaı: ushaqpen, poıyzben, avtobýspen, kólikpen. Kez kelgen talǵam men qaltaǵa saı keletin varıanttar bar jáne baǵasy da qoljetimdi. Qaıda toqtaýǵa bolady: yńǵaıly zamanaýı hostelden bastap bes juldyzdy belgili jeliniń qonaqúıine deıingi usynystar bar.
Sońǵy tarmaq – ne kórýge bolady? Bul tarmaqta sheksiz múmkindikter bar: sansyz jasyl baqtar, biregeı eksponatty murajaılar, bas aınaldyrar sheberlikke ıe sırk artısteriniń óneri, eń uzyn sýjolaqty akvobaq, afrıkalyq beldeýli zoobaq jáne basqa da tolyp jatqan kórnekti oryndary bar. Al Shymkenttiń eń basty artyqshylyǵy – ǵajaıyp kıeli oryndary. Tarıhtyń rýhy, erekshe arhıtektýralyq qurylystar, jumbaqty ańyzdar naǵyz saıahatshylardy ózine sózsiz tartady.
Qalanyń kúsh-qýatyn seziný úshin, birinshi kezekte, Shymkenttiń tap ortasynda ornalasqan kıeli bulaqtyń ornynda bolǵan durys. Ańyz boıynsha erte zamanda bul jerde danyshpan jáne emshi Qoshqar ata ómir súripti, qazir bulaq atanyń atymen atalady. Halyq ańyzyna júginsek, Qoshqar ata eldi keremet qasıeti bar bulaqtyń sýymen emdegen eken. Emshi ata ózenniń bastaýy bolatyn Shymkenttegi bulaqtardy tazalap otyrǵan. Qaıtys bolǵannan keıin el atany bulaqtyń jaǵasyna jerlep, sol jerge atyn beripti. Keremet fakt – bulaq sýynyń temperatýrasy jyldyń kez kelgen mezgilinde +11 gradýsty quraıdy.
Qazirgi ýaqytqa deıin jergilikti halyq bul jerdi qasıetti dep qurmetteıdi. Eski zamandarda osy jerde halyq seıilderi, úlken jármeńkeler, dástúrli qurbandyq shalýlar ótkizilgen. Qazirgi kúnde 1917 jylǵa deıin óte tanymal bolǵan Seıil Qoshqar ata merekesi qaıta qalpyna keltirile bastady. Ertede ózenniń jaǵasynda kıiz úıli qalashyq ornatylyp, saýda oryndary uıymdastyrylǵan, kóshpendiler taýarlar almastyryp, úlken qoshqardy qurbandyqqa shalyp, Qoshqar atanyń rýhyna júginip, beıbitshilik, molshylyq pen bereke-birlik suraǵan.
2015 jyldan bastap jergilikti belsendiler men bıliktiń qoldaýymen shymkenttikterdiń ómirine Qoshqar ata qaıta oraldy. Dástúr boıynsha merekede eń úlken qoshqar tańdalyp, onyń ıesine aqshalaı syılyq beriledi. Túrli sporttyq oıyndar uıymdastyrylady, mysaly, ıyǵyndaǵy qoshqarmen otyryp, turý jergilikti er azamattardyń kúshi men shydamdylyǵyn kórsetedi.
Kıeli oryndardyń taǵy biri – qaladaǵy eń eski meshittiń ǵımaraty. Ony «Jámı» meshiti dep ataıdy. Ony XIX ǵasyrdyń ortasynda Qoqan handyǵy saltanat qurǵan dáýirde Ferǵana óńiriniń sheberleri ferǵana-tashkent ádisimen qurǵan. Bul ǵımarattyń qurylǵanyna 200 jyl shamasy boldy degen sóz. Onyń qabyrǵalary tarıhtyń rýhymen qunarlanǵan, onyń ishine kirý erekshe bir sezimderdi oıatady. Meshittiń qurylǵan kezdegi qalpy saqtalmaǵanymen, ǵımarattyń tarıhı mańyzdy mártebege ıe ekeni sózsiz.
Shymkentte taǵy bir aýdan bar, onyń búkil aýmaǵy kıeli oryndarǵa tunyp tur, bul – Saıram. Orta ǵasyrlarda bul aýmaqtyń basty qalasy Ispıdjab bolǵan. Saıram óziniń tarıhı keskinin áli de saqtaǵan. Bul úshin baýraıynan eki jaqqa ketetin qorǵandy qalanyń «bas qaqpasy» qalpyna keltirilgen.
Saıramnyń kıelileri jaıly ondaǵan ańyzdar bar, halyqtyń olarǵa degen súıispenshiligi ondaǵan kesenelerge aınalyp, aýdandy tundyryp tur. Sonyń ishindegi mańyzdylary – Ibragım ata men Qarashash ana keseneleri.
Ibragım ata erekshe qurmetti Ahmet Iаsaýıdiń ákesi, ýaǵyzshy bolǵan. Ibragım ata beıitiniń basyndaǵy kesene birneshe ret qaıta jóndelgen. Birinshisin ýaqyt buzsa, ekinshisin jer silkinisi zaqymdaǵan. Kesene qaıta jóndelgennen keıin ol bastapqy keskinin joǵaltqan.
