El degende emirenip ótken er

El degende egizdeı bolyp aıtylatyn eren esimder bolady. Sonyń biri Qarataı Turysov esimi. Onyń óz ómirin týǵan eliniń ósý, órkendeý, odan táýelsiz el retinde qalyptasý, irgesin bekitý jolynda sarp etkeni tarıh betterinde saırap jatyr. Árıne, barlyq adamdar da óz deńgeıinde elge qyzmet etedi, jasampazdyqqa jaqsy úlesin qosýǵa tyrysady. Biraq solardyń ishinde moınyndaǵy kúnbe-kúngi mindetin ǵana atqaryp, uzaq jyl qalyptyń qasań qaǵıdasymen  qyzmet atqarǵandar kóp te, ózindik dara izderin qaldyrǵandary sırek bolady. О́ıtkeni, mundaı iske aqyl men qaırattan basqa jalyndaǵan júrek kerek. Uly Abaı osy úsheýin birdeı ustaýdy ósıet etse, Qarekeń ony búkil ómirinde qate qylmaı, alyp júrgen.   Qarataı Turysov 1934 jyly 2 aqpanda Jambyl oblysynyń bir túkpirindegi Talas ózeniniń boıyndaǵy qyrǵyzdarmen shekaralas «Jas órken» degen kishkentaı ǵana aýylda dúnıege kelgen. Jastyq shaǵy ómir úshin kúrestiń jansebildik azabymen ótti. Bular búıiri shyǵyp as iship kórmegen, ıyǵy bútin kıim kıip kórmegen, kóńili tolyp, máz-meıram bolyp kúlip kórmegen urpaq edi. Únemi joqshylyq pen tarshylyq olardy tómen tuqyrtyp, eńselerin ezip turatyn. Qoldan jasalǵan ashtyq halyqtyń jartysyn qyryp, biraz bóligin qańǵyrtyp jibergen. Bular dúnıe esigin ashqanda onyń zardaby áli tarqamaǵan. Áli de ashqursaq júretin halyq toıa tamaq jeýdiń ne ekenin bilmeı, azǵa qanaǵat etip qana júre beretin. Aıaqty apyl-tapyl basqan shaqtarynda halyqtyń erkin ábden janshyp, jigerin jasy­ta­tyn jańa tásil tabylyp, «ha­lyq jaýy» degen pále shyǵady. Áne shaýyp ketti, mine, tıip ketti dep jappaı tıgen úreı úlkenderdi sybyrlap sóıleıtin, jas balany daýysyn kóterip jylaı da almaıtyn halge jetkizdi. Odan soǵys keldi. Eldegi qara jumystyń bar aýyrtpalyǵy áıelder men balalardyń moınyna tústi. Sen jas ekensiń, buǵanań áli qatpaǵan eken dep aıaǵan eshkim joq, aıaq-qolyń saý bolsa boldy, judyryqtaı qalpymen ala tańnan qara keshke deıin soqa súıreıtin ábden qajyǵan aryq ógizdiń basyna qonjıtyp qoıa beredi. Shaban ógizdiń bas jibin álsiz qoldary­men tartqylap, kúni boıy shý-shúýleý­men daýystary qarlyǵyp, shybyq úıirý­men eki qoly saldyrap qalatyn balalar onyń ústinen túskende, eki aıaǵy qaltyrap, suıyq kójege zorǵa jetip, sylq túsetin... О́mirdiń barlyq qıynshylyǵymen taıtalasa týyp, jaǵalasyp ósken solar báribir myqty boldy. Qaısysy bolsyn eshteńeden qaıtpaıtyn shetinen ójet, tabandy, onyń ústine alymdy da, sha­lymdy jigitter edi. О́jettigi sol emes pe, Qazaqstannyń bir túkpirinde týyp, qazaq mektep-ınternatyn bitirip, esh­teńeden qorǵalaqtamaı, anaý-mynaý emes jer túbi Máskeýge oqý izdep barǵandary. Tarazdaǵy Jambyl atyndaǵy qazaq orta mektep-ınternatyn 1950 jyly bitirgen bir top bala, ishinde Qarataı Turysovtan basqa Sherhan Murtaza men Shota Ýálıhanov  bar,  jeri sýyq, alys ári jat Máskeýińniń tórinen bir-aq shyǵyp, bári de oqýǵa túsedi. Ol kezdiń qıynshylyǵy túgil bertin, jaımashýaq jyldar bolǵanda da bulaı toptalyp baryp, Máskeýdiń oqýyna toǵytylyp túsý degen sırek oqıǵa bolatyn. Al qaısar urpaq soǵystan keıingi qıyn­shylyqtardy, joqshylyqty kózge  ilmeı, buryn aýyldan shyǵyp kórmese de astananyń tórinen bir-aq shyǵady. Sol jyldary Qazaqstannyń basqa túkpir­lerinen «Máskeýdi baǵyndyrǵandar» ara­synda qazaqtyń belgili aqyny Ká­kimbek Salyqov ta bolyp, ol astananyń Tústi metall jáne altyn ınstıtýtynan bir-aq shyǵypty. Al Qarataı Turysov Sergo Ordjonıkıdze atyndaǵy geolo­gııalyq-barlaý ınstıtýtyna túsedi. Osy ınstıtýt qabyrǵasynda Qarataı Turysovtyń bolashaq ómirine kózqarasy bekem qalyptasty. Ol óz mamandyǵyn súıip qana qoıǵan joq, osy salanyń bilikti mamandarynyń biri boldy. О́zin oqytqan Alekseı Bogdanov, Petr Zaharov, Mıhaıl Mýratov syndy professor-ustazdaryn ol ómir boıy umytpaı, esimderin iltıpatpen eske alyp júrdi.  «Soǵystan keıingi urpaqtyń geologııaǵa bet alýy – álemdik masshtabtaǵy akademık Qanysh Sátbaevtyń Qazaqstandaǵy jer asty qazba baılyqtaryn dúnıe­júzilik arenaǵa shyǵarǵan eńbegine tikeleı baılanysty» dep óziniń bir suh­batynda Qarekeń geologııaǵa kelý sebebin ashýmen qatar, Sátbaevtyń ólsheýsiz eńbegine de bas ıetindigin aıtyp ketedi. («Araı» jýrnaly, №№3-4, 1994 jyl). Osy suhbatynda árqashanda týra sóı­leıtin, oıyn ashyq ta búkpesiz aıta biletin Qarakeń: «Geolog bolý – qııamettiń qııameti. Dúnıede 3 myń túrli mıneraldar bar. Árbir tastyń quramyndaǵy mı­neraldardy «oqyp» zerttep, jer qoı­nynda qandaı ken jasyrynyp jatqanyn dál bilý kerek... Arqańda dorbań... qo­lyńda balǵa-qaılań... dorbań toly tas. Qý dalany kezip bara jatqan geolog osyndaı kún keshedi. Kúni boıy tastarmen sóılesedi. Qazir de taý jotalaryn, taý men tasty kórsem boldy, solaı qaraı burylyp ketkim keledi», deıdi Qarekeń. Qarataı Turysov Ortalyq Qazaq­stan­nyń kendi aımaqtarynyń geologııa­lyq kartasyn jasaý isine segiz jyl boıy úles qosty. Kóktasjal ken ornyn alǵashqy ashýshylardyń biri boldy. Odan Qarajol, Qaraǵaıly, Jáırem, Bet­paqdalanyń taý-tasyn kezip, jańa ken oryndaryn izdedi. Osy eńbegi eskerilip,  «Qa­zaqstannyń qurmetti ken barlaý­shysy» ata­ǵyn da aldy. Geo­fı­zı­kalyq ekspe­dı­sııanyń partııa bas­ty­ǵy bolǵan ol osy jyl­dary basqa­rý jumy­syna ıkemdi, halyqpen til tabysa alatyn qabi­leti de zor ekenin kór­setti. Qyzy­ǵy men qıy­ny kóp bul jyldardy artynan ol únemi saǵy­nyshpen eske alatyn. Hrýshevtiń tusynda partııanyń basqarý qu­ry­lymyn  ónerkásiptik jáne aýyl sharýashy­lyqtyq dep ekige bólip tastaǵan edi. Qarekeń­der­diń Aǵadyr ekspe­dı­sııasy Aq­shataý ónerkásiptik aýko­my­na qaraı­tyn. Uzatpaı geologty aýdan­dyq partııa­lyq baqylaý komıtetiniń tór­aǵalyǵyna saılady. Biraq onyń boıyna syımaǵan qýaty keńsede otyryp, qaǵaz tóńkeris­tirýge qanaǵattanbaı, qıyn da kúrdeli isterge umtylatyn. Osyny basqarý sala­syn­daǵy qyzmetkerler de sezgen bolýy kerek, kóp keshiktirmeı Q.Turysov Qara­jal qalalyq partkomynyń áýeli ekinshi, 3-4 aıdan keıin birinshi hatshylyǵyna saılandy. Osy qyzmette alty jyl eńbek etken Qarataı Turysov Qazaqstandy tek shıkizat bazasy retinde qaldyrýdy kózdeıtin ortalyqtyń áreketine ishteı qatty qyn­jylatyn. «Qarajal boı kótergen kún­nen bastap, órken jaıǵanǵa deıin men onyń basy-qasynda boldym. Onyń kenishi shıkizatty jan-jaqqa jóneltip-aq jatty. Biraq qaıtarym az boldy. Túp­kilikti ónim shyǵarýǵa qol jetkizbegennen keıin, shıkizat arzanǵa ketip jatty» dep artynan ol qınalyp eske alatyn. («Almaty aqshamy», 2 aqpan 1994 jyl). Qarekeńniń geolog mamandyǵy partııa qyzmetinde de óz paıdasyn berdi. Ol Qarajaldaǵy temir-marganes kombı­naty­nyń damýyna, Jáırem polımetall ken ornynyń ashylýyna bilikti úlesin qosyp otyrdy. Sonymen birge, qaladaǵy balabaqshalar, mádenıet úıi, mektep, jazǵy park, birneshe turǵyn úıler Qarekeńniń kezinde kóterilgen qury­lystar. Turysovtyń kishipeıil, kópshil minezderin qarajaldyqtar kúni búginge deıin eske alyp otyrady eken. KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Kamal Mýsınniń aıtýyna qaraǵanda, ol keıin de Jezqazǵan jaqqa joly tússe Qa­rajalǵa soqpaı ketpegen. Al Qarajalǵa kelse shahtaǵa da túsip, qarapaıym ha­lyq­pen jolyǵýdy eshqashan umytpaǵan. 1971 jyly Qarekeń Qazaqstan KP Ortalyq komıtetine qyzmetke alynady. Osynyń ózinen onyń respýblıkalyq kólemde kózge túsip, iskerlik qabiletin, kisilik, kishilik kelbetin tanytqandyǵyn tanýǵa bolady. Qalaı dese de ol kezdegi bılik adamnyń qasıeti men qabiletine úlken kóńil bóletin edi ǵoı. 1974 jyly Qarataı Turysov jańa­dan ashylǵan Torǵaı oblysynyń partkom hatshylarynyń biri bolady. Orta­lyq komıtettiń kadr máselesine qatty kó­ńil bólip, olardyń qabiletterin oryn­dy paıdalana bilýiniń bir mysaly osy Torǵaı oblysynan kórindi. Onda baryp oblysty ashqan jáne onyń ekonomı­kasyn kótergen azamattardyń bári de artynan «Torǵaıdyń topjarǵandary» atanyp, elimizge aty shyqqan tulǵalar boldy. Sol Saqan Qusaıynov, Maqtaı Saǵdıev, О́zbekáli Jánibekov, Evgenıı Bash­makovtardyń qatarynda jaryq jul­dyz­daı bolyp Qarataı Turysov ta júrgen edi. Torǵaıdyń sol jyldardaǵy óskenin tek táýelsizdik jyldaryndaǵy Astananyń ósýimen ǵana salystyrýǵa bolatyn shyǵar.  1970 jyly 13 myń ǵana turǵyny bar Arqalyq qalasy azdaǵan jylda 80 myńǵa jýyq turǵyny bar iri qalaǵa aınaldy. 1971-80 jyldardaǵy Torǵaıdaǵy aýyl sharýashylyǵynyń damý qarqyny respýblıkalyq ortasha kórsetkishten eki ese artyq boldy. Al taý-ken óndirisinde  boksıt qorynyń jańa kózderin ashý, qońyr kómirdiń negizinde elektr stansalaryn salý, temir kenderin ıgerý úshin Esilde metallýrgııa zaýytyn turǵyzý sııaqty alyp jumys­tardyń uıytqysy bolyp Qarataı Tury­sov júrdi. Torǵaıdaǵy tolymdy eńbek qyzý jú­rip jatqan bir tusta, 1978 jyly Qare­keńdi ókimet KSRO Mınıstrler Keńe­siniń janynan burynǵy bilim jetildirý ınstı­tý­tynyń negizinde ja­ńa­dan ashyl­ǵan 2 jyl­dyq Halyq sharýa­shy­lyǵy aka­demııasyna oqý­ǵa jiberdi. Bul sha­rýa­shylyq basshylary­nyń eń joǵarǵy býyny úshin arnaıy ashylǵan oqý orny bolatyn. Onda naryqtyq qatynas­tar­dyń negizgi qaǵıdat­tary da tanystyrylyp, ká­siporyn basshylary­nyń erkindigin keńeıtý máseleleri túbegeıli qa­rastyrylatyn edi. Sa­baqtarda josparly-naryqtyq ekonomıka­nyń utymdy tustary ashyp kórsetildi. Bul artynan KSRO aýma­ǵyn­da áleý­mettik-eko­no­mıkalyq úlken daǵ­darysqa ushyratqan stı­hııaly rynok pen memlekettiń eko­nomıkany basqarýdan múlde yǵys­tyrylýyna jol bergen neolıberaldyq reformalarǵa qaraǵanda, áldeqaıda tıimdi ádister edi. Osy jolmen naryqty engizgen Qytaı men Vetnamda ol óziniń artyqshylyqtaryn is júzinde kórsetti. Akademııaǵa teorııalyq ekonomıkadan esimderi búkil álemge tanymal bolǵan A.Aganbegıan, N.Melnıkov, N.Nekrasov sekildi akademıkter sabaq berdi. Qarekeń olarmen tyǵyz qarym-qatynasyn eshqa­shan úzbegen. Osynda alǵan bilimdi ol artynan, Táýelsiz Qazaqstandaǵy Úkimet basshysynyń orynbasary bolǵandaǵy qyzmetinde oryndy paıdalana bildi. Osy qyzmetinde júrip eldi naryqqa ót­ki­zýdiń joldaryn jasaǵan Ekono­mı­ka­lyq reformalar jónindegi respýblı­kalyq komıssııany basqarǵanda máskeý­lik ustazdarynyń aqyl-keńesin alyp otyrǵan. Akademııany aıaqtaǵan soń Q.Turysov KOKP OK janyndaǵy Qoǵamdyq ǵy­lymdar akademııasynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, elge oraldy. Aldyn ala aıta keteıik, 1993 jyly ol doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaǵanda da akademııadaǵy ustazdary ǵylymı jetekshilik jasaǵan. Akademııadan soń az ýaqyt taý-ken jumystaryndaǵy tehnıkalyq qaýipsiz­dikti saqtaý jónindegi respýblıkalyq komıtettiń tóraǵasy bolyp taǵaıyn­dalǵan Q.Turysov 1981 jyly Qazaqstan kásipodaqtary keńesiniń tóraǵasy qyz­metine saılandy. Jańa