Kúlli adamzat armany – ıadrolyq qarýsyzdaný

«Men ıadrolyq qarý degen keselden tiri qalǵandar men qurban bolǵandar atynan sóz alǵym keledi. Búgin men ıadrolyq synaqtardyń bar sumdyǵy men aýyrtpalyǵyn bastan keshirgen Qazaqstannyń ashy zary týraly aıtamyn», dep bastaǵan ol, ıadrolyq qarý­dyń búkil adamzatqa tóndirgen keseli týraly áńgimelep berdi. 

Aıta ketý kerek, ATOM jobasy – Qazaqstan Respýb­lı­k­asy­nyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jahandyq ıadrolyq qarýsyzdaný jáne qo­ǵamdyq dıplomatııa sala­syn­daǵy mańyzdy bastamasy. «ATOM» sózi – aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «Bizdiń mıs­sııamyz – synaqtardy toq­tatý» degen sózderdiń birinshi áripterinen quralǵan. 

Bul bastamany Memleket basshysy 2012 jylǵy 29 tamyz – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqara­lyq kúni ótkizilgen «Iаdrolyq synaq­tarǵa tyıym salýdan – ıadro­lyq qarýdan azat álemge» atty halyqaralyq konferensııada jarııa etken edi. 

Osy jobanyń qurmetti elshisi, ıadrolyq synaqtardan zardap shekken 1,5 mıl­lıon qazaqstandyqtardyń biri bolyp sanalatyn K.Kúıikov búkil dúnıejúzi halqyn osy jylǵy 29 tamyz kúni 11 saǵat 5 mınýtta 1 mınýttik ún­siz­dik jarııalap, ıadrolyq sy­naq­tar­dyń qurbandaryn eske alýǵa shaqyrǵan bolatyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy elshiliginiń qyzmetkerleri de atalǵan bastamaǵa ún qosyp, aıtylǵan ýaqytta únsizdik jarııalady. 

Bul oraıda, 456 ıadrolyq jarylys jasalǵan Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabyl­ǵanyna bıylǵy tamyzda 27 jyl tolǵanyn erekshe aıtýǵa tıispiz. 

Prezıdent N.Á.Nazarbaev burynǵy KSRO basshyly­ǵynyń, eldiń áskerı júıesiniń qysymyna qaramastan, óz halqynyń talap-tilegin oryndaý úshin 1991 jyly 29 tamyzda Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul týraly ol: «qazaqstandyqtardyń ıadrolyq synaqtarǵa qarsy kóńil-kúıi joıqyn bolǵany sonshalyq, biz Semeı polıgonyn elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin, KSRO qulamaı turyp-aq jabýǵa qol jetkizdik», dep jaza otyryp, qazaq halqynyń synaq polıgonyn jabýǵa degen erik-jigerin pash etti. 1992 jyly Memleket basshysy Lıs­sabon hattamasyna qol qoı­dy jáne respýblıka qolda bar ıadro­lyq qarýyn Reseı Fede­ra­sııasyna tabystady. Osy­laı­sha, Qazaqstan basqa el­dermen yntymaqtastyq úshin ashyq, beıbitsúıgish memleket retin­de álemge tanyldy jáne osy­nyń arqasynda álemdik der­ja­valardyń qoldaýyna ıe boldy.

Semeı polıgony jabyl­ǵan tarıhı oqıǵadan keıin ór­kenıetti álem elderi jahan­dyq qarýsyzdanýdyń jańa kezeńine aıaq basty. 

 1995 jyly Qazaqstannyń qýaty jaǵynan dúnıejúzi boıynsha tórtinshi oryndy ıemdengen ıadrolyq arsenaldan bas tartýy onyń álemdegi beıbitshilikti jáne jahan­dyq qaýipsizdikti nyǵaıtý isine qosqan qomaqty úlesi bol­dy. Al 2009 jylǵy jeltoq­san­da elimizdiń bastamasy bo­ıynsha BUU Bas Assambleıa­sy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaq­tarǵa qarsy is-qımyldyń halyq­aralyq kúni dep jarııalady.

2010 jyly Qazaqstan­da­ǵy synaq alańyn aralaǵan sol kez­degi BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn «Men Elbasy N.Nazarbaevqa Semeı polı­gonyn jabý týraly batyl sheshim qabyldaǵany úshin te­reń qurmet sezimimdi bil­dire­min», dep pikir aıtqan edi.

2010 jyly sáýirde Va­shıng­­­ton qalasynda ótken Iаdro­­lyq qaýipsizdik jónin­­degi sam­mıtte AQSh pre­zı­­denti B.Obama Elbasy N.Naza­r­baevty «álemdik kósh­­bas­­shy­lar úshin jappaı qy­ryp-joıý qarýyn taratpaý jáne ıadro­lyq qaýipsizdikti qamta­ma­syz etý máselesindegi úlgi tutar tulǵa retinde» ataı oty­ryp, onyń osy saladaǵy qyz­metine joǵary baǵa bergen bola­tyn. Osy forýmda sóz sóı­le­gen Bas hatshy Pan Gı Mýn da Qazaqstannyń ıadrolyq qarý­syzdaný salasyndaǵy eńbegin erekshe atap, Semeıge úmit sımvoly degen ataý bergen edi. 

