«Bir-birimizdi jatsynǵan emespiz»

Atyraýdaǵy etnos ókilderi osylaı paıymdaıdy

Atyraýda da ózge etnos ókilderi turady. Kóp emes, árıne. Olardyń úlesin tym az deýge de bolmaıdy. Alaıda, ózderiniń tilin, dinin, ulttyq salt-dástúrin saqtaýǵa mol múmkindik jasalǵanyna rızashylyǵyn jasyrmaıdy. О́ıtkeni, munaıly óńir topyraǵynda órken jaıǵan ózge ult ókilderi «Qazaqstan – bizdiń Otanymyz! Biz bir shańyraqtyń astynda toptasqan, dos­tyǵy berik, yntymaǵy jarasqan halyqtyń ókili­miz!» degendi rııasyz kóńilmen udaıy aıtyp júredi. Muny óńirde ótip jatatyn túrli basqosýlarda estip qalamyz. Jáne muny ózge ulttyń ókilderi aıtyp qana qoımaı, ózderiniń uıymdastyrýymen ótkizi­le­tin sharalarǵa da arqaý etedi. Qazir Atyraýda 17 etnomádenı birlestik jumys ja­saıdy. Bulardyń arasynda orys, koreı, nemis, tatar-bashqurt, ázerbaıjan, armıan, evreı, grýzın, cheshen-ıngýsh sekildi etnostardyń etnomádenı birlestikteri jergilikti halyqpen birlesip, ultaralyq tatý­lyqtyń, dostyqtyń býynyn bekitýge laıyqty úlesin qosyp keledi. Aralarynda qazaqpen tós túıis­ti­rer quda bolǵandary da jeterlik. Árıne, másele qazaq­pen qyz alysyp, qyz berisken quda bolýda emes. «Kóńil jarastyrǵan jastar qaı ulttyń ókilimen otbasyn qurmaı jatyr? Eń bastysy, eldiń birligin, eldiń turaqtylyǵyn saqtaýǵa, halyqtar arasyndaǵy dostyqty bekite túsýge úles qosýy qajet», deıdi gazet tilshisimen áńgimesinde qazaq jigitine turmysqa shyq­qan, qazaq tilin ana tilindeı súıetin koreı Vera Shın. Al eldiń birligine, yntymaǵyna qylaý túsirmeý tek ulttyń ǵana emes, bul – qazaq jerin meken etken barsha ult ókilderiniń mindeti. Osy oraıda TMD memleketteri arasynda alǵashqy bolyp bizdiń elimizde otaý tiktegen Qazaqstan halqy Assambleıasyna júktelgen jaýapker­shiliktiń de, osynaý qoǵamdyq ınstıtýttyń atqarar ju­my­sy­nyń aýqymy da keń. О́ıtkeni, Elbasy Nursultan Nazarbaev Assambleıanyń HVII sessııasynda sóılegen sózinde elimizde etnosaralyq, konfessııaaralyq qaty­nas­tyń barlyq aspektilerin zertteıtin birlestik qurý­dyń qajettiligine toqtalyp, «Bul – óte mańyzdy ári kúr­­deli ǵylym» dep atap ótken bolatyn. Ras, bul óte kúr­deli zertteýdi qajet etetini de daýsyz. Ásirese, óńir­lerde buǵan úles qosa alatyndaı tájirıbeli kimder bar? Mine, osy saýal qozǵalǵanda, aldymen etnomáde­nı orta­lyqtardyń jetekshilerine, sol ortalyqtardyń bel­sendi ári aýzy dýaly múshelerine tańdaý túsedi. Bálkim, óńirlerdegi ulttar men ulystardy bir sha­ńy­raq­tyń as­t­yna biriktirip otyrǵan kishi Assambleıa hat­shy­ly­ǵynyń ıyǵyna aýyr júk túsetini de jasyryn emes. – Qazaqstandy meken etetin san etnostar Assambleıa arqyly ózderin etnos retinde ana tili men má­de­nıetin órkendetýdiń qajettiligin sezine aldy, –deıdi Atyraý oblystyq kishi Assambleıa tóraǵa­sy­nyń oryn­basary Jannat