Táýelsizdik tórindegi teatr

Búgini jáne keleshegi

О́zgelermen  terezesi teń táýelsiz el bolý ata-babalarymyzdyń san ǵasyrlardan beri jal­­ǵasyp kele jatqan qasıetti de asyl ar­many edi. Bul armandy júzege asyrý jolynda hal­qy­myzdyń basynan qanshama alasapyran ýaqı­ǵalar ótti, qanshama ultjandy arystar óz ómir­lerin qurban etti. Mine, endi jıyrma­syn­shy ǵasyrdyń sońǵy sátinde qazaq halqy ózi­niń osy ańsaǵan armanyna jetti. Ejelgi qazaq eliniń kóginde Táýelsizdiktiń kók týy jelbiredi, bos­tan­dyqtyń araıly altyn tańy atty. Bú­kil álemdik qaýymdastyqtyń tórine jer júzi túgel moıyndaǵan uly qaıratker Nur­sul­tan Nazarbaev kó­te­rildi. Sóıtip, ótken ta­rıhy asa baı, mekendeıtin jeri ushan-teńiz keń, biraq bodandyq­tyń sal­­darynan osyǵan deıin óziniń ulttyq ereksheligi men qadir-qasıetin eshkimge kórse­te almaı kele jatqan qazaq halqy ańyz-jyr­lar­daǵy uzaq uıqydan oıanǵan alyp batyr­lardaı dúr silkine turyp, ilezde búkil álemge tany­mal boldy. Degenmen, táýelsizdikti jańa­dan al­ǵan kez-kelgen  jas memlekettiń bola­shaq taǵ­dyry, keleshek ósip-órkendeýi tek ha­lyq­­aralyq are­na­­­daǵy jeńis­teri men jetistikterine ǵana baı­­lanysty emes ekendigi de ejelden belgili. Bul rette eldiń ishki saıası jaǵ­daıy men eko­nomı­kalyq ósý kórsetkishi, hal­qynyń turmys deń­­geıi kóp máselege óz yqpa­lyn jasaıtyny anyq. Mine, osyndaı jaǵdaıda jas Qazaqstan Res­­pýblıkasy táýelsizdik alǵan kúnnen bastap óziniń basqalarǵa uqsamaıtyn erekshe jolyn tańdaı bildi. Iаǵnı, bizdiń elimiz hal­qynyń ba­rynsha kóp ultty, jeriniń óte ushan-teńiz keń ekendigine qaramastan,  qy­syl­taıań kezden ba­rynsha beıbit jaǵdaıda aman-esen ótti. Osy­ǵan oraı qazaq eliniń sol bir qıyn kezeńnen kóshken júgin aýdaryp almaı ótýi eń aldymen Elba­synyń eren eńbegi ekendigin osyn­­daıda taǵy bir qaıtalap aıtý bizdiń azamattyq pary­zymyz. Mine, osynyń nátıjesinde Qazaqstan respýblı­kasy táýel­sizdikten keıingi soqtyq­paly soqpaq­syz qı­yn joldan aman-esen ótip qana qoıǵan joq, sonymen birge tarıh úshin qas-qaǵymdaı bolyp eseptelinetin jıyrma jyl­da ekono­mı­kasy damyǵan aldyńǵy qatarly tanymal memleketterdiń birine aınaldy. Biraq sonymen birge kez-kelgen eldiń damý dárejesi onyń ekonomıkalyq-áleýmettik deń­geıi­men ǵana emes, mádenı-rýhanı saladaǵy jetistikterimen de ólshenetinin eshqashan da umyt­paǵan jón. Al bul salanyń eń bastyla­­rynyń biri – teatr óneri. О́rkenıetti elderdiń bári ózderiniń mádenı-rýhanı saladaǵy jetistikterin eń aldymen ulttyq teatrynyń shyqqan bıigi men kóterilgen deńgeıi arqyly ólsheıdi. Osy turǵydan kelgende, qazaq eliniń de búgingi tańǵa deıin qol jetkizgen jetistigi barshylyq. Bul rette, ótken ǵasyrdyń sonaý otyzynshy jylda­rynyń almaǵaıyp, eń qıyn kúnderiniń ózinde Temirbek Júrgenov, Jumat Shanın sııaqty ulttyq ónerdiń shynaıy jana­shyrlary irgesin qalap, shańyraǵyn kótergen qazaq teatr óneri­niń ózindik mektebi bar ekendigin atap aıtqan jón. Mine, sol asyl azamat­tardyń ólsheýsiz eńbeginiń nátıjesinde qazaq teatrynyń sahna­synan Qalıbek Qýanyshbaev, Qurmanbek Jandarbekov bastaǵan qanshama óner juldyzdary jarqyrap