DAQPYRT PEN ShYNDYQ

Gastello, Matrosov erlikteri jáne Qyzyl Armııa kúni týraly ne bilemiz? Betin aýlaq qylsyn. Soǵys qaı zamanda da adam balasyna qaıǵy-qasi­ret ákelgen. Zobalań. Náýbet. Halyq ony da kórgen. Basynan ótkizgen. “Basqa tússe baspaqshyl”, – degen. Nemis fashısterimen bolǵan maı­danda jaýyngerler de, jaı adamdar da júzdep, myńdap qyrylyp jatty. Elge aýyrtpalyq túsken sol kezeńniń ózinde partııa, onyń lenındik Saıası bıýrosy qoǵam ómirin burynǵysynsha saıasattandyrýdy azaıtpady, qaıta kúsheıte tústi. Osyǵan sáıkes “janqııarlyq erlik kórsetken” keńes sarbazdarynyń ob­razyn somdaý úshin shuǵyl túrde “ózin-ózi qurban­dyq­qa shalǵan” aqjúrek qaharman qajet edi. Sol úshin adamnyń úsh uıyqtasa oıyna kelmegen erlik “úlgi­leri” jasal­­dy. Máselen, pýlemet ambrazýrasyn keýdesimen jaýyp, jan tapsyrýy kerek. Qyzyl áskerdiń tank shyn­jyrynyń tabany astynda basy­lyp, ezilgeni jetkiliksiz, ol bir býda granat­ty beline baılap, ne qolyna ustap temir tajaldy jarǵany jón. Nemisterdiń nusqaýy boıynsha oq tıip, tank jaramsyz jaǵdaıǵa ushyrasa, ekıpaj músheleriniń aman qalýy oılastyrylady. Al bizdiń tank jana qalsa, ony uzaq merzimdi atys ornyna aınaldyrý mindeti júktelgen. Tek osyndaı “kópshilik qatysqan erlik” ult atasyn abyroısyzdyqtan saqtaıdy, óz halqyn genosıdke ushyratty degen qańqý sóz tyıylady dep eseptelgen bolýy kerek. Belorýssııanyń Radoshkovıch posel­kesi mańyndaǵy áýe soǵysy men ot sharpyǵan ushaqtyń ádeıi burylyp, nemis áskerine taran jasaýy nemese Pskov oblysynyń Chernýshkı derev­nıa­­sy­nyń janyndaǵy jaý dzotyn keý­desimen japqan qııamet-qaıym stalın­dik ıdeologııaǵa saıma-saı keldi. Sonda shyn máninde batyr kim edi, ol qandaı adam, naqty aty-jónderi, ómirbaıan derekteri durys-burys pa degen sııaqty “usaq-túıekterge” pálendeı nazar aý­dary­la qoımady. О́ıtkeni baıtaq elimiz túgeldeı Batyr boldy, rasynda solaı edi. Osy turǵydan kelgende keńes zama­nynda abyroı-bedeli aspandap turǵan Nıkolaı Gastello men Alek­sandr Matrosov jaıynda keıin belgili bolǵan keıbir derekterdi sóz ete ketsek deımiz. – Ataq-dańqy ańyzǵa aınalǵan ushqysh Gastello – áskerı qylmysker. Ol sol urysta parashıýtpen sekirip ketken. RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 262-babynda bul “apatqa ushyraǵan áskerı korabldi tastap ketý” dep atalady. Ol ushqysh bolǵandyqtan áýeli parashıýtpen ekıpajdy túsirip, sosyn baryp ózi sekirýi tıis bolatyn, – deıdi resmı aqpardy joqqa shyǵaryp, osy oqıǵanyń qalaı bolǵanyn anyqtaýmen aınalysqan Moskva túbindegi Kolom­nada turatyn avıasııanyń otstavkadaǵy maıory Edýard Harıtonov. “Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń muraǵatynda 42-avıadıvızııanyń 22.06 men 28.06.1941 j. aralyǵynda birjola joǵalǵan basshy jáne qatar­daǵy jeke quramnyń tiziminde kapıtan N. Gastellonyń ózi jáne ekıpaj músheleri – A. Býrdenıýk, G. Skoro­boga­tyı men A. Kalının bar”, – dep habarlaıdy ol. – Al “eskertpe” degen baǵanada “otqa oranǵan samolettegi ekıpajdyń bireýi parashıýtpen sekirip tústi, biraq kim ekeni belgisiz” dep kórsetilgen. Kúdik ertede bastaldy. 