Qazaqstan Ortalyq Azııa elderiniń ishinde birinshi bolyp «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý týraly strategııalyq qujat qabyldaǵany belgili. Álemdegi asa iri shıkizat eksporttaýshy memleket retinde moıyndalǵan, munaı men gazdyń, kómirdiń mol qory bar eldiń jańǵyrmaly qýat kózderine kóshý týraly sheshimge kelýiniń sebebi nede?
2016 jyldyń qarasha aıynda Qazaqstan BUU-nyń Klımattyń ózgerýi týraly negizdemelik konvensııasy taraptarynyń konferensııasynda qol qoıylǵan Parıj kelisimin ratıfıkasııalaǵan bolatyn. Al Parıj kelisimin ratıfıkasııalaǵan elder parnık gazyn shyǵarý kólemin barynsha azaıtýǵa úles qosyp, osyǵan qatysty tıisti mindettemelerdi oryndap, qol jetkizgen nátıjeler týraly bes jyl saıyn esep berip otyrýǵa tıis.
– Respýblıkamyz parnık gazyn shyǵarýdy 2030 jylǵa qaraı 1990 jylmen salystyrǵanda 15 prosentke deıin azaıtý týraly mindetteme aldy. 1990 jyly onyń kólemi 389 CO2-ekvıvalentti qurasa, 2015 jyly kórsetkish 301 mıllıon tonnaǵa tómendedi. 2030 jylǵa qaraı Qazaqstan shyǵarylatyn CO2 kólemin 330 mıllıon tonnadan asyrmaýy kerek. Osy mindettemeni júzege asyrý úshin elimizde parnık gazdaryn shyǵarýdy azaıtýǵa yqpal etetin jobalardy qoldaý, qaldyqtar shyǵarýǵa kvotany satý, «jasyl» qarjy naryǵyn damytý syndy sharalar qolǵa alynýda. Eýropalyq tájirıbeni nazarǵa ala otyryp, 2013 jyly Qazaqstan óziniń ulttyq kómirtegi naryǵyn – qaldyqtardy saýdalaý júıesin jolǵa qoıdy. Bul júıe parnık gazdaryn shyǵarýdy rettep otyrýǵa jáne kómirtegi az shyǵatyn tehnologııalardy damytýdy qoldaýǵa, jańǵyrmaly energııa kózderin jetildirýge múmkindik beredi, – deıdi Energetıka mınıstri Q.Bozymbaev.
2016 jyly osy júıeniń tetikterin 2018 jyldan bastap qoldanysqa engizý týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Byltyr energetıka, munaı jáne óndiris salalaryna arnalǵan parnık gazdaryn shyǵarýdyń 52 derbes koeffısıenti bekitildi. Qaldyqtar shyǵarýǵa kvotany retteýdiń 2020 jylǵa deıingi ulttyq jospary da bekitildi.
Parıj kelisimi boıynsha, damyǵan elderdiń tehnologııalaryn damýshy elderge taratý – klımattyq ózgeristermen kúresýdiń negizgi tetigi sanalady. Bul halyqaralyq qujatta qol qoıylǵanǵa deıin Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Jasyl kópir» áriptestik baǵdarlamasyn qurý jónindegi baǵdarlamasy BUU turaqty damý jónindegi RIO-20 konferensııasynda qoldaý taýyp, BUU Bas Assambleıasynyń 66-sessııasynda qabyldanǵan bolatyn. Búgingi tańda 16 memleket pen 16 úkimettik emes uıym «Jasyl kópir» áriptestik baǵdarlamasy jónindegi hartııanyń múshesi bolyp tabylady. Sońǵy 3 jyl ishinde jańǵyrmaly energııa, qaldyqtardy basqarý, energııany únemdeý jáne tıimdi paıdalaný tehnologııalaryn transfertteýge baılanysty 70-ten astam memorandýmǵa qol qoıyldy.
– «Jasyl kópir» baǵdarlamasynyń jalǵasy retinde sarapshylyq top EKSPO-2017 kórmesiniń muralaryn otandyq ekonomıkaǵa engizý úshin 105 sheteldik jáne 28 otandyq jobany iriktep aldy, sáýir aıynda Halyqaralyq «jasyl» tehnologııalar jáne ınvestısııalyq jobalar ortalyǵy quryldy. Bul ortalyq «jasyl» tehnologııalardy transfertteýge, elimizde kómirtegi az bólinetin jobalardy júzege asyrýǵa qajetti sheteldik ınvestorlarmen baılanys ornatady. Búgingi tańda Japonııa, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, AQSh, BAÁ, Qytaı jáne basqa da elderdiń memlekettik jáne jeke uıymdarymen arada belsendi yntymaqtastyq jáne birlesken jobalardy júzege asyrý jónindegi kelisimderge qol jetkizildi,– deıdi Energetıka mınıstri.
Onyń aıtýynsha, elimizde balama jáne jańǵyrmaly energııa kózderin damytý jumystary tabysty júrgizilýde. Máselen, Jańǵyrmaly energııa kózderin damytýdy qoldaý týraly arnaıy zań qabyldanǵan, oǵan qol jetkizýdiń naqty maqsatty ındıkatorlary men atqarylatyn sharalar aıqyndalǵan. Qazaqstannyń «Jasyl» ekonomıkaǵa kóshý konvensııasynda kórsetilgendeı, elimizdiń energııalyq balansyndaǵy balama energııanyń úlesi 2020 jylǵa qaraı 3 prosentke, 2030 jyly – 30, 2050 jyly 50 prosentke jetýi kerek.
Qazir Qazaqstanda jańǵyrmaly energııa óndiretin 65 nysan, naqty aıtqanda 12 jel stansasy, 19 kún stansasy, 33 gıdroelektrstansa, 1 bıogaz qondyrǵysy jumys istep tur. Sonyń arqasynda Parıj kelisimi boıynsha mindettemelerdi oryndaýǵa múmkindik artyp keledi. О́tken jyldyń qorytyndysyna kóz júgirtsek, paıdalanylǵan energııa resýrstarynyń 68 prosentten astamy kómirden, 20 prosentten astamy gazdan alynypty. Gıdroelektrstansalardan alynǵan energııanyń úlesi 10 prosent shamasynda.
Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevtyń aıtýynsha, jańǵyrmaly energetıkany damytý jobalarynyń barlyǵy sheteldik ınvestorlardyń zaımdary esebinen, sondaı-aq respýblıkalyq bıýdjetten jáne jeke qarajat kózderinen qarjylandyrylady. Memleket jańǵyrmaly qýat kózderinen alynǵan elektr energııasyn tarıf boıynsha nemese aýksıondaǵy baǵa boıynsha satyp alýǵa kepildik beredi. 2009 jyly «Jańǵyrmaly energııa kózderin paıdalanýdy qoldaý týraly» Zań qabyldanǵannan beri bul sektorǵa 58,5 mıllıard teńgeden astam qarajat bólingen.
Qazaqstan kómir qorynyń kólemi boıynsha Qytaı, Reseı, Aýstralııa syndy memlekettermen birge dúnıe júzinde alǵashqy ondyqqa kiretini belgili. Táýelsizdik jyldarynda óndirýshi kásiporyndar barlyǵy 2,3 mıllıard tonnaǵa jýyq qatty otyn óndirip, onyń 600 mıllıon tonnadan astamy eksportqa shyǵarylypty. О́tken jyldyń ózinde 106,7 mıllıon tonna kómir óndirilip, 2016 jylǵy kórsetkish 8,3 prosentke artyǵymen oryndalǵan. Qysqasy, elimizde kómir qory jetkilikti, júzdegen jylǵa erkin jetetin qor bar. Degenmen búgingi tańda kómirdi tereńdetip óńdeý, sapasyn suranysqa saı kóterý, naryqtaǵy baǵasyn arttyrý qajettigi týyndap otyr. Eń bastysy, kómir hımııasy sektoryn damytýǵa basa kóńil bólinbek. Bul máselege qatysty Q.Bozymbaev:
– Energetıka mınıstrligi jergilikti atqarýshy organdarmen jáne energııa óndirýshi kompanııalarmen birlesip energııa kózderin gazǵa kóshirý múmkindikterin qarastyrýda. Bıyl elordany, ortalyq jáne soltústik aımaqtardy gazdandyrý úshin «Saryarqa» gaz qubyryn salý jumystary bastalady, – deıdi.
Soǵan oraı, taıaý bolashaqta elektr stansalarynyń qurylǵylary gaztektes otyndardy jaǵýǵa kóshetin bolady. Máselen, Astanada jańa nysandardy jobalaý men salý kezinde qatty otynmen jumys isteıtin avtonomdy qazandyqtarǵa
tyıym salynady. Jumys istep turǵan kásiporyndar tabıǵı nemese ilespe gazǵa kóshedi.
Jańǵyrmaly energııa kózderine kóshýge baılanysty qandaı naqty quqyqtyq, ekonomıkalyq sharalar qabyldandy? Bul saýalǵa Energetıka mınıstri:
– Premer-Mınıstrdiń ókimimen jańǵyrmaly energııa kózderi sektorynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý jónindegi arnaıy jumys toby quryldy. Investısııalar jáne damý mınıstrligi, Qarjy mınıstrligi, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi jáne basqa da memlekettik organdarmen birlesip Amerıkanyń Qazaqstandaǵy Saýda palatasymen, Eýropa qaıta qurý jáne damý bankimen, Azııa damý bankimen birqatar kezdesý ótkizildi. Energetıka mınıstrligi barlyq usynystardy qabyldap, ony tıisti normatıvtik-quqyqty qujattarǵa engizý boıynsha jumys istep jatyr, – dep jaýap berdi.
Jańǵyrmaly energııa kózderiniń úlesin 2020 jylǵa qaraı 3 prosentke jetkizý iri jobalarǵa qatysyp jatqan ınvestorlardyń osyndaı qýat kózderinen alynǵan energııany satyp alý týraly kelisimshart-
tarynyń esebinen júzege asyrylmaq. Qazirgi tańda mundaı nysandardyń jalpy qýaty 2 myń MVt-ty quraıdy.
Jańǵyrmaly energııa kózderin damytýdy memleket tarapynan qoldaý 2009 jyly qabyldanǵan zańnamada bekitilgen. Atalǵan qujatta osy sektorǵa ınvestısııa tartý máselesi de qarastyrylǵan.
Buǵan deıin Jasyl klımat qory Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń tıisti baǵdarlamasynyń aıasynda Qazaqstandaǵy Jańǵyrmaly qýat kózderin damytý jobalaryna 110 mıllıon dollar qarajat bólgenin erekshe atap ótken jón. El Úkimeti Saýd Arabııasy koroldiginiń Energetıka, ónerkásip jáne mıneraldy resýrstar mınıstrligimen, General Electric jáne Eni syndy alpaýyt kompanııalarmen aradaǵy memorandým aıasynda Qazaqstan aýmaǵynda «jasyl» jobalardy júzege asyrý múmkindikteri qarastyrylýda.
– Josparlanǵan jumystardy júzege asyrý arqyly Qazaqstan «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý jónindegi strategııalyq maqsatyna qol jetkizetinine senimdimin, – deıdi Q.Bozymbaev.
Basqa da damýshy elder sııaqty Qazaqstan bertinge deıin negizinen dástúrli energııa kózderine ıek artqan, energııa tasymaldaýshy shıkizattardy eksporttaýmen aınalysqan el ekeni belgili. Alaıda bolashaq álemdik qoǵamdastyq aldyndaǵy jaýapkershilikti túsine otyryp, elimiz «jasyl» ekonomıkany memlekettik damý strategııasy retinde aıqyndady. Ony júzege asyrý úshin qolǵa alynǵan sharalar elimizdiń Parıj kelisiminiń aıasyndaǵy parnıktik gazdardy shyǵarý kólemin azaıtý jáne shekteý jónindegi halyqaralyq mindettemelerdiń údesinen shyǵýyna jol ashýǵa tıis.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»