Taıaýda «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń «Qareket» baǵdarlamasynan qazirgi qazaq tili oqýlyǵy jaıly habar berildi. О́z balalarymyz azamat bolyp ketken soń, mekteptegi oqytý jaǵdaıynan beıhabar ekenbiz. Stýdııaǵa shaqyrylǵan jurtshylyq pen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ókilderi arasyndaǵy dıalogty estip, jaǵamyzdy ustadyq. Qazirgi qazaq tili oqýlyǵyndaǵy shalalyq pen qaıshylyqty kórip, basynan keshirip jatqan urpaq úshin shyryldap bilek sybana pikirtalasqa túsken jandardy kórip qolymyzǵa eriksiz qalam aldyq. Habarǵa qatysqan ata-analar men olardyń janaıqaıyna shala-sharpy, kúldibadam jaýap bergen mınıstrlik ókilderiniń sharasyzdyǵyna ishimiz kúıdi.
Eń bastysy, qazirgi oqýlyqta ótken ǵasyr bastaýyndaǵy ult zııalylary Ybyraı Altynsarın, Ahmet Baıtursynov, Qudaıbergen Jubanov, Ǵabdrahım Ábýhanov jáne basqalary negizdegen qazaq tilin oqytýdyń bazalyq júıesinen aırylyp qalyppyz. Jańarǵan oqýlyq deıtin baǵdarlamany qýattaýshylar qazaq tiliniń zańdylyqtary týraly erejeni oqýshylarǵa úıretip, ýaqyt shyǵyndaýdyń qajeti joq dep sanaıdy. Sol sebepti jańa oqýlyqta mátindi oqytý arqyly tildi damytý máselesine basymdyq berilgen. «Apyrmaı sonda, tildiń zańdylyqtaryn, zat esim, syn esim, esimdik, sıntaksıs pen grammatıkany, orfografııa men orfoepııa erejelerin bilmeı turyp, til ustartý degenińizge jol bolsyn?!» deıdi qarsy jaq. Qazaqtyń birneshe urpaǵy oqyp, saýatyn ashqan tildiń ǵylymı negizdemesin oqýlyqqa engizbeı, áldebir kosmopolıttik baǵdarlamany oqýlyq negizi etip otyrǵan mınıstrliktegilerdiń paryqsyzdyǵyna ashyndyq. Tipti ishinde sol oqýlyqty jasaýǵa (habarda qazaq tiliniń 7 synyp oqýlyǵy mysalǵa alyndy) qatysqan múıizi qaraǵaıdaı ǵylym doktory, áıel adam da boldy. Ishki mazmuny qazaq tili oqýlyǵynan góri, tanymdyq qosymsha oqý quralyna kelińkireıtin 7 synyptyń oqýlyǵy jańa baǵdarlamanyń baǵyttary men prınsıpterine tolyq saı keledi deýden tanbady. Sonda qazaq tilin oqytýdyń dástúrli júıesi, zańdylyǵy men erejeleri qaıda degenge tipti shimirikpeıdi. Oǵan bosqa ýaqyt bólýdiń qajeti joq dep otyr. Al endi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ókili mektep oqýlyqtaryn daıarlaýǵa baspalar arasynda konkýrs ótkizilip, solardyń ozyq degeni mektep baǵdarlamasyna engizilip otyrǵandyǵyn aıtady. Tipti kúrdeliligine qaraı aýyl men qala mektepterine jeke-jeke oqýlyq usynylǵan syńaıly. Sonda biryńǵaı oqý standarty qaıda qalady degenge, bul turǵyda muǵalimderge shyǵarmashylyq erkindik berilgen degen ýáj aıtady. Sonda ár muǵalim óz aldyna oqytsa, odan keıin qazirgi oqytýdyń deńgeıin shamalaı berińiz. Al biz Ata Zańymyzǵa sáıkes jalpyǵa birdeı orta bilim memlekettiń qamqorlyǵynda ekenin umytpaýymyz kerek qoı?
Birinshi synyptyń tilashar oqýlyǵy «Saýat ashý» delinip, burynǵy «Álippeniń» ornyn basypty. Onda Afrıkany, Skandınavııa elderin kórset degen tárizdi mátinder júr. Áli árip tanymaǵan baldyrǵanǵa qoıylyp jatqan bul ne suraq? Atalǵan suraqqa bilim mınıstirliginen kelgender jaýap bere almady. Olarda ne bolǵanda da úkimet baǵdarlamasyn qorǵashtaýdan artyq maqsat joqtyǵy kórinip turdy. Qazaq tilin oqytýdyń qalyptasqan júıesin saqtaý, urpaq taǵdyryna bas aýyrtyp otyrǵandary baıqalmaıdy. Áńgimeniń toqeteri – qazirgi qazaq tili oqýlyǵy dástúrli ulttyq bilim berý júıesinen alshaq, álemdik eksperımentter qaptalynda adasyp bara jatqan túp-tamyry joq kúldibadam dúnıege uqsaıdy. «Jańa baǵdarlama» dep, ulttyq negizden tamyryn úzip ketken oqytý baǵdarlamasyn qyzǵyshtaı qoryǵan jandardyń jurtshylyq janaıqaıyna samarqaý qaraýy qabyrǵaǵa batatyn jaı.
Budan shyǵatyn qorytyndy; qazirgi jańa shyqqan qazaq tili oqýlyǵyn oqytýdy dereý toqtata turyp, máselege memlekettik tekseris júrgizilýi qajet. Qazaq tili oqýlyǵyn jasaqtaý isi tikeleı memlekettiń quzyryna alynyp, oǵan ǵylymı ataqtaryn keńes zamanynda qorǵaǵan ǵalymdar, tájirıbesi mol belgili ustazdar, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary qatystyrylyp, qatelikti dereý túzetý sharalary qolǵa alynýy kerek. Qajet bolǵan jaǵdaıda sol keńes zamanynda qazaq tilin oqytýdyń negizin salǵan ult zııalylarynyń burynǵy jazǵan oqýlyqtarynyń ǵylymı negizi saqtala otyryp, jańa zaman talaptaryna qaraı beıimdelip, baspadan qaıta shyǵarylǵany jón. Qatty aıtty dep qaralaı kórmeńiz, janymyz ashyǵannan ashy daýsymyzdy shyǵarýǵa májbúrmiz. Qazirgi qazaq tili oqýlyǵyn jasaqtaýda jiberilip otyrǵan qatelik jaı qatelik emes, qazaq tilin oqytýdyń ǵylymı júıesinen aýytqyǵan, zardaby qorqynyshty úlken aqaý.
Amankeldi ShAHIN,
qazaq tili men ádebıeti pániniń mamany,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Batys Qazaqstan oblysy