kórindi. Ázir­baıjan Mámbetov syn­dy ulttyq rejısserlerimiz óz kezeńinde búkil Keńes Odaǵyna tany­mal boldy. Elimiz óz aldyna jeke shańyraq kótergennen keıin kún tártibinde ulttyq sahna óneriniń osy bıik deńgeıin tómendetip almaı, odan ári damyta berý mindeti turdy. Bul mindetke elimiz táýel­sizdik alǵan alǵashqy kúnnen bastap aıryqsha kóńil bóldi. Bul rette, Keńes Odaǵy tusynda qazaq teatrlary, negizinen, respýblıkamyzdyń qazaqtar kóp shoǵyrlanǵan ońtústik óńirlerinde shańyraq kótergenin de aıta ketken jón. Al onyń esesine teriskeı oblys­tarda qazaq teatr­lary múldem derlik ashyl­mady. Táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin osy kemshilikterdi túze­tý tez arada qolǵa alyn­dy. Sonyń nátıjesinde  budan buryn qazaq teatrlary múldem bolmaǵan jáne  bolýy da múmkin emes sııaqty óńirlerdiń bárinen ulttyq sahna óneriniń ujymdary shańyraq kóterdi. Qazir eseptep otyrsaq, táýelsizdikten keıin dúnıege kelgen mundaı teatrlardyń  jalpy sany onnan asady. Onyń ishinde jańadan boı kótergen eki opera jáne balet teatry da bar. Jáne munyń bári Elbasynyń ulttyq teatr ónerine degen   shynaıy jana­shyr­lyǵynyń nátı­jesi edi. О́ıtkeni, ol ýaqyt­ta elimiz ótpeli kezeńniń neshe túrli qıyn­dyǵyn bastan keshirip jatqan. Mine, sondaı jaǵdaıda jańa teatrlar ashý eshqandaı qısyn­ǵa kelmeıtin is sııaqty bolatyn. Biraq birtindep ótpeli kezeń de artta qaldy; qıyndyqtar da umytyldy; al onyń esesine respýblıka­myzdyń kóptegen óńir­lerinde Táýelsizdigi­mizdiń saltanatty belgisindeı bolyp  jańadan ashylǵan qazaq teatr­lary boı túzep tur. Mine, osynyń nátıjesinde búgin respýblı­­ka­myzdaǵy qazaq teatrlarynyń sany 31-ge   jetti. Munyń syrtynda onǵa jýyq qýyrshaq teatrlary jumys isteıdi. Sondaı-aq, bizde orys teatrlarynyń ejelden qalyptasqan erek­sheligi, ózindik mektebi bar. Qazir olardyń sany – 16. Bul orys teatrlarynyń birazy respýblıka­myzdyń óz ishinde ǵana emes, syrt jerlerge de jaqsy tanymal. Uıǵyr halqynyń búkil dúnıejúzi boıynsha birden bir jalǵyz teatry – bizdiń Qazaqstanda. Koreıler men nemisterdiń de tarıhı otanynan  syrt jerlerdegi teatry – Almaty qalasynda ornalasqan. Ońtústik Qazaqstan oblysynan ashylǵan ózbek teatry týraly da osyny aıtýǵa bolady. Sońǵy kezde jekemenshik teatrlar da birtindep kóbeıe tú­sýde. Iаǵnı, búgingi tańda elimizdegi teatr­lardyń jalpy sany 60-tan asyp ketkendigi anyq. Bul óte úlken kúsh. Árıne, jańa teatrlardy ashýmen bar másele sheshilmeıdi, budan keıin kún tártibine olardy búgingi zamanǵa saı ǵımarattarmen, qajetti qu­ral-jabdyqtarmen, jetkilikti qarajatpen qam­ta­masyz etý mindetteri alǵa  qoıylady. Bul jóninde de Qazaqstan Respýblıkasy táýelsiz­dikten keıin  ózgelerge úlgi bolarlyqtaı jaqsy sharýalar tyndyrdy. Buǵan dálel retinde sońǵy jı­yrma jyl kóleminde teatrlarǵa ar­nalyp on tórt jańa ǵımarat salynyp, paı­dalanýǵa berilgenin aıtsaq ta jetkilikti. Kúr­deli jóndelgen teatrlar da kóz qýantady. Ja­qyn arada Qostanaı qalasyndaǵy I.Omarov atyndaǵy qazaq teatry­nyń  jańa ǵımaraty esigin aıqara ashpaqshy. Sondaı-aq, bizde teatrlardy qajetti mamandarmen qamtamasyz etý de júıeli túrde jolǵa qoıylǵan. Bul rette T.Júrgenov atyn­daǵy Qa­zaq ulttyq óner akademııasy jemisti jumys istep keledi. Sońǵy kezde Astanadaǵy О́ner akademııasy da bul iske belsendi túrde atsalysa bastady. Biraq sonymen birge teatr óneri úshin eń bas­ty kórsetkish materıaldyq, qarjylyq jaǵdaı emes,  shyǵarmashylyq másele ekendigin de aıta ketkenimiz jón. Bul rette, eń aldymen teatr­lardaǵy jańa qoıylymdardyń sapasy qaı deń­geıde; kórermen qaýymnyń olarǵa degen ynta-yqylasy qandaı; rejıssýra salasynda jaqsy jańalyqtar kórine me; akterlerdiń sheberligi kóńil qýanta ma, ulttyq dramatýrgııadan sony serpin sezile me degen sııaqty sansyz suraqtar boı kóteredi. Osy turǵydan kelgende, kóńildi alańdatatyn  biraz máseleler bar. Jalpy, teatr – úzbeı izdenýdi, tynbaı eńbek etýdi talap etetin óner. Jáne ol  eńbek pen izdenistiń nátıjesi  der kezinde táýelsiz sarap­shylar men maman synshylardyń talqysynan ótip, naqty baǵasyn alyp otyrýy kerek. Eger bul shart oryndalmasa teatr toqyraýǵa ushyrap, tyǵyryqqa tireledi. О́kinishke qaraı, qazir Qazaqstan teatrlarynyń basym kópshiligi shy­ǵar­­mashylyq salada osyndaı kúrdeli jaǵdaıdy bastan keshýde. Olardyń basym kópshiliginiń shyǵarmashylyq deńgeıleri, jasyrmaı aıtqanda – kórgen kisini uıaltyp, tómen qaratady. Buǵan naqty dálel keltireıik. Bizde jyl saıyn respýblıkalyq teatr festıvali ótedi. Mine, osy festıvalge keletin qoıylymdardyń basym kópshiliginiń kórkemdik sapasy óte tómen. My­saly, jaqynda ǵana  osyndaı óner baıqaýy Al­maty qalasynda ótkizildi. Teatr synshylary festıvalge qatysqan qoıylymdardyń keminde jartysynyń kórkemdik sapasy kásibı teatr degen ataqqa múldem sáıkes kelmeıtindigin ashyq aıtty. Munyń aldynda Taraz qalasynda ótken teatr festıvalinde de týra osyndaı syn aıtylǵan edi. Qazir Qazaqstanda 45 jasqa deıingi kózge túsip júrgen jas rejısserler men jas drama­týrgterdiń múldem joq ekendigi osynyń aıqyn dáleli. Iаǵnı, elimizdegi teatr óneri quldyraýǵa bet alyp barady desek, bul artyq aıtqandyq bolmaıdy. Al sonda mundaı qıyn jaǵdaıdyń oryn alýynyń basty sebebi nede? Bul suraqqa jaýap izdesek, negizgi  másele teatrlardyń jumysyn uıymdastyryp, basshylyq jasaýǵa kelip tireledi. Osyǵan oraı myna jaǵdaıdy qadap aıt­qymyz keledi. Qazir Qazaqstanda áleýmettik-ekonomı­kalyq jáne basqarý júıesiniń barlyq salasynda túrli jańartý men reforma qyzý júrýde. Budan tek teatrlar ǵana shet qalǵan. Iаǵnı, teatr jumysyn basqarý men úılestirýge reforma jasap, qaıta qurý múldem qolǵa alynǵan emes. Bul sala baıaǵy 1990 jyl­dar­daǵy qalpynan eshqandaı ózgermegen. Keńestik ıdeo­logııanyń úrdisimen kele jatqan teatr­lardy basqarý júıesiniń, ıaǵnı kórkemdik jetekshi, bas rejısser degen qyzmet-laýazym­dardyń áldeqa­shan ýaqyty ótken. Janashyr­lyqpen tereńirek oılaǵanda, bul júıe shyǵar­mashylyq ujymnyń shynaıy óner ja­saýyna úlken kedergi keltiredi. Dálelimiz tómen­degi­deı. Ádette, bul laýazym­darǵa rejısserler taǵaıyndalady da, teatrdaǵy estetıkalyq, re­pertýarlyq, erikti akterlik oıyn men qulashty rejıssýranyń damýyna tosqaýyl qoıylady, túptep kelgende búkil bir teatr sol rejısser-bastyqtyń jeke ambısııasy men óre-qarymy­nyń qurbany bolyp qala beredi. Sebebi, olar tek óz qalaýy boıynsha repertýar tańdaıdy, ózderine unaǵan akterlerge ǵana rólder men ataqtar «buıyryp», talap-talǵamy men shy­ǵarmashylyq múmkindikteri árqalaı óner ıelerin ádiletti basqarýǵa qoldary qysqalyq etedi. Bastyq ózi rejısser-qoıýshy bolǵandyqtan, qandaı da bir táýirleý rejısserlik jumystyń ózinen asyp ketpeýine bar «kúshin» salady. Tipti «kóz qylyp» syrttan rejısser shaqyrsa da ózinen tómen sýretkerdi tańdaıtyny aıan. Rolder de bastyqtyń tóńiregine jınalǵan jandaıshaptaý akterlerge tıedi. Osydan baryp, ortasha spektaklder, qyzyqsyz rolder paıda bolady. Sondaı-aq, bas rejısserge nemese kórkemdik jetekshige baǵynyshty rejısserdiń sýretkerlik erkindiginiń aıaqasty bolyp, quqyǵyna qol su­ǵylýy búginderi barlyq teatrlarda ádetke aınal­ǵan. Bárimizge belgili, baspasóz betterinde de, óner adamdary arasynda gý-gý áńgime bolǵan keıbir teatrlardaǵy aıtys-tartystardyń tór­kini de  basqarý tásiliniń osyndaı  eskirgendiginen bolyp otyr. Mysaly, J.Aımaýytov atyn­daǵy Pavlodar oblystyq qazaq teatryndaǵy shyǵarma­shylyq ujymnyń 90 paıyzy belgili rejısser Ersaıyn Tápenovtiń basqarý stıline, sýretkerlik qarymynyń birqalyptylyǵyna, ujymǵa jańa lep, sony úrdis, ózgeshe rejısserlik qalyp ákelýdegi enjarlyǵyna qarsylyq edi dese de bolady. Al E.Tápenov myrza ujym músheleriniń shyǵarmashylyq «ashtyqtan» týyndaǵan talap-tilekterin túsingisi kelmeı, shamshyldyq tanytyp, ózi aryz jazyp, teatrdan ketti. Mundaı jaǵdaı respýblıkalyq Q.Qojamııarov atyndaǵy uıǵyr teatrynda da kezdeskendiginen habar­darmyz. Basqa teatrlarda da osyndaı másele ýshyǵyp turǵany haq, kóbiniń úndemeı tynysh jatýy – ol teatrdaǵy shyǵarmashylyq ahýaldyń joǵarǵy deńgeıde ekendiginiń kórinisi emes, kerisinshe «kúl bolmasań, búl bol» deıtin nemkettilik, nemese qazaqy keńqoltyqtyqtan týyn­daıtyn «bir mánisi bolar» degen oı. Teatrlardaǵy múlgigen tynyshtyqtan qorqý kerek, tipti sodan saqtanǵan durys shyǵar, óıtkeni siltideı tynyshtyq tek qabirstanǵa ja­rasqan. Al naǵyz, izdengish shyǵarmashyl ujym dýyldap, bıiktep, aspandap, arǵy-bergi festıvalder men báıge-jarystarǵa qosylyp, janartaýsha atqylap jatýǵa kerek-ti. Osy turǵydan kelgende, qazaqstandyq teatrlardyń qaısy­synyń sheteldik jarystarǵa qatysyp, júlde alǵanyn kórdińizder?! Joq! О́zimiz maqtanyp kópirgenmen, ondaı jetistikterdiń tóbesi kórin­­beı tur. Teatrlardyń jumysyn uıymdastyrý men basqarýǵa reforma jasaý kerektigi de osydan týyndap otyr. Osyǵan oraı,  Elbasy teatrlardyń jumysyn jańa zamanǵa beıimdeý kerek degen máseleni  únemi aıtyp keledi. Mysaly, Prezıdent 2009 jyly Almatyda teatr qaıratkerlerimen arnaıy kezdesip, sahna ónerin órkendetý jónindegi negizgi mindetterdi belgilep bergen bolatyn. Son­daı-aq Elbasy Qaraǵandydaǵy qazaq teatry­nyń jańa ǵımaratyn ashý saltanatynda sóılegen sózinde de, Astana kúnine oraı bir top zııaly qaýym ókilderimen kezdeskende de bul máselege naqty toqtaldy. О́kinishke qaraı, Prezıden­timizdiń bul tapsyrmalarynyń júzege asýy kóńil kónshit­peıdi. Naqty  dálel keltireıik. Osy­­dan birer jyl buryn kórnekti jazýshy-dramatýrg Ákim Tarazı baspasóz betinde teatr ónerin jandandyrý kerektigin aıtyp másele kóterdi. Soǵan oraı, Elbasy teatrlardy naryq zamanyna beıimdeý kerek dep naqty tapsyrma berdi. Bul jóninde Mádenıet mınıstrliginiń Mádenıet komıteti arnaıy talqylaý ótkizipti dep estımiz. Talqy­laýǵa qatysqan birdi-ekili «azý­ly» teatrlardyń ári dırektor, ári kórkem­dik jetekshi, ári bas rejısser retinde úsh birdeı taqta bir ózderi otyratyn basshylary teatr­lardy naryqtyq qatynastarǵa beıimdeýge úzildi-kesildi qarsy bolǵan kórinedi. Sóıtip bul másele áli kúnge jabýly qazan jabýly kúıinde qalyp otyr. Árıne, eki-úsh laýazymdy qyzmetti qatar at­qa­ryp, teatrdy bir ózi bılep-tóstep basqarýǵa úırengen teatr basshylarynyń bul salaǵa ózgeris jasaýǵa eshqashan da yqylasty bolmaı­tyny biz aıtpasaq ta túsinikti. Al biraq Máde­nıet komıteti sııaqty memlekettik mekemelerdiń bul máselege sonshama selsoq  qaraýy óte tańqalarlyq jaǵdaı!.. Árıne, búgingideı áńgimede teatr ónerinde túk joq dep aýyzdy qý shóppen súrtýge de bolmaıdy. О́ıtkeni, bizde talantty rejısserler, júırik akterler, shúkir, barshylyq. Mysa­ly, Tarazdaǵy Qýandyq Qasymov, Astanadaǵy Nurqanat Jaqyp­baev, Almatydaǵy Bolat Atabaev, Qostanaıdaǵy Ersaıyn Tóleýbaev, Aqtaý­daǵy Gúlsına Merǵa­lıeva jańa qalyptaǵy, erekshe estetıkalyq ólshemdegi sýretkerler,  alaıda olardyń kóbi kór­kemdik jetekshi bas­qaratyn teatrlardan azar da bezer bolǵan. Nazar salyp qarasaq, shynynda da kórkemdik jetekshi nemese bas rejısser basqaratyn teatrlarda kóbine basqasha oılaıtyn, nemese jańa kelgen jas rejısserdiń úni shyq­paıdy, tabany tu­raqtamaıdy, sondyqtan da olar bir teatrǵa bastyq bolyp baryp, oılaryndaǵy ózge pa­ıymdy qoıylymdaryn júzege asyrǵysy keledi. Al mundaı dárejege jetkenshe olardyń shy­ǵarmashylyǵy shaý tartyp, úmiti jińishkerip, qajyry qartaıyp qalatyny da shyndyq. Bul rette bir rejısserdiń ekinshi  rejısserge bas­tyq bolyp, qoıylymdy olaı emes, bylaı qoıý kerek dep, óz oıy men talǵamyn tańýy – qaı jaǵynan alsaq ta, aqylǵa syımaıtyn nárse. Sýretkerlik degen oqshaý álem, oǵan ózgeniń aralasýy ádep­sizdik, ári ketkende áperbaqandyq. Sondyqtan, naryqtyq qatynastarǵa kóshýdiń tıimdi jolda­rynyń biri – teatrlardyń jumysyn uıymdas­tyrý men basqarýdyń jańa erejesin jasaý. Teatr sııaqty shyǵarmashylyq ujymdy basqarý – oı-óresi bıik, menmendikten ada tulǵalarǵa ǵana jarasady. Al rejısser tek qana jeke sýretker retinde baǵalanyp, reti kelse oǵan basshylyqtyń tizginin bermegen abzal. Ol tek óz qoıylymynyń ǵana «bastyǵy» bolǵany jón. Onyń ózimen murattas akterlermen birigip, qaýymdasyp, shy­naıy shyǵarmashylyq jumys­pen aınalysýy úshin osy júıe durys. Sonda ǵana rejısserdiń basqamen sharýasy bolmaı, tek qoıylymynyń kórkemdik sapasyn ǵana oı­laıtyn bolady. Teatrdy kimniń qalaı basqaratynyn da oılastyrý kerek. Batys elderindegi úrdiste, ondaı basqarýshyny «ıntendant» dep ataıdy, bizshe teatr tóraǵasy dese durys bolatyn sııaqty. Onda basqadaı  qosarlanatyn basshylyq bolmaýy kerek. Rejısserlikke «bas» degen tirkesti qosaq­taǵannan ol rejısserdiń talanty tasyp ketpeıdi, talant