1951 jyly kapıtan Nıkolaı Gastello erliginiń 10 jyldyǵyna oraı oǵan eskertkish ornatyp, súıegin selo ortalyǵyndaǵy saıabaqqa qaıta jerleý (buryn denesi ushaqtyń qulaǵan mańyna qoıylypty) kezinde qabir ishindegi planshetten basqa ushqysh – kapıtan Aleksandr Maslovtyń qujaty, jeke zattary tabylady, osy ekıpajdyń múshesi atqysh-radıst G. Reýtovtyń aty jazylǵan boıtumar (medalon) da osynda jatyr. Iаǵnı N. Gastello men onyń qandykóılek joldastarynyń jerlendi degen qabir ishinen olar tabylmady. Birde-bireýiniń izi joq. Qysqartyp aıtsaq, oqıǵa bylaı órbigen. 1941 jyldyń 26 maýsymynda jańaǵy Radoshkovıch degen poselke mańaıynan úzdiksiz alǵa jyljyǵan nemis áskerlerin toqtatý maqsatymen bomba tıegen úsh ushaq – kapıtan N.Gastello, kapıtan A. Maslov, aǵa leı­­te­nant F.Vorobev basqarǵan ekıpaj­dar joryqqa shyǵady. Munyń sońǵysy tapsyrmany oryndap, aman-esen qaıta oralady. Qalǵan eki áýe kemesine nemis zenıtkasynyń oǵy tıip, bireýiniń tútini býdaqtap, janǵan kúıi belgisiz baǵytqa uzap, kózden ǵaıyp bolady. Al ekinshisi, ot-jalynǵa oran­ǵanyna qaramastan, nemister shoǵyrlan­ǵan aımaqqa bet buryp, jerge túskende byt-shyty shyǵady, órtenedi. Kópke deıin bul N. Gastello jasaǵan erlik bolyp esepteldi. Al A.Maslov pen onyń seriktesteri habar-osharsyz ketti dep sanaldy. О́zderi jáne otbasylary talaı jyl kúdikti adamdardyń qataryna jatqyzylyp keldi. “Sonaý 1951 jyly N. Gastellony qaıta jerleý kezinde-aq belgili bolǵan osynaý aqıqatty KSRO tusynda zertteýge, ádilettilikti ornatýǵa múmkinshilik bolmady. Shynynda, ólimge bas tigip, óshpes erlik jasaǵan Nıkolaı Gastello emes, kapıtan Aleksandr Maslov edi. Al onymen birge qaza tapqan ekıpaj quramy mynalar – shtýrman leıtenant Vladımır Balashov, kishi serjant atqysh-radıst Grıgorıı Reýtov jáne kishi serjant áýe atqyshy Baqtyoraz Beısekbaev”, – dep jazady reseılik zertteýshi V. Chýprın. Sóıtip, surapyl soǵystyń tórtinshi kúni – 1941 jyldyń 26 maýsymynda – erlikpen qaza tapqan, keıin aqıqaty belgili bolǵan soń Reseı Batyry, eli­miz­diń “Halyq Qaharmany” ataǵyna ıe bolǵan baýyrymyz Baqtyoraz Beısek­baev týraly aqıqat osylaı ashyldy. Munyń bári Gastello ómiriniń “aqtań­daqtaryn” anyqtaýdan bastalǵan edi. * * * Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Aleksandr Maslovtyń ekıpajy sııaq­ty (buryn Nıkolaı Gastello dep keldik qoı – A. K.) ólimge sanaly túrde basyn tikken qaharmandar basqa elderdiń áskerlerinde de bar. Aıtalyq, amerıkalyqtar kapıtan Kellıdiń esimin qadir tutady. 1941 jyldyń jeltoqsanynda Tynyq muhıttyń ústinde ushyp kele jatqanda onyń ushaǵyna japon oǵy tıedi. Ekıpajdyń basqa múshelerin parashıýtpen túsirip, shtýrvalda jalǵyz qalǵan Kellı jalyn sharpyǵan ushaǵyn japondarǵa baǵyttap, “Harýna” kemesimen birge janyp ketedi. Al japondarda “kamıkadze” (“Qudaı jibergen jel”), “teısıntaı” (“ekpindi otrıadtar”) qozǵalysy óris alǵany belgili. Qyzyl Armııada 1941-1945 jyldary 200-den astam áskerı qyzmetshiler pýlemet uıasyn óziniń denesimen jaýyp, únin óshirgen. Qazaq­tar arasynan mundaı erlik jasaǵandar – Sul­tan Baımaǵambetov, Boran Nysanbaev, Jan­ǵazy Moldaǵalıev, Aqádil Sýhanbaev, Saba­laq Orazalınov, Súndetqalı