Asabaeva. – Sonyń ishinde qazaq halqy memleket quraýshy ult retinde táýelsiz eli­miz­diń keleshegi úshin qoǵamnyń birligi men kelisimin saq­taýdyń jaýapkershiligin tereń túsindi. Jańa dáýir­degi damýdyń erekshelikterine abdyraı qaraǵan ár adamǵa etnosaralyq kelisimniń, beıbit ómir men turaq­tylyqty saqtaýdyń mańyzyn túsindirýge týra keldi. Bul kúnderi Assambleıanyń Atyraýdaǵy músheleri ózderiniń ulttyq salt-dástúrin, tili men mádenıetin jurtshylyqqa kórsetýge qomsynbaıdy. Sebebi, ár etnostyń ulttyq ereksheliginiń úlgi tutar tustary da jeterlik. Tili basqa bolǵanymen, tilegi bir ár ulttyń dás­túrinde aldymen meıirim men qaıyrymdylyqqa, bótenniń ala jibin attamaý men bireýdiń ar-namysyna til tıgizbeýge úndeıtin úrdister óte kóp. Muny kónekóz qarııalar árdaıym jastardyń sanasyna sińirip oty­ra­dy. Teginde ultaralyq tatýlyq pen dostyqtyń mańy­zyn aǵa býyn, ásirese, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń otty kúnderinen aman oralǵan ardagerler men sol kezderi eńbekke býyny bekimesten erte aralasqan urpaq­tyń ókilderi jaqsy biledi. Mine, sol sebepten Assambleıa tek etnomádenı birlestikterdi ǵana emes, soǵys ardagerlerinen quralǵan «Frontovıchka» klýbyn da qa­natynyń astyna alyp otyr. Al bul klýbtyń mú­sheleri jastardy otansúıgishtik rýhta tárbıeleýden, olarǵa Otandy qorǵaýdyń azamattyq paryz ekenin keńinen nasıhattaýdan tartynǵan emes. Ásirese, oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Qatmolda Rızýanov, Nur­jııan Abdolova, Abat Kenjeǵalıev, Iosıf Shmal, Ser­geı Soı, Vladımır Stamov sekildi aǵa býyn ókil­deri ár kez Assambleıa uıymdastyratyn túrli shara­larǵa aqyl-keńesin berýden bas tartpaıdy. – Ár etnomádenı birlestiktiń ulttyq dástúrine saı ótetin merekeleri bar. Oǵan tek bir ulttyń ókilderi ǵana jınalmaıdy. Barlyq etnomádenı birlestiktiń mú­she­leri shaqyrylady. Bir-biriniń ónerin, mádenıeti men tarıhyn, salt-dástúrin tereńirek tanýǵa múmkindik alady, – deıdi Jannat Asabaeva. – Assambleıa múshe­leri shekaralas oblystarǵa, ásirese, Reseıdiń Saratov, Oryn­bor, Astrahan oblystary men Tatar­stan­­ǵa tájirıbe almasý saparlaryna baryp turady. Biz­diń elimizge atamekenin ańsaǵan qandastarymyz da ora­lyp jatyr. Elge kelgen qandastarymyzdyń tezirek beıimdelýine yqpal etetin sharalardy da ótkizip turamyz. Atyraýǵa oralǵan oralmandar qala irgesindegi Kókarna aýylynda shoǵyrlanǵan. Sol qandastardyń basyn qosyp, úkimettik emes uıym qurǵan Qudabaı Qarjaýov Assambleıamen tyǵyz baılanys ornatqa­ny­nyń jemisin aýyldastary kórip otyr. Assambleıanyń uıytqy bolýymen dál osy aýylda jyl saıyn Naýryz merekesi atalyp ótiledi. Dál osy aýylda otbasy merekesin ótkizý bastaý aldy. Sonan soń bul mereke ózge de etnomádenı birlestikterdiń de shyn yqylasymen ót­ki­zetin merekesine aınalyp júre