oryn, jańa qyz­met bolsa da bul sala Qarekeńe álmı­saqtan tanys edi. О́ıtkeni, ol qarapaıym eńbek adamynyń múddesin qorǵaýǵa ejel­den beıil bolatyn. Biraq partııa 1984 jyly ony qaıtadan ózine tartyp, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tór­aǵasy bolyp taǵaıyndalǵan Nursultan Nazarbaevtyń ornyna OK ónerkásip sa­lasyn baqylaıtyn hatshysy etip saılaıdy. Bul – Gorbachevtyń ókimet basyna kelýimen KSRO qolastynda týyndaǵan uly ózgeristerdiń týýyna dóp kelgen shaq bolatyn. Onyń bir ereksheligi – res­pýblıkalardyń ózin-ózi basqarýyna molyraq erik berýmen qatar, bıliktiń barlyq ortalyq apparattaryna respýblıka ókilderin jappaı tartý qolǵa alynyp jatqan. Osy úrdistiń áserimen Kásipodaqtardyń búkilodaqtyq Ortalyq keńesine (KBOK) ulttyq respýb­lı­kalardyń birinen hatshy saılaý kerek bolǵanda, tańdaý Qarataı Turysovqa tú­sedi. Sóıtip, ol 1986 jyldyń kók­teminde úshinshi ret Máskeýge oralady. Kásipodaq qaıta qurýdyń kezinde barlyq salaǵa batyl aralasyp, buryn­ǵy­daı partııanyń kóleńkesinde emes, belsendi áreket etken qoǵamdyq uıym boldy. Qarekeń KSRO Mınıstrler Ke­ńesi tóralqasynyń N.Ryjkov ótkizgen barlyq otyrystaryna qatysyp, uly derjavanyń úlken saıasatynyń qalaı jasalatynyn kózimmen kórdim dep eske alady. «1989 jyly mundaı otyrystar kún­de ótkiziletin, biraq eldegi ekono­mıkalyq jaǵdaıdy ońaltý múmkin bol­mady. Áleýmettik kıkiljińder barlyq salada, sonyń ishinde kómir óner­kásibinde jıi burq etip turdy. Maǵan eldiń barlyq aımaqtarynda bolyp turatyn sondaı kıkiljińderdi retteý komıssııalaryna qatysýǵa týra keldi» deıdi ol. Osy qyzmette júrgende ol A.Gromyko, S.Shalaev, G.Iаnaev, L.Abalkın, V.Pavlov, G.Iаvlınskıı, V.Chernomyrdın sekildi belgili tulǵalarmen tyǵyz aralasqan. AQSh, Iemen, Brazılııa, Kýba jáne t.b. ondaǵan shetelderde bolǵan. 1987 jyly KSRO delegasııasyn bastap baryp, BUU Bas Assam­bleıa­synyń 42 sessııasynyń  minberine de kóterilip, halyqaralyq beıbitshilik jylynyń aıaq­talýyna oraı sóz sóılegeni de bar. 1991 jyly Qarataı Tury­sov elge oralyp, Úkimet bas­shysynyń orynbasary qyzme­tine taǵaıyndalady. Munda ol, joǵaryda aıtqanymyzdaı eko­no­mıkalyq salany baqylap, jańa reformalar engizýdiń ba­synda boldy. Odan keıin Qa­re­keń Týrızm jáne sport mınıstri, Ortalyq saılaý komıs­sııa­synyń tór­aǵa­sy sekildi qyz­met­ter de atqardy. Qarataı Turysovtyń Táýel­siz Qa­zaqstannyń qalyptasýy men damýyna sińirgen zor eń­begi – 1995 jyly saı­lanyp, ómiriniń sońyna deıin 9 jyl boıy atqarǵan Májilis depýtaty qyz­metinde de aıqyn kórindi. Munda ol Bıýdjet jáne qarjy komıtetiniń úzilissiz tór­aǵasy boldy. Depýtattardyń al­dynda elimizdi ekonomıkalyq tyǵy­ryq­tan shyǵarýǵa jáne odan ári damytýǵa múmkindik beretin zań jobalaryn qabyldaý mindeti turdy. Osy jerde Qarataı Turysovtyń bıliktiń barlyq basqarý satylarynan ótken ómirlik mol tájirıbesi, zor bilimi, sonymen qatar bolashaqty boljaı biletin kóregendigi óziniń paıdasyn kórsetti. Qarekeń depýtat bolǵan toǵyz jylda Májilis myńnan astam zań qabyldaǵan eken, sonyń 60 paıyzdan astamy ekonomıka salasyna qatysty bolǵan. Bıýdjet ekonomıkalyq saıasattyń durys-burystyǵyn, oryndalý tetigin qalyptastyrady. «Qarekeń maman ári memlekettik turǵydan qaraıtyn azamat retinde jylda qabyldanatyn bıýdjettiń múmkindikterin ár salanyń damýyna durys paıdalanyp, ekono­mıkanyń sheshýshi baǵyttaryna jumsalý kerektigin qatań qadaǵalaýshy edi» dep eske alady áriptesi, artynan onyń ornyna komıtet tóraǵasy bolǵan akademık Kenjeǵalı Saǵadıev.  Úkimettiń bir qaınaýy ishinde bolǵan zań jobalary da Q.Turysovtyń súzgisinen ótpeı, Parlamentten talaı ret qaıtarylǵan. Son­dyqtan «Úkimet músheleri: «basqalary ańǵarmasa da Qarataı Turysuly ań­ǵaryp otyr ǵoı» dep qobaljıtyndary aıqyn baıqalyp turatyn edi» deıdi taǵy bir áriptesi Á.Kekilbaıuly. Birde Parlamenttiń birlesken otyrysynda Qarekeń: «My ı nashı detı pem vodý, lechenıe ot posledstvıı ýpotreblenııa kotoroı nı odın bıýdjet ne vyderjıt» degen eken. Osy sóz qamshy bolyp kóp uzamaı «Taza aýyz sý» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanady.  Mundaı, búkil el úshin sheshýshi mańyzy bolǵan mysaldardy ondap emes, júzdep keltirýge bolady. 2004 jyly 70-ten jańa ǵana asqan shaǵynda Qarataı Turysov ómirden ótkende qaıǵyrmaǵan qazaq balasy joq shyǵar. «Jaman adam ketse – dúnıe keńip qalady, jaqsy adam ótse – dúnıe kemip qalady» degendeı, ısi qazaqtyń eńsesi bir sát túsip, esil erin óldige qımaı ezilip turdy. Artynda qalǵan jary Áskergúl Jambaıqyzy men balalaryna bári de ózegi órtengen kóńilmen qaıǵylaryna ortaqtastyq bildirdi. Qarekeńniń el-jurty onyń esimin máńgi este qaldyrýdyń sharalaryn da ja­sady. Turǵan úıine memorıaldyq es­kert­kish-taqta ornatyldy. Taý-ken ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtyna, Almaty­daǵy teh­nıkalyq ýnıversıtettiń fakýltetine Turysov esimi berildi. «Ǵıbratty ǵu­myr» aıdarymen Jandar Káribaıuly men Tólen Qaýpynbaev «Tulǵa» atty kitap shyǵardy. 2009 jyly marqumnyń 75 jyldyǵyna arnap Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń alǵysózimen Saýyt­bek Abdrahmanov zaman­das­ta­ry, árip­­testeri, shákirtteri, týys­ta­ry­nyń estelikterinen turatyn «Aza­mat» atty jınaq quras­ty­ryp shy­ǵar­dy. «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ól­meı­di» degen sol. Jaqsybaı SAMRAT.