Esqalıev, Ju­man Qaraqulov. Biz bilmeıtin batyrlar bolýy da múmkin. Keńes zamanynda bulardyń bárin orys Aleksandr Matrosovtyń erligin qaıta­lady dep keldik. Osyǵan oraı buryn onyń ómirbaıanyna baılanysty aıtylmaı kelgen keıbir aıǵaqtarǵa nazar aýdaryp kóreıik. Eń aldymen resmı aqparǵa sóz bereıik. Matrosov Aleksandr Matveevıch – (1924, Dnepropetrovsk – 23.02.1943, Pskov oblysy Loknıan aýdany Chernýshkı derevnıasynyń mańa­ıy). Keńes Odaǵynyń Batyry (19.06.1943, marqum). Jastaıynan ata-anasyn joǵaltyp, Ivanovodaǵy balalar úıinde jáne Ýfadaǵy balalardyń eńbek kolonııasynda tárbıelengen. 1942 jyldyń qazan aıynda áskerge shaqyrylyp, jaıaý ásker ýchılıshesine oqýǵa jiberildi. 1942 jyldyń qarashasynda ózi tilenip maıdanǵa barady: 56-gvardııalyq atqyshtar dıvızııa­synyń 254-gvardııalyq atqyshtar polkine qatardaǵy jaýynger bolyp tirkeledi (Kalı­nın maıdany). 1943 jyldyń 23 aqpanynda Chernýshkı derevnıasy úshin bolǵan shaıqasta jaý dzotyna buzyp-jaryp ótip, bólimsheniń jeńiske jetýi úshin ambrazýrany denesimen jaýyp, ózin qurbandyqqa shalǵan (BSE, 15-t. M., 1974, 512-b.). Ensıklopedııada kórsetilgen bul máli­met­ter týraly ne aıtýǵa bolady? 2006 jyldyń 29 qarashasynda Reseıdiń “Rossııa” telearnasy Aleksandr Matrosov­tyń ómiri týraly arnaıy sóz qozǵady. Sonda buryn estimegen, bizge beımálim kóp maǵlumatty qulaǵymyz shaldy. Telehabarda aıtylǵan málimet boıynsha onyń shyn famılııasy Matrosov emes – Muha­medııanov. Aty – Shakırıan. Týyp-ós­ken jeri – Bashqortstannyń Qunaqbaev selo­sy. Ulty orys emes – bashqurt. Onyń tý­ǵan-týystaryn, ózin biletinderdiń aqpary bul. Shakırıanniń (bizshe Shákirjan bolýy yqtımal – A. K.) úı ishinde, otbasynda jaǵ­daıy, tálim-tárbıesi onsha bolmaǵanǵa uqsaıdy. Týǵan jerinen erte ketip qalady. Jol-jónekeı reti kelgen kólikke mingen jas bala úıinen bezip, bas aýǵan jaqqa saıahat jasaýdy qumartady. Sodan kóshedegi qańǵy­ryp júrgen jerinen Ýfadaǵy balalar úıine ornalastyrylady. Júris-turysy, tártibi, minez-qulqy basqalarǵa túsiniksiz, kúdiktileý bolǵandyqtan ba, álde basqa sebep­ter boldy ma, kim bilsin, aqyry ol balalardyń eńbekpen túzeý kolonııasynan bir-aq shyǵady. Birde týǵan aýylyna keledi. Jerlesteri “Shakırıan”, “Shakırıan” dep sóıleı basta­sa: “Shakırıan emespin, qazirgi meniń atym – Sasha, Aleksandr”, – depti. Matros jeı­desin kıip, teńiz floty áskerine baramyn dep únemi aıtyp júrgendikten ony bári “matros” dep atap ketken. Artynda izdeýshi­si, qolynda eshqandaı qujaty joq ózimen-ózi bolyp júrgen balany sosyn Aleksandr Matrosov dep jazyp jibergenge uqsaıdy. Maıdan alańynda bolǵan teketiresti sóz etsek, Matrosov áskerı qyzmetin atqarǵan rotanyń aldynda bireý emes, nemisterdiń úsh dzoty bolypty. Jaýdyń osy pýlemet uıalaryn qurtý mindeti Sharıpov, Ǵalymov jáne Ogýr­sov degen qyzyláskerlerge júkteledi. Sharı­pov bolsa nysanaly jerge jetedi, dzottyń únin óshiredi, qolǵa túsken jaý áskeriniń qarýyn alyp, sońynan óksheleı qýyp, artynan oq jaýdyrady. Ǵalymov tapsyrmany oryndap qana qoımaıdy, 30 shaqty nemis fashısterin qyryp, erekshe kózge túsedi. Al Ogýrsov dzotqa jete almaıdy, óıtkeni jolda jaralanyp