pen sýretkerlik qarym – ıa bar, ıa joq, ol bolmasa, jaı ánsheıin qanatsyz maman, shanaǵa jegilgen jaby tektes ortaqol oryndaýshy ǵana. Al, júıriktiń aty júırik, oǵan altyn alqa, nemese qarapaıym kendir júgen sal, báıgeden báribir  birinshi keledi. Sondyqtan teatrda bas rejıs­serdiń emes, júırik rejısserdiń jumysy qundy, baǵaly bolady. Al kórkemdik jetekshi degen laýazym da  aqylǵa salyp bajaılasaq, tipti ersi. Kórkemdikke jetekshi ne úshin kerek? Kórkemdik deıtin óner kategorııasyna jetekshilik jasaý aqylǵa qonbaıtyn nárse ekenin moıyndaıtyn ýaqyt jetti. Sondyqtan jalpy basshylyqty rejısserge emes, basqa kez-kelgen sýretker tulǵaǵa tapsyr­ǵan aqyl. Ol akter bola ma, dramatýrg bola ma, álde mádenıettanýshy ma – báribir. Tek iske jany ashıtyn, ónerdiń parqyn tereń túsinetin adam bolsa boldy. Iá, teatrdyń tóraǵasy memlekettik quzyrly mekememen kelisim-shartqa otyryp, ujym ómiriniń barlyq salasyna jaýap beretin birden-bir tulǵa bolýy tıis. Oǵan aýqymdy túrdegi basqarý múmkindigin bergen jaǵdaıda odan memlekettik suranys pen talap ta joǵary bolady. Sonymen birge, eń mańyzdysy – teatr rejısserlerin áleýmettik jaǵynan qorǵaý kerek, ıaǵnı avtorlarmen jumys jasaýda, taqyryp tańdaýda, kórkemdik óresi ózge, ári erekshe spektakl qoıýda shyǵarmashylyq erkindiginen aıyr­maı, óziniń qoıylymynyń avtory retinde ba­ǵalap, tıisti jalaqysynan bólek gonorar tóleý­di zańdas­tyrǵan abzal. Sonda onyń  shyǵar­mashyldyq qu­qyǵy qorǵalyp, sýretkerlik yntasy ulǵaıa túsedi. Bir teatrda kem degende 3-4 teń quqyly rejısser kelisim-shartpen jumys isteýi tıis. Sonda ǵana olar bir-birimen shy­ǵarmashylyq básekede bolyp, qaıtkende de joǵarǵy deńgeıdegi qoıylym qoıýǵa tyrysady. Mundaı jaǵdaıda, ujym artyq adamdardan arylady, bos selteńbaılyq, orynsyz mindetsiný de sap tıylady. Sondaı-aq, akterlerge degen kózqarasty da túbegeıli ózgertken jón. Búginde akterge bári qoja – esik kózindegi vahterdan bastap, tóbedegi dókeı bastyqqa deıin qojańdap, qol shoshaı­tatyny jasyryn emes. Al teatrdyń negizgi eńbekqory, rejısserdiń oı-qııalynyń durysy men burysynyń oryndaýshysy, onyń kórermen aldyndaǵy uıatkeri men jaýapkeri – bári-bári akter! Iаǵnı, teatrdyń negizi akter! Sóıtken azapker akter aıyna otyz ról oınasa da alatyny bir jalaqy. On emes-aý, anda-sanda bir-eki róldi zorǵa oryndaıtyn mańǵaz akterdiń da alatyny sol bir jalaqy. Ádilet qaıda sonda, eńbegińe qa­raı kóretin zeınetiń qaıda? Sondyqtan akter­lerge eńbekaqy tóleý úrdisin de túbegeıli ózger­tetin kez jetti, ıaǵnı jalaqy mólsheri eńbegine, onyń sapasy men psıho­logııalyq salma­ǵyna saı baǵalanyp taǵaıyn­dalýyn zańdastyrý qajet. Basqasha aıtqanda, qoıylymnyń kórkemdik júgin kóterip turatyn basty nemese negizgi ról atqar­dyń ba, sol qyzmetińe laıyqty jalaqy al. Kishigirim epızodtyq rólderge jegildiń be, teatrdyń aǵymdaǵy repertýarynyń kóbinen bossyń ba, onda turaqty belgilengen eńbek­aqyǵa rıza bol. Bul jerde kezinde jasaǵan eńbegiń úshin berilgen ataq-dańqtyń býyn or­taǵa salý­dyń jóni joq. Qazirgi eńbegińizdiń sa­pasy men narqy qandaı? Aıyna otyz ról oınap teatrdyń negizgi shyǵar­mashylyq júgin kóterip júrgen jas akterdiń jazyǵy qaısy? Iаǵnı, teatrdaǵy jalaqy tóleýdiń ıt jylǵy eski túri, bárin birdeı teńgerme­shil­­­dikke tańǵan atamza­man­ǵy ádiletsizdiktiń tamy­­ryna balta shabatyn ýaqyt áldeqashan jetti! Iá, aıta berseń, akter jaıly muń men jyr taýsyl­­maıdy. Mysaly, qazirgi kezde Qazaqstan­daǵy teatr akterleriniń ortasha jalaqysy jıyrma bes-otyz myń teńge kóle­minde ǵana. Baspana máselesinde de óte kúrdeli jaǵdaı qalyp­­tas­qan. Mysaly, Asta­nadaǵy K.Baıseıitova atyn­­daǵy opera jáne balet teatrynda 117 artıst úısiz júr. Basqa teatrlardyń da jaǵdaıy osyǵan uqsas. Joǵaryda aıtylǵandardyń tikeleı áseri­nen aımaqtardaǵy teatrlarda kásibı maman tapshy­lyǵy ýshyǵyp turǵany jasyryn emes. Bárinde derlik óreli rejısser, talantty akterler, basqa da kásibı mamandar jetkiliksiz. О́ıtkeni, joǵary oqý ornyn bitirgender ol jaqqa at izin salmaıdy, bári Almaty men Astanany tóńirektep, toı-tomalaqtardy jaǵa­lap júr. Oblystyq ákimdikter teatrdy, ásirese onyń záýlim ǵımaratyn, rejısseri nemese akterlerin tek ózderiniń jıylystary men mádenı sharala­ryn ótkizý kezinde ǵana qajetsinedi. Tipti olar shyǵarmashylyq ujymnyń reper­týarynda qandaı pesalar bar, olaı qalaı qoıylyp, ony qaı akter qaıtip oryndap júr degen máselelerge múldem bas aýyrtpaıdy. Jáne ol máseleni aıqyndap, saralap bere alatyn oblystyq mádenıet departamentinde kásibı mamandar eshqashan bolǵan emes. Búginderi teatrlardyń bárinde derlik «Kór­kem­dik keńes» degen qurylym bar, ol, árıne, aqyldasý retinde ǵana quzyrǵa ıe. Alaıda, keıbir teatr basshylaryna ol keńes ózderiniń shamshyl, jeke bastyń tizeli sheshimderin ótki­zý úshin paıdalanylatyn «jamylǵy». Buny da túbirimen ózgertý kerek. Onyń ornyna aqyl­dastar alqasy ne táýelsiz sarapshylar toby qurylǵany jón. Sóz reti kelgende, Teatr qaıratkerler oda­ǵynyń qazirgi jaǵdaıy jóninde de bir-eki aýyz sóz aıta ketkenimiz jón. О́ıtkeni, teatr óne­riniń búgini men  bolashaǵy belgili bir dáre­jede osy  Odaqtyń  jumysyna da tyǵyz baı­lanysty. Kezinde bul Odaq respýblıka­myz­daǵy múmkindigi barynsha mol,  qarjylyq-materıaldyq jaǵy eń myqty uıymdardyń biri bolǵan edi.    Biraq qazir ol kúsh-qýatynyń bá­ri­­nen derlik aıyrylǵan. Buǵan kimder kináli – ol óz aldyna jeke áńgime. Biz ázirshe tek shet jaǵasyn ǵana aıtaıyq. Mysaly, kezinde Prezıdentimizdiń jeke  uıǵarymymen Odaqqa tegin berilgen Almatynyń Jeltoqsan kóshe­sindegi kóp qabatty kórikti ǵımarat qazir qoldy bolǵan. Bir kezde táp-táýir tirlik jasap, elimizdegi barlyq derlik teatrlardyń kıim-keshegin, jasaý-jabdyǵyn pishindep-tigip, oqa-túıme ta­ǵyp, túgendep otyrǵan kishigirim tigin fa­brıkasy da izim-qaıym qurdymǵa ketken. Bizder birin bilip, birin bilmeıtin nesheme menshikter, garajdar, kólikter, jer telimderi de joq bolǵan. Odan beride Jibek joly kóshe­siniń boıynan buıyrǵan buzylǵan monshany pana­laǵan Odaq bes-on jyldaı buıyǵy ómir keshken eken. Qazir bul shańyraqtyń ornynda úńireıgen or jatyr. О́ziniń jeke ǵımaraty joq, buryn­dary menshiginde bolǵan barlyq dúnıe-múlki ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip ysyrap