Qarashash ananyń shyn aty Aısha Bıbi, Ahmet Iаsaýıdiń anasy. Baı adamnyń qyzy bolǵanyna qaramastan, muqtajdarǵa árdaıym járdem qolyn sozǵan. Qarashash ananyń kesenesi de talaı búlingen. Birneshe qaıta jóndeýden keıin kesene óziniń burynǵy qalpyna keldi.
Túrkistandaǵy Ahmet Iаsaýıdiń kesenesine jol tartardan buryn Saıramǵa kelip, onyń ata-anasyna qurmet kórsetý durys dep sanalady.
Erte zamandarda Saıramnyń aýmaǵynda Qyzyr paıǵambardyń meshiti de ornalasqan bolatyn. Qazir onyń ornynda tarıhshylar IH-HII ǵasyrlar dep belgilegen munara-mınaret qana qaldy. Qyzyr ata paıǵambar bolatyn. Ańyz boıynsha ol meshitten 60 jyl boıyna shyqpaı, osydan keıin taǵy biraz ómir súrip, aspanǵa tirileı qabyldanǵan eken.
Taǵy bir kıeli oryn – XVI ǵasyrdyń sońynda salynǵan Ábdil Azız babtyń kesenesi. Ol ıslam dinin taratyp, táńirlikpen kúresken arab áskeriniń týyn ustaýshynyń qurmetine salynǵan. Ábdil Azız «dinsiz» túrgeshterdiń qolynan qaza tapqan soń áýlıeler deńgeıine kóterilgen.
Qalanyń aýmaǵynda, vokzaldyń janynda eski Shymkent qalashyǵy ornalasqan. Bul biregeı oryn qalanyń qazirgi zamanǵy ornynan tabylǵan. Munda tabylǵan artefaktiler Shymkenttiń jasynyń 2 myń jylǵa deıin ekendigin kórsetip otyr. Barlyq qalpyna keltirý jumystary aıaqtalǵannan soń bul jer zańdy negizde Shymkenttiń týrıster úshin eń úlken de kóztartar jeri bolatyndyǵy sózsiz. Qalashyq ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınalady. Qabyrǵalardyń boıymen taqyryptyq kvartaldar, shyǵystyq úlgidegi jaıaý júrýshiler taban joly, qolóner sheberleriniń saýda núkteleri, kádesyılar dúkenderi, restorandar jáne basqa da mádenıet oshaqtary men demalys oryndary ashylady. Qabyrǵalardyń ishinde bolsa eskilik jankúıerlerin galereıalar men qalanyń barlyq núktelerine kóz jetkizetin baqylaý núkteleri kútedi. Táýelsizdik baǵynan týra kelýge bolatyn qalanyń eski qaqpasyna kirý joly qalpyna keltiriledi. Sonymen bir ýaqytta tarıhı obektide arheologııalyq izdenister jalǵasyp jatyr.
Al qalanyń aýmaǵynda ǵana qalǵysy kelmeıtinderge adamzattyń besigi sanalatyn qasıetti Qazyǵurt qorǵanyna barý kerek-aq. Ol Shymkentten bar-joǵy 40 shaqyrym jerde ornalasqan.
Qazyǵurttyń kıeli bolýynyń sebebi, ańyz boıynsha, búkilálemdik sý tasqyny bolǵan kezde Qazyǵurttyń tóbesin ǵana sý almaı qalypty. Sol jerge Nuh paıǵambardyń kemesi toqtapty. Onyń sımvoly qazir taýdyń basyna qoıylǵan. Ol jerde sopaqsha kelgen alańshany kórýge bolady. Kólemi boıynsha ol Bıblııada jazylǵan Nuh paıǵambardyń kemesiniń keskinine tolyq sáıkes keledi. Shynynda oqıǵa osy jerde bolǵan bolsa, bizdi keremet bir sıqyrly saıahat álemi kútip turǵany anyq!
Qazyǵurttyń tómengi jaǵynda Adam Ata men Haýa Ananyń nemese Adam Ata men Jer Ananyń sımvoly bolǵan bıik jartas bar. Tutas jartas qylyshpen shaýyp jasalǵandaı. Oıpańnyń ishinde ekiniń biri óte almaıtyndaı shatqal bar. Al ony kesip ótý adamnyń kúshi men dene qurylysyna emes, onyń jan-dúnıesiniń tazalyǵyna baılanysty. Ondaı adamdar shatqaldy op-ońaı kesip ótedi. Al kimniń oıy taza bolmasa, tastardyń arasynda qystyrylyp qalady. Bul naǵyz rýhty synaıtyn, bas tarta almaıtyn synaq emes pe?!
Baıqap otyrǵanyńyzdaı, Shymkent pen onyń aınalasyndaǵy árbir jer baı tarıhqa tunyp tur. Adamnyń qııalynda ortaǵasyrlyq shym-shytyrman oqıǵalardy, úlken shaıqastardy, tańǵajaıyp oqıǵalardy oıatady. Bul – sizdiń Shymkent pen onyń aınalasyndaǵy kóretinderińizdiń tek az ǵana bóligi. Kóptegen kıeli oryndardy, tarıhı ǵımarattardy, tabıǵat ǵajaıyptaryn búkil ońtústik óńirden kórýge bolady. Olardy óz kózińmen kórý ýaqyt mashınasymen saıahat jasaýǵa teń ǵanıbet! Búgingi kúni sizde mundaı múmkindik bar! Shymkent sizdi qushaq jaıa qarsy alady!
Dıana BATIShEVA