qalady. Onyń ornyna Matrosov barady. Dzotqa jetedi, keýdesimen jabady! Pskov oblysynyń Chernýshkı derevnıa­sy­nyń mańynda bolǵan urysta kórsetken erligi úshin Sharıpov jaýyngerlik medal­men, Ǵalymov “Qyzyl Juldyz” ordenimen nagradtalady, al Aleksandr Matrosovqa (marqum) Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi. “Pravda” gazetinde A. Matrosovtyń sýre­ti men Batyr ataǵyn berý týraly jarlyq jaryqqa shyǵady. Muny baıqaǵan Qýnaq­baev­taǵy aýyl adamdary: “Shakırıandy qarańdar! Mynaý sol ǵoı!” dep bári shýlasyp­ty. Osy habardan keıin áýesqoı ólketanýshylar qaharman jerlesiniń ómir jolyn zerttep, biraz shyndyqtyń betin ashady. Ulty – orys. Jumysshy tabynyń ókili. Erlik 23 aqpanda – Qyzyl Armııa kúni – jasalǵan. Áskerı basshylyq marapattaý qaǵazyn toltyrǵanda aqıqatty attap ótip, derekterdi osylaı “saıası talapqa saı etip” qurastyrǵan. Ship-shıki ótirik. Onyń famılııasy Matrosov emes, Muhamedııanov ekenin aıttyq. Ulty – bashqurt. Proletarıat tabyna eshqandaı qatysy joq, aýyl adamy. Ýkraınada ómiri bolmaǵan, zaýyt-fabrıkada istemegen. Dnepropetrovskiniń emes, bashqurt jeriniń týmasy. Aleksandrdyń (Shakırıan­nyń) qaza tapqan kúni 23 aqpan emes, 27 aqpan (“Argýmenty ı fakty”, № 19–1997). Po­dolsk­degi áskerı muraǵattaǵy aqpar da osylaı. Iаǵnı ol Qyzyl Armııa kúni ólgen joq – onda tiri. A. Matrosov qazaǵa ushyrady degen 23 aqpanda ol derevnıa aımaǵyna áli jete qoımaǵan, rota selodan 25 kılometr alysta bolǵan. Joǵaryda sóz etken “Rossııa” telearna­sy uıymdastyrǵan habarda bashqurt eli Batyr ulyna qoıǵan selodaǵy eskertkishti kórsetti. Biraq onda Aleksandr Matrosov emes, “Shakırıan Muhamedııanov” dep jazy­lypty. * * * О́tken ǵasyrda Qyzyl Armııa men Ás­kerı-Teńiz Flotynyń kúni degen búkil­halyqtyq mereke bar edi. Qazirgi Reseı ony Otan qorǵaýshylardyń kúni deıdi. Olaı bolsa, bul toı-dýman qandaı tarıhı oqıǵa­ny eske alý úshin belgilengen? Resmı aqpar boıynsha, 1918 jyldyń 23 aqpanynda qyzyldardyń jańadan jasaqtalǵan quramalary Narva men Pskov túbinde nemis áskerleriniń shabýylyn toqtatqan kórinedi. Al shyn máninde solaı ma edi? 1918 jyldyń 28 qańtarynda V. I. Lenın erikti negizdegi Jumysshy-Sharýa Qyzyl Armııasyn (JShQA) qurý týraly dekretke qol qoıdy. О́mirge jańadan kelgen qurylymnyń týǵan merzimin osy kún dep esepteýge oraıy kelip-aq turdy. Biraq onyń reti kelmedi. Urys alańynda orys áskeriniń hal-jaǵdaıy óte aýyr, múshkil edi. Birinshi Syrt­qy ister halkomy Lev Troskıı 1917 jylǵy jeltoqsannyń basynan beri Brest-Lıtovskide bitimge keleıik dep nemistermen júrgizgen kelissózden nátıje shyqpady. Kerisinshe, 1918 jyldyń 16 aqpanynda general Gofman ýaqytsha úzilis aıaqtalǵa­nyn habarlap, soǵys qımyldaryn qaıta órshit­ti. Bolshevıkter el ishinde “soǵysty toqtataıyq, sizderge dereý beıbitshilik, jer jáne bostandyq beremiz” dep bir jyldaı ýáde etken úgit-nasıhattan habary bar buryn­ǵy aq patsha sarbazdary nemis áskerine qarsylyq kórsetpeı, soǵystan qashyp, maıdan shebin tastap, tylǵa kete bastaıdy. Eski armııanyń qatary osylaı irip-shirip, tolyq kúıregen. Al onyń qalaı jańar­tylatyndyǵy, túbegeıli qalaı ózgeretindigi