bolǵan, bıýdjetten bir tıynǵa da qarjylandyrylmaıtyn, baspanasyz Qazaqstan teatr qaıratkerleri odaǵynyń búgin­gi jaıy, mine, osyndaı. Soǵan qaramas­tan, basqaǵa qol sozyp suranshaqtanyp, baı­lar­­dyń esigin kúze­tip júrip, «Teatr.kz» jýr­nalyn shyǵaryp, tuńǵysh ret sseno­graf­tardyń kórmesin uıym­dastyryp, katalog daıyndap, jyl saıyn  halyqaralyq Teatr kúni beriletin respýblı­kalyq «Eńlikgúl» atty kásibı syı­lyq berýdi júzege asyryp júrmiz. Telefondyq baılanys­tarymyzǵa qarajat tappaı qınalsaq ta, ortalyq ofısi Parıjde ornalasqan, mú­sheligine 100-den asa memleketter kiretin halyqaralyq Teatr ınstıtýtymen baılanys jasap, keshe ǵana Qytaıdyń Chýnsın qalasynda quryltaıy ótken Azııa Teatrlarynyń alıan­syna Qazaqstannyń abyroıy úshin tolyq múshe bolýǵa talpynyp otyrmyz. Qazaqstan syndy qarqara elimizge, eldiń mańdaıyna bitken álemge áıgili Elbasyna súıenip, halyqaralyq Azııa teatrlarynyń alǵashqy festıvalin ásem elordamyz Astanada ótkizeıik dep te aıtyp qaldyq.  Áıtse de ekiudaıdamyz, óıtkeni Más­keýdegi TMD elde­riniń Teatr odaqtarynyń halyqaralyq konfe­derasııasyna jetim múshe ekenimiz eldiń bárine aıan; óıtkeni jylyna bir ret tólenetin 700 eýro jarnany tóleı almaı, jerge qaraımyz. Tól mınıstrligimizdiń anda-sanda ótkizip turatyn kollegııa-jıylys­ta­ry­nyń birine de Teatr Qaıratkerler odaǵy sha­qyryl­maıdy; teatr festıvalin birigip qolǵa alaıyq, ár aımaqtardaǵy teatrlardyń basyn qosyp, forýmdar ótkizip, master-klastar jasaıyq; akter, rejısser, sýretshi, jaryqshy, tipti jas dramatýrgterdi jınap alyp, alys-jaqyn elderdegi sol ónerdiń ozyq úlgilerimen sýsyn­datatyn, úırenetin áreketter jasaıyq degen yqylasty talpyny­symyz áli kúnge  elenbeı keledi. Izgi basta­malarymyz ben nıetterimizge qoldaý suraǵan ótinish hattarymyz ushty-kúıli jaýapsyz qa­lady nemese «buǵan qarajat qarasty­rylmaǵan» degen salqyn sózben ǵana  shekteledi. Degenmen, buǵan qarap bolashaqtan múldem túńilip otyrmyz dep jáne aıta almaımyz. Kerisinshe, aldaǵy ýaqyttan úlken úmit kútemiz. Onyń naqty jaqsy sebepteri bar. Mysaly, jaqynda ǵana Elbasynyń Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammedti qabyldap, mınıstrlik zııaly qaýymmen baılanys jasaýdy ny­ǵaıtyp, shyǵarmashylyq odaqtarmen birlesip jumys isteýdi jetildirýi kerek dep tapsyrma bergenine teledıdar arqyly kýá boldyq. Osy­ǵan oraı, Teatr qaıratkerleri odaǵy Mádenıet mınıstrligimen, basqa  da tıisti memlekettik resmı oryndarmen birlesip biraz jumystardy qolǵa alýdy josparlap otyr. Sózimizdi qorytyndylaı kele aıtarymyz, búgingi táýelsiz Qazaqstan ekonomıkasy damy­ǵan, halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy abyroıy bıik memleketterdiń biri bolyp otyr. Osyǵan oraı bizdegi teatr óneri de elimizdiń osy bıik deńgeıine, ataq-abyroıyna saı joǵary dáre­jede bolýǵa tıis. Jáne buǵan tolyq múm­­kindik bar. Endigi jerde osy maqsatqa jetý úshin qajetti máselelerdi jú­ıeli túrde qolǵa alyp,  naqty iske kirisýimiz kerek. Tuńǵyshbaı ál-TARAZI (Jamanqulov), Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵynyń tóraǵasy, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor.