Kóp jyldan beri ıisi túrkiniń atajurty – Altaı jerin, onyń tarıhy men tabıǵatyn, el-jurtynyń jaǵdaıyn jazyp kele jatqan biz úshin Zyrıannyń Altaı bolyp ózgerýi úlken qýanysh!
Osydan birer jyl buryn «Altaı – altyn besik, ata jurt» degen kitabymnyń tusaýkeseri ótti. Sol tusaýkeser týraly ınternetke shyqqan aqparatqa Reseıdiń Vologda jaǵynan bir oqyrman «Prı chem zdes kazahstanskıı pısatel? Altaı ı Kazahstan: kakaıa zdes logıka?» dep jazyp jiberipti. Qazaq azamattarynyń arasynda da bilimdi, namysshyl jigitter barshylyq qoı. Álgi kelinshekke dáleldi túrde bir azamat jaýap qaıtarǵan eken. Altaı – tórt memleketpen shektesip jatqan, tórteýine de tıesili ekenin jazyp, kartasyna deıin salyp, jaýap qaıtarypty.
Kórdińiz be? Altaı dese, ózge jurt óre túregelip, tutastaı ózine tartqysy keledi. Altaı 4 memleketpen – Reseı, Mońǵolııa, Qytaı jáne Qazaqstanmen shektesedi. Bir qyzyǵy – osy Altaıdyń tórt jaǵynda da qazaqtar turady! Iisi Túrkiniń ata jurty Altaıdy tipti koreıler, japondar da ata jurty sanaıdy. «Altaıdan shyqqanbyz» dep azýlaryn aıǵa bileıdi. Sondyqtan Altaıdaı kıeli jerge belgi salyp qoıǵanymyz óte durys boldy dep esepteımiz.
Ejelgi Kıev Rýsinen jer jánnatyn izdep, torǵaıdaı tozyp, aryp-ashyp monahtar kelgen zamandarda Altaıdy Kóktúrikter meken etken. Sodan beri altyn Altaı barsha túrkiniń ata jurty, altyn tamyry, áz besigi bolyp keledi.
Zyrıan aýdany men qalasyn Altaı dep ataý – týrızmdi damytýǵa da úles qosady. Sebebi álgi Altaıǵa aǵylyp jatatyn týrısterdiń barlyǵy Altaı degen ataýǵa eriksiz eleńderi sózsiz. Ári Zyrıan – ór Altaıdyń eń bir qunarly, qary qalyń bolsa da qysy jaıly, jazy jaımashýaq óńiriniń biri.
1791 jyly Altaı óńirinen Gerasım Zyrıanov degen ınjener túrli metaldar shyǵaratyn ken ornyn ashqannan keıin osy ataý berilgen eken. Jalpy, HVIII ǵasyrdyń ortasyna qaraı Altaıdyń ár jerinde jer asty paıdaly qazbalary kóptep tabylyp, taý-ken kásiporyndary ómirge kele bastady. Soǵan baılanysty Shyǵys Qazaqstanǵa qonys aýdarýshylar sany da jyldan jylǵa arta tústi. Ol zamandarda Reseıge qarasty óńirlerden tabylǵan qymbat baǵaly mys kenishteri patshanyń otbasy men memleket monopolııasynda bolatyn. Osy retpen Altaıdaǵy ken oryndary da túgelimen Elızaveta Petrovnaǵa syıǵa tartylady. Sóıtken Zyrıannyń qazirgi qalpy da bálendeı emes ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolar.
Tipti búgingi kúni ǵalamtordaǵy Vıkıpedııada da, Zyrıan halqy negizinen orys tilinde sóıleıdi dep jazylypty. Al 2010 jylǵy derek boıynsha, Zyrıan qalasynyń 78,18 paıyzy orys ultynan dep kórsetilgen eken. Sondyqtan Zyrıannyń Altaı atalýy barshamyz úshin zor qýanysh bolyp otyr.
Jalpy, Shyǵys Qazaqstanda táýelsizdik alǵaly beri de murty synbaı turǵan ataýlar jıi kezdesedi. Mysaly, Glýbokoe mekenin qazaqtar ejelden Aqtasty dep ataıtyn, áli kúnge arasynda atalyp jatady. Mine, osylardyń barlyǵyn birtindep qazaqshalap alsaq, nur ústine nur bolar edi.
Álibek ASQAROV,
jazýshy