belgisiz. Qarýly kúshter shveısarlyqtardyń úlgisimen halyqtyq mılısııa turǵysynda ma, álde damyǵan eýropalyq elderdegideı turaqty ásker bolýy qajet pe degen saýaldar tóńiregindegi aıtys údeı túsken. Bolshe­vıktik sheshender osylaı sóz saıysyna túsip, pikir talasyn qyzdyryp jatqanda respýblıka taǵdyry qyl ústinde turdy. Mine, osyndaı shıelenisken jaǵdaıda V. I. Lenın qandaı shart qoısa da kelisip, ońasha bitim jasaýdy uıǵardy. Germanııamen bitim jasaıyq degen proletarıat kóseminiń úzildi-kesildi talaby talqylanyp, 18 aqpanda partııanyń Ortalyq Komıteti ony qoldap, daýys beredi (15 músheniń 7-eýi qarsy shyqqan – A. K.). Nemis jaǵyna bul sheshim qolma-qol jetkizilse de jeńil oljaǵa qyzyqqan olar abyr-sabyrdy paıdalanyp, soǵys áreketin toqtatpaı alǵa jyljı beredi. Ekiushty turaqsyzdyq jaǵdaıǵa ushyraǵan Sovnarkom 22 aqpanda “Sosıa­lıstik Otanǵa qaýip tóndi!” degen úndeý qabyldap, amalsyzdan jankeshti qadamǵa barady. Osyǵan sáıkes VChK-ǵa buzaqylar men arandatýshylardy sot­tyń sheshiminsiz-aq turǵan jerinde atyp tastaýǵa deıin quqyq beriledi. Pıter ju­mys­shylarynyń barlyǵyna derlik qarý-jaraq úlestiri­ledi. Astanalyq garnızon jaýyngerleriniń birikken otrıady men Baltyq teńizshi­lerinen qurylǵan sý jańa qyzylgvar­dııashy­lardyń bir bóligi urysqa attanady. Árıne, mundaı jartylaı partızan jasaǵy jaýǵa shyndap qarsylyq kórsete almady. Sóıtip, 23 aqpanda keshke qaraı nemister Pskovqa engen. Keıin, sońǵy jyldary, ańǵarǵysh, áýesqoı zertteýshiler ótken zamannyń shań basqan qujattaryn armansyz aqtarsa kerek. Odan talas týdyrmaıtyn qorytyndy – 23 jáne 28 aqpan aralyǵynda Reseı-german maıdanynda eshqandaı soǵys bolmaǵan. Usaq-túıek qaqtyǵystar kelesi aptadan keıin ǵana bastalǵan. Orystar “pahabnyı mır” dep júrgen Brest kelisimine qol qoıylǵan naýryzdyń úshinshi juldyzynda Áskerı-teńiz isteri jónindegi halkom Pavel Dybenko respýblıkaǵa unamsyz syılyq jasaǵany bar. Ol qaramaǵyndaǵy otrıadpen áýeli spırt quıylǵan sısternany op-ońaı oljalap alady, sosyn abyroısyzdyq jasap, Narvany jaýǵa qaldyrady. Odan soń “bas jazýǵa” sonaý Gatchınaǵa sapar shegedi (Dybenko sol úshin trıbýnal sotyna tartylyp, óziniń joǵary qyzmetinen qýylǵan). Osyǵan oraı aqpan ishinde kózge túser shamaly qandaı is-shara boldy desek, sol aıdyń sońǵy onkúndiginde áskerı ister jónindegi halkom Nıkolaı Podvoıskııdiń ókimimen eriktilerdi jappaı otrıadqa jazý naýqanynyń bastalýyn aıtýǵa bolar edi. Eriktilerdi alys jolǵa attandyrý, jaqyn týystarymen qoshtasý, jylasyp-syqtasý sııaqty kezeń, sóz joq, halyq esinde myqtap saqtalady. Ásirese erlerin shyǵaryp salǵan áıel júregine erekshe áser eteri sózsiz. Osyǵan baılanysty bolar, bir jyl ótken soń 1919 jyldyń aqpanynda pıterlik áıelder “Qyzyl Armııanyń ómirge kelýi” qurmetine mereke kúnin belgileýdi surap, V. I.Lenınge hat jazady. Ilıch bul ótinishke asa yqylas kórsete qoımaıdy, biraq qol­daı­dy. Maıdan­daǵy jáne tyldaǵy jaǵdaıdyń qıyn ekendigi eskerilip, sol kezde “jaýǵa qarsy toıtarys berýdiń búkilhalyqtyq kóterilý kúni” dep atalǵan mereke aldaǵy jeksenbige belgilenedi. Sol jyly ol 23 aqpanǵa saı kelgen. Keıin eki jyl boıy bul