2011 jyly qazanda Astana jáne Semeı qalalarynda «Iаdro­­lyq qarýsyz álem úshin» atty halyqaralyq kon­fe­ren­­­sııa­lar ótti. Atalǵan basqosý­larǵa BUU, EQYU, ShYU, EAEO, MAGATE, t.b. halyq­ara­lyq uıymdardyń ókilderi, ıadro­lyq qarýsyzdaný men ony taratpaý máselesine úles qos­qan álemdik deńgeıdegi saıası qaıratkerler, halyqaralyq jáne otandyq ÚEU men BAQ ókilderi qatysty. Konferen­sııa qorytyndysy boıynsha «Iаdrolyq qarýsyz álem úshin» dep atalatyn Astana deklarasııasy qabyldandy. Jıynǵa qatysýshylar Qazaqstan Pre­zıdenti N.Nazarbaevtyń ıadro­lyq qarýsyzdaný salasyndaǵy jahandyq proseske qosqan zor úlesin tanı otyryp, barsha mem­leketterdi qysqa merzim ishinde ıadrolyq qarýdy to­lyq joıýǵa baǵyttalǵan tıisti qadam­dar jasaýǵa shaqyrdy.

N.Á.Nazarbaevtyń 2016 jylǵy kóktemde Vashıngton qalasynda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte jarııa etilip, BUU resmı qujatyna aınalǵan «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesti elimizdiń ıadrolyq qarýǵa qarsy aýqymdy bastamalarynyń biri boldy. Bul qujat halyqaralyq saıası toptar ishinde keń rezonans týǵyzyp, sarapshylar ony jahandyq qaýipsizdik jolynda ózara is-qımyl jasaýdyń biregeı modeli dep atady.

Qujatta «Barsha adamzat HHI ǵasyrǵa jahandyq yn­ty­maqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artty. Biraq bú­gin­de bul eles saǵymǵa aınalýy yqt­ımal. Álemge ta­ǵy da qa­ter tónip tur jáne onyń aýqy­myn eskermeýge bolmaıdy. Jáne bul qater – jahan­dyq soǵys!» dep atap kór­setiledi. N.Nazarbaev ha­lyq­­aralyq qatynastardaǵy týyn­dap jatqan janjaldasý qaterin aıta otyryp, «Soǵys­tyń tamyryna balta shabý – adamzattyń eń kúrdeli órkenıettik mindeti» ekenine asa mán beredi. 

Prezıdent álemdi ıadrolyq jáne basqa da jappaı qyryp joıatyn qarýdan azat etýge shaqyrady. Áńgime ıadrolyq arsenaldan bas tartý týraly ǵana emes, qyryp-joıatyn qarý­dyń jańa túrlerin jasaý­ǵa arnalǵan ǵylymı jańa­lyq­tardy paıdalanýǵa tolyq ty­ıym salý jóninde bolyp otyr. Bul úshin BUU qyryp joıatyn qarýdy jasaý jáne jetildirý úshin paıdalanylýy múmkin ǵylymı jańalyqtardyń tizi­limin júrgizýdi usyndy. 

Oǵan qosa, manıfeste jer sharynda beıbitshiliktiń or­nyǵý aımaqtaryn ulǵaı­tý, jahandyq qaýipsizdikke qa­ter tóndiretin mılıtarızm­di eńserý qajettigi basa aıtyldy. N.Nazarbaev áskerı bloktarǵa BUU týy astynda Memleketterdiń beıbitshilik, turaqtylyq, senim men qaýip­sizdik jolyndaǵy jahan­dyq koalısııasyn qarsy qoıý kerek­tigin atap kórsetedi. 

Sondaı-aq qujatta soǵys­tar men janjaldardyń túbe­geıli sebepterin joıý úshin BUU-nyń 100 jyldyǵy mereı­toıy qarsańynda «Jahan­dyq Strategııalyq Basta­ma-2045» atty Jospardy ázir­leý usynyldy. Sóıtip El­basynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesti dúnıejúzin elimizdiń ıadrolyq qarýsyzdaný salasyndaǵy atqarǵan ilgerindi isteri týraly habardar etip, ıadrolyq qarýdan azat álem qurý úshin keleshekte qandaı sharalardyń atqarylýy tıis ekenin jiktep berdi. 

Joǵaryda aıtylǵan, jer júzinde beıbitshiliktiń ornaýyna kepil bolatyn Iаdrolyq sy­naqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shart osydan 21 jyl buryn qabyldanyp, bar­lyq elderge qol qoıý úshin b­eril­­gen eken. Búginde Shartqa 183 el qol qoıǵan, 164 el on­y ra­tı­­fı­kasııalaǵan. Iаǵnı álem­niń toqsan paıyzdan as­tam mem­leketteri ıadro­lyq synaq­tar­dyń bolmaýyn qalaıdy. Alaıda shart kúshine enýi úshin ony áli 44 el ratıfıkasııalaýy kerek.

BUU minberinen sóz sóıle­gen, ıadrolyq zulmattyń kesiri­nen táni múgedek, jany jaraly qazaq balasy – K.Kúıikov: «Iаdrolyq qarýdyń kúlli qur­bandary atynan Mysyr, Úndi­stan, Iran, Izraıl, Soltús­tik Koreıa, Qytaı, Páki­stan jáne AQSh sııaqty el­der­diń kósh­basshylary men zań shy­ǵarýshylaryna ótinish bildirý­­ge ruqsat etińizder: Iаdro­lyq synaq­tarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qol qoıyp, ra­tı­­fıkasııalańyzdar, keleshek urpaǵymyz úshin ıadrlolyq synaqtardyń qaýip­ti bolmaıtynyna kepildik beri­ńizder. Osynyń ýaqyty keldi», dep batyl málimdedi. 

Iаdrolyq synaqtardyń sum­dy­ǵyn basynan ótkergen barsha qazaqstandyqtardyń, beıbit ómir súrýdi kóksegen bar­lyq órkenıetti adamzattyń qalaýy da osy! 

Kárim KО́KIREKBAEV, 

Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi