Túbi bir elge tór daıyn

Búginde saýda aınalymy jóni­nen Qazaqstannyń stra­te­gııa­­lyq seriktesteriniń alǵash­qy ondyǵyna kiretin Túrkııa men elimizdiń arasyndaǵy taýar aınalymy ótken jyly 27 pro­sentke ósip, 2 mıllıard AQSh dollaryna jýyqtaǵan. Elba­synyń sózine qaraǵanda, bul kór­setkishti bolashaqta 5 mıl­­­lıard dollarǵa jetkizý maq­­satyn­­da tıisti jumystar júrgizilmek.

Jalpy, táýelsizdiktiń shırek ǵasyrdan astam ýaqytynda eli­mizge Túrkııa tarapynan 3 mı­l­lıardtan astam AQSh dollary kóleminde ınvestısııa quıyl­ǵan. Sondaı-aq qazirgi kez­­de Qazaqstanda túrik kapı­taly­nyń qatysýymen 2 myńǵa jýyq kásiporyn jumys istep tur. Bul Qazaqstan-Túrkııa baı­la­nysynyń tereńge ketkenin ańǵar­tady. Qazirgi tańda eki el de kólik-tranzıt, munaı-gaz, ás­k­erı-tehnıkalyq, aýyl sharýa­shy­lyǵy, týrızm, mádenıet, bi­lim, ǵylym jáne tehnolo­gııa sala­­laryndaǵy yntymaq­tas­tyq­ty odan ári damytýǵa múddeli.

Taraptar arasyndaǵy ha­lyqara­lyq jáne óńirlik uıym­dar sheńberindegi kópjaqty pishindegi áriptestik te júıeli túrde damý ústinde. Máselen, eli­miz ben Túrkııa BUU, AО́SShK, Túrki keńesi, IYU, EQYU jáne ózge de halyqaralyq uıym­dar sheńberinde tyǵyz yntymaq­tastyq prosesin jalǵastyrýda.

Qazaqstan men Túrkııa ara­syn­daǵy ekonomıkalyq baı­la­nystyń tıimdiligin arttyrýǵa «Jańa sınergııa» baǵdarla­masynyń kóp paıdasy tıdi. Eki el kásipkerlerin keńinen qoldaý­ǵa arnalǵan bul baǵdarlama Prezıdent N.Nazarbaevtyń 2012 jylǵy 11-12 qazanda Túrkııaǵa jasaǵan resmı sapary aıasynda bekitilgen bolatyn. Osy baǵ­dar­lama arqyly elimizde quny 800 mıllıon dollarlyq 23 joba iske qosylǵan. Bul óz keze­ginde eli­mizde 3 myń jańa ju­mys orny­nyń ashylýyna múm­kindik berdi.

Elbasynyń «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵynyń negizgi qyzmetine jáne atalǵan or­ta­lyqtyń jumysyna qa­ty­sý­shylar úshin arnaıy sa­lyq, valıýta, vıza jáne eńbek re­jim­deri engizilgenine qatys­ty aıtqan­dary túrkııalyq kásip­kerlerdi beıjaı qaldyrmaǵany anyq.

 Elbasy Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy Joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń úshinshi otyrysynda ózara áriptestik máselelerin sheshý úshin eki el arasyndaǵy úkime­t­aralyq komıssııanyń múm­­kin­dikterin tıimdi paıdalaný qajettigine mán berdi. Son­­daı-aq túrkııalyq tarap qazaq­­stan­dyq «Nurly jol» baǵ­­­dar­lamasy aıasynda elimizde kólik ınfraqurylymynyń ja­ńar­­t­y­lyp jatqanynan, Qazaq­stan­nyń osy baǵdarlamany jú­ze­ge asyrý nátıjesinde Orta­lyq Azııadaǵy jetekshi logıstı­ka­lyq habqa aınalýdy josparlap otyr­ǵanynan habardar boldy.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, sapar sheńberinde eki eldik bıznes ókilderi quny 1,7 mıllıard dollardan asatyn 24 kommersııalyq kelisimshartqa qol qoıdy. Bul qujattar túrli ın­ves­tısııalyq jobalardy iske asyrýǵa baǵyttalyp otyr. Bul jobalardyń birqataryna toq­tala keter bolsaq, máselen, Jam­byl oblysynda jalpy quny 270 mln AQSh dollary bola­tyn metallýrgııa, hımııa jáne shy­ny ónerkásipterinde paı­dalany­latyn kalsıı qosylǵan soda óndiretin zaýyt salý jos­­par­­lan­ǵan. Bul 350 jańa ju­mys or­nyn qurýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar «Kazakh Invest» jáne «Eksen Group» kom­­pa­­nııa­larynyń qol jetkiz­gen ýaǵ­­da­lastyqtaryna sáıkes, túrkııa­­lyq ınvestorlar Almaty qalasynda quny 300 mln AQSh dol­­la­ryn qu­raı­tyn jańa «Downtown Almaty» qarjylyq, áleýmettik bız­­nes-or­talyǵyn salýdy kózdeýde.

Budan bólek, Túrkistan ob­ly­synyń ákimdigi men «DAL Holding» kompanııasy arasynda 700 jumys ornyna arnalǵan, quny 200 mln AQSh dollary bolatyn jylytý keshenin salý jobasyn iske asyrý týraly keli­sim bekitildi. Sondaı-aq «Qazaq­stan temir joly»UK» AQ pen «TCDD Tasimacilik A.S.» AQ arasynda strategııalyq yn­ty­­maq­tastyq týraly kelisim­ge qol qoıyldy. Temir jol kóli­gi salasyndaǵy, sonyń ishin­de mashına qurastyrý isi bo­ıyn­sha ekijaqty qatynasty nyǵaı­týǵa arnalǵan bul qujat arqy­ly Transkaspıı halyq­ara­lyq kólik dálizi sheń­berin­de Qazaqstan men Túrkııa aýma­­ǵyndaǵy kóliktik-logıs­tıka­­lyq júıe men tranzıttik áleýetti damytý salasyndaǵy birles­ken jumystar qarastyrylady. Osy oraıda «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basshysy Q.Al­pys­baev: «Bizdiń elder ara­synda Baký – Tbılısı – Kars temir jol jelisi men Kaspıı­degi porttyq ınfraqurylym transqurlyqtyq tasymaldyń ósý qarqynyna yqpal etetin mýltımodaldy Transkaspıılik dáliz quryldy. 2018 jyly ótken jylǵa qara­ǵanda temir jol jáne avtomobıl joly arqyly tasymal tórt esege ósetin bolady dep kúti­lýde. 2020 jylǵa qaraı tasy­mal kólemin 5 mln tonnaǵa deıin jetkizý kóz­delýde», deıdi.

Kelisim sheńberinde tarap­tar, sonymen birge Qazaqstanǵa jáne keri baǵytta, Qytaıdan Túr­­kııaǵa jáne keri baǵytta júre­­tin júkter úshin «Qorǵas – Shy­ǵys qaqpasy» AEA-da sho­ǵyr­­lan­dyrý jáne dıstrıbýsııa­laý orta­lyǵyn qurýǵa, konteı­ner­­­ler­ge básekege qabiletti ta­­rıf­t­ik shart­tar qoıýǵa ýaǵdalasty.

Jalpy, búginde Qazaqstanda «Yildizlar SSS Holding», «DAL Holding», «Zorlu Holding», «Calik Holding», «Oyak Holding», «Enprode» jáne t.b. sekildi iri túrik kompanııalarynyń qaty­sýymen jańa iri jobalar iske asyrylyp jatyr. Bul qazaq­standyq ekonomıka úshin basym salalarda jumys isteıtin jańa túrik TUK múddeliliginiń artqanyn kórsetedi.

«Biz iri túrik holdıngteriniń qazaqstandyq naryqqa qatysýyn keńeıtý trendin nyǵaıtý týraly aıta alamyz. Eger budan buryn túrik ınvestorlary kelgen dástúrli salalar qonaq úı bıznesi, shaǵyn jáne orta bıznes deńgeıinde qurylys materıaldaryn shyǵarý bolsa, endi búgin iri túrik kompanııalary TKMK, aýyl sharýashylyǵy, agrohımııa, metallýrgııa, óńdeý ónerkásibi jáne t.b. jańa salalardy ashýda», deıdi «Kazakh Invest» UK bas­qarma tóraǵasy S. Tuıaqbaev.

Al «YDA Holding» kompanııa­synyń basqarma tóraǵasy H.Ars­lan túrik ınvestorlary saıası turaq­tylyq, qolaıly ınves­tısııalyq ahýaldyń arqasynda jáne Eýrazııa ekonomıkalyq odaq, Ortalyq Azııa, Batys Qytaı naryqtary usynyp otyr­ǵan múmkindikter aıasynda óz óndiristerin keńeıtýge múd­deli ekenin aıtady. Bul oraıda túr­kııalyq ınvestorlar úshin tıisti zańnamany turaqty jetildirýdiń jáne memlekettik-jekemenshik áriptes­tikti damytýdyń, «As­tana» halyqaralyq qarjy orta­ly­­ǵy sekildi jańa ınvestı­sııa salý tetikteriniń engizilýiniń mańyzy zor.

Sondaı-aq túrik kásipker­leri eli­mizdegi «Nurly jer», «Nurly jol» ındýstrıaldy-ın­no­­vasııalyq memlekettik baǵ­dar­lamalary sheńberinde asa mańyzdy múmkindikter ashylyp otyrǵanyn túsinip otyr.

Negizinde, bizdiń elimiz úshin mańyzdy bir jaıt, ol – Túrkııa kapıtalynyń qatysýymen qolǵa alynǵan jobalardyń, ásire­se, el ekonomıkasynyń shıki­zat­tyq emes sektoryn damytýǵa ba­ǵyttalýy. Elimizdiń ekonomı­kasyn damytýǵa túrik kom­panııa­larynyń qatysýyn meıilinshe keńeıtý isi ózara úzdik tájirı­be­lermen jáne tehnologııalarmen almasýǵa oń yqpalyn tıgizetinin de eskerýimiz qajet.

Elimiz óz táýelsizdigin ja­rııa­laǵan sáttegi teńdessiz qýa­ny­shymyzǵa álem boıynsha birin­shi bolyp túbi bir túr­kı­ıa­lyq baýyrlarymyzdyń ortaq­tas­qanyn, Qazaqstannyń derbes­tigin, egemendigin álem elderi arasynda Túrkııanyń alǵashqy bolyp moıyndaǵanyn jaqsy bilemiz. Sodan beri qos taraptyń bir-birine degen rııasyz peıili esh ózgergen joq. 

Túrki tildes memleketterdiń yn­ty­maqtastyǵyn damytý, ózara is-qımyldardyń aýqymyn ke­ńeıtý isinde qazaqstandyq kúsh-jiger az jumsalyp júrgen joq. Osy oraıda Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń ilgeri nıet, ilkim­di oıdan týynda­ǵan ómirsheń bastama­lary Qazaq­stan­nyń túrki álemin biriktirý­degi kósh­bas­shylyq rólin arttyryp otyr­ǵanyn erekshe atap ótýimiz kerek.

Qazirgi tańda túrki álemin uıystyrý maqsatynda qurylǵan halyqaralyq uıymdar, túrli deńgeıdegi qurylymdar tabys­ty jumys isteýde. Sondaı-aq túrki dúnıesine qatysty mem­leketter arasyndaǵy dıplo­ma­tııalyq baılanystar, saýda-eko­no­mıkalyq, mádenı-gýmanıtar­lyq qatynastar óziniń joǵary deńgeıin kórsetip otyr.

Jalpy, túrki dúnıesi turǵy­synda áńgime qozǵaǵanda Qazaq­stan men Túrkııanyń ekijaqty yntymaqtastyǵynyń búgingi deńgeıine soqpaı óte almaı­myz. Sebebi halyqaralyq qoǵam­das­tyqta óziniń laıyqty orny bar, álemdik saıası-ekonomı­kalyq júıede jekelegen keıbir mańyzdy salalar boıynsha kósh­b­asshylyq rólge ıe bul eki iri mem­leket túrki álemin ıntegrasııalaýda negizgi qozǵaýshy kúsh sanalady. Onyń ústine qos tarap túrkilik birigý úrdisin jandandyrýda óz jaýapkershilik­terin tereń sezinedi ári ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyq aıa­syn­daǵy, sondaı-aq halyq­ara­lyq uıymdar sheńberindegi aýqym­dy mindetterdi óz yqy­las­tary­men moıyndaryna alǵan.

Búginde eki el arasyndaǵy dos­tyq baılanystar jónin­degi ta­rıhtyń jańa paraqtary jal­ǵas­ty túrde ashylýda. Onda eki el halqynyń ıgiligi úshin jasal­ǵan sharýalardyń barysy al­tyn áriptermen jazylý ús­tinde. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ótken aptada Túr­kııa­ǵa jasaǵan tabysty sapary, Prezıdent Rejep Taııp Erdo­ǵan­­men kezdesýi, túrkııalyq is­ker toptar ókilderimen emen-jar­qyn otyryp áńgimelesýi de eki­jaqty baılanystyń jasampaz tarıhynda aıqyn kórinis tabary sózsiz.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»