mereke atap ótilmedi. Al resmı “toı tizimine” azamat soǵysy aıaqtalǵan soń 1922 jyly ǵana ilikti. Odan sońǵy kezeńde atalmysh kún jyl saıyn qyzyq-dýmanǵa aınaldy. Ras, 1933 jyly “Pravda” gazetinde qorǵanys halkomy Klıment Voroshılov 23 aqpanda JShQA-nyń merekesin ótkizý “nosıt dovolno slýchaınyı ı trýdno obıasnımyı harakter ı ne sovpadaet s ıstorıcheskımı datamı” dep aq kóńilin baıqatyp, onyń basqa shyn syry bar ekendigin sezdirgen edi. Sonda sáıkessizdik nede eken? Múmkin, jańa maıdan men dıvızııa qura bastaǵan, al Revolıýsııalyq soǵys keńesi tyl aımaǵynda ásker uıymdastyryp, ony daıyndaýmen aınalysqan 1918 jyldyń 2 qyrkúıegi bolar? Olaı bolsa, Revvoensovet predsedateli, soǵys isteri jónindegi halkom Lev Troskııdi eske alýǵa týra keledi. Neme­se el basyna kún týǵan eń bir aýyr, qıyn kún­derde – azamat soǵysy kezinde – JShQA-nyń alǵashqy bas qolbasshysy bolǵan Ioakım Vasetıstiń atalǵany jón be? Alaıda, bulardyń ekeýi de keıin “halyq jaýy” dep tanylyp, kózderi joıyldy emes pe? Álde esepti jartylaı partızan otrıady­nyń ornyna kelgen alǵashqy turaqty bólimshelerdi qurý merziminen bastaǵan durys pa? Joq. Birinshiden, mundaı jumys Pskov pen Narva túbindegi masqara jeńilisten keıin tórt aıdan soń qolǵa alyndy. Ekinshiden, onyń basy-qasynda bolǵandardyń bári derlik “troskııshiler” atanyp, 30-jyldardyń zobalańynda atylyp ketken. Demek, shamaly qopara bastasań Qyzyl Armııany quryp, oǵan basshylyq jasaǵandardyń bári halyq jaýlary bolyp shyǵa keledi. Repressııa tolqyny áskerı qyzmetshi­lerdiń eń joǵarǵy basshylaryn qurtyp, sosyn barlyq ortanshy deńgeıdegi koman­dırleri qyrylyp boldy-aý degen kezde, 1938 jyly, Qyzyl Armııanyń týǵan merzimi resmı túrde negizdeldi. Stalınniń ózi bul týraly 1942 jyly sóz qozǵap, “1918 jyldyń 23 aqpanynda “nemistiń tańdaýly korpýstary men dıvızııalarynyń talqan­dalǵanyn” atap ótti. Qyzyl Armııa kúniniń syry, mine, osyndaı. Amantaı KÁKEN, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Astana. JEŃIMPAZSYZ SOǴYS Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin júrip jatqan aımaqtyq áskerı soǵystardyń kópshiligi resmı túrde jarııalanbastan bolatynyn kózi ashyq, kókiregi oıaý oqyrman retinde tarıhtan jaqsy bilemiz. Buǵan ár jerde bolyp kelgen áskerı qaqtyǵystar dálel. Atap aıtsaq, Vetnamdaǵy, Aýǵan­standaǵy, Taıaý Shyǵystaǵy, Parsy shyǵa­naǵyndaǵy, Cheshenstandaǵy, al eń sońǵysy bes kúnge sozylǵan Qap taýyndaǵy soǵys. BUU-nyń 1980 jylǵy 14 qańtardaǵy qa­rary boıynsha Aý­ǵan­stanǵa Keńes ás­keri­niń kirýi “she­tel­dik áskerı bas­qyn­­shylyq” dep atal­dy. Osyǵan baı­lanysty halyq­ara­lyq uıym­dar KSRO-ǵa nara­zylyq bildirdi. Qa­rý­­ly qaq­ty­ǵys­tarda áske­rı teh­nı­­kanyń tar­tylýy men áskerı adam shyǵy­ny kóp bolǵan jaǵ­daıda ha­lyq­aralyq gýmanı­tarlyq qu­qyq­qa sáı­kes, áskerı bas­qyn­shylyq ta “so­ǵys” dep sana­lady eken. Keńes Odaǵy: “Aýǵanstan eline ın­ternasıonaldyq kómek kórsetemiz”, de­gen syltaýmen onyń qarýly kúsh­terin sol eldegi aza­mattyq soǵysqa qa­tys­tyrdy jáne keń kólemde áskerı is-qımyldar júrgizdi. Bul shaıqastarda KSRO-nyń ásker­leri men áskerı teh­nıkasy orasan zor shyǵynǵa ushy­ra­dy. Atap aıtsaq, 147 tank, 1314 bron­dy ás­kerı kó­lik, 443 zeń­­birek, 118 áskerı ushaq, 333 áskerı tik­ushaq, 12 myńǵa jýyq júk máshıneleri qırady. Osylaısha, azamattyq “soǵys” óńirlik soǵysqa ulasyp, halyqaralyq sıpat aldy. Oǵan shekteýli kontıngenttik 40-shy armııanyń tartylǵany bárimizge jaqsy málim. Kezinde ony ustap turýǵa ketken bir jyldyq shyǵyn 3 mlrd, AQSh dollaryn quraǵan eken. Keńes Úkimeti Aýǵan jerinde soǵystyń bastalǵanyn jarııalamaǵanymen, búkil álem qaýymdastyǵynyń aldynda sol kezdiń ózinde-aq saıası qate jibergenin moıyndap, ony túzetý joldaryn qarastyrdy. Bul qaıta qurý kezinde KSRO-ǵa M.S.Gorbachev bılik qur­ǵan jyldary júzege asty. 1988 jyldyń 14 sáýirindegi KSRO, AQSh, Pákstan, Aýǵan­stan elderi ókilderiniń qatysýymen qol qoıǵan Jenevadaǵy tórt jaqty kelisim boıynsha Keńes áskerin Aýǵanstannan shy­ǵarý sharttary belgilendi. Onda 1988 jyldyń 15 mamyrynan bastap, 1989 jyldyń 15 aqpanyna deıin shekteýli kontın­gent Aýǵanstan jerinen shyǵary­latyn boldy. Buǵan sol kezdegi KSRO Syrtqy ister mınıstri E.Shevardnadze kóp úles qosty. Keńes Odaǵynda sol kezderi biz sóz etken 1979-1989 jyldarǵy kezeń “Aýǵan soǵysy” degen atpen tarıhta qaldy. Osy 10 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde 600 myńnan astam adam jat jerde áskerı qyzmetin ótedi. Sondaǵy qaıtys bolǵan 14453 jaýynger­lerdiń deni 18-20 jas aralyǵynda ómirdi endi ǵana bastaǵan, tula boıynan jastyq jalyny ketpegen, albyrttyqtan azamat­tyqqa qadam basqan, ómirge qushtar jandar edi. Pákstan men Aýǵanstan túrmelerinde áskerı tutqyn retinde túskender jáne iz-túzsiz joǵalǵan­dar sany – 417. Keıinnen olardyń 119-y halyq­aralyq Qyzyl krest gýmanıtarlyq uıym­dary­nyń aralasýymen tutqynnan bosatylyp, óz elderine qaıtty. Solardyń ishinde tutqynǵa túsken ár ulttyń 42 adamy ıslam dinin qabyldap, Aýǵan jerinde birjolata qalyp qoıdy. BUU-nyń adam quqyn qorǵaý jónindegi arnaıy komıssııa­synyń quramynda bolǵan Reseıdiń áskerı sarapshylarynyń aıtýy boıynsha ártúrli jaǵdaımen 55 áskerı tutqyn túrmede kóz jumǵan. Al 200-ge jýyq Keńes áskerleriniń óli ne tiri ekendigi týraly derek áli kúnge deıin tabylmaı otyr. Aýǵan soǵysynda 86 jaýyngerler men ofıserler Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy. Olardyń ishinde bizdiń jerlesterimiz Q.Maıdanov pen N.Kremınısh bar. Keńes Odaǵynyń Batyry, bilikti áskerı ushqysh Q.Maıdanov 2000 jyly Reseı áskeriniń quramynda qyzmet etip júrip, Cheshenstanda erlikpen qaza tapty. Oǵan ekinshi ret Reseıdiń Batyry ataǵy berildi. 2008 jyly Táýelsizdik kúni jáne Keńes áskeriniń Aý­ǵan­stan jerinen shyǵarylýynyń 20 jyl­dyǵy qarsańynda Elbasy N.Á.Nazar­baevtyń Jarlyǵymen biz sóz etip otyrǵan ot keshýge qatysqan general-leıtenant B.Ertaev “Halyq qaharmany” ataǵyna ıe boldy. Sol soǵysta Keńes Odaǵy Batyryn alǵandardyń 29-y keıingi shaıqastarda qaza tapty. 103 áskerı qyzmetshi Lenın, 1972-si jaýyngerlik Qyzyl Tý orden­derimen marapattaldy. 20153 soldat pen ofıser Keńes Úkimetiniń basqa da orden, medaldaryna ıe boldy. Aýǵan soǵysynyń egemendi el bolyp otyrǵan bizdiń elimizge de ákelgen adam shyǵyny men zardaby az bolǵan joq. Atap aıtsaq, Qazaqstan boıynsha 22269 adam osy alapatqa qatysty. Keıin KSRO quramyndaǵy odaqtas respýblıkalardyń derbes memleket bolýyna baılanysty joǵary­­daǵy otandas­tarymyzdyń 300-ge jýyǵy ózderiniń tarıhı otandaryna qonys aýdardy. Joǵarydaǵy keltirilgen jalpy sıfrdyń ishin­degi 903 adam osy soǵystan qaıtpady. 21-i iz-túzsiz joǵalyp ketti. 484 otanda­symyz túrli deńgeıde áskerı jara­qat alyp, múgedek bolyp elge oral­dy. О́tken 21 jyl ishinde sondaǵy alǵan áskerı jaraqaty saldarynan respýblıka kóleminde 7 myńǵa jýyq Aýǵan soǵysyna qatysýshy qaıtys boldy. Olardyń arasynda aıaq-qolynan aırylyp, I toptaǵy soǵys múgedekterine teńestirilgen­deri – 74. Tipti aman oralǵandary da túrli dertke shaldyǵyp, sol soǵys zardabyn áli tartyp júr. Statıstıkalyq derekterge júginsek, laýazymdy úlken sheneýnikterdiń balalary Aýǵan jerine áskerı qyzmet­ke jiberilmegen eken. Sondyqtan barlyq aýyrtpalyq qarapaıym halyq ókilderiniń otbasyna tústi. Mysaly, Almaty oblysy boıynsha 3701 adam Aýǵan jerindegi soǵysqa jiberilgen. Bári jumysshy, muǵalim, sharýa, dáriger, ǵylym men óner ıeleriniń jelkildegen jas quraqtary-tyn. Mine, solardyń 173-iniń denesi týǵan jerge temir tabytpen ákelindi. Eki jerlesimiz habar-osharsyz ketti. Onyń biri, Alakól aýdanynan alynǵan Bekbolat esimdi jigit. Iz-túzsiz joǵalyp ketti. Osydan on jyl buryn TMD áskerı qaýym­dastyq uıymy arqyly Bekbolatqa izdeý salǵanymyzda, Aýǵanstan men Pákstan túrmelerindegi áskerı tutqyndardyń arasynda ol týraly eshqandaı derek tabylmady. 9 jyl 10 aıǵa sozylǵan Aýǵan soǵysy týraly málimetter sońǵy kezderi qaıta zerttelip, jyldan-jylǵa onyń ákelgen zardaby men taýqymeti­niń basqa qyrlary ashylýda. Onyń árbir aqtańdaq betterin tabý úshin máseleni jete zerdelep, anyqtaý búgingi kúnniń enshisinde. Bul áskerı jaraqat alyp, múgedek bolǵan ardagerlerdiń, jesir qalǵan áıelderdiń, ákesiz jetim qalǵan balalardyń, azamatynan aırylǵan ata-analardyń, áskerı tapsyrmany oryndaý kezinde jat jerde kóz jumǵan bizdiń qarýlas dostarymyz ben bozdaq­tary­myzdyń aldyndaǵy qasıetti paryzymyz. Bıylǵy jylǵy 15 aqpanda Keńes áskerleriniń Aýǵanstan jerinen áketilgenine 21 jyl toldy. Onda áskerı boryshyn atqarǵan azamattar úshin, joǵarydaǵy aıtýly kún mereke emes, ádiletsiz Aýǵan soǵysynda qurban bolǵan bozdaqtardy eske alý kúni. Uzaq jyldan beri Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldy­qorǵan qalasynda sol ot keshýde opat bolǵan bozdaqtarǵa eskertkish turǵyzý máselesi bizdiń kópten beri kókeıimizde júrgen edi. Usynysymyzdy qoldap, Taldyqorǵan qalasynyń ortalyq saıabaǵynda es­kertkish turǵyzýǵa kómektesken Almaty obly­synyń ákimi S.Úmbetovke jetisý­lyq Aýǵan soǵysy ardagerleriniń aıtar alǵysy sheksiz. Sondaı-aq, batyrlyq pen qaharman­dyqtyń úlgisin kórsetip, jat jerde óshpes erlik jasap, soǵys dalasynan qaıtpaı qalǵan bozdaqtar rýhyna taǵzym ete otyryp, qaıyspas qaısar ul tárbıelegen qazaqstandyq analardyń aldynda Aýǵan soǵysynyń ardageri retinde basymyzdy ıemiz. Erlik ÁLIMQULOV, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri, ónertanýshy, Aýǵan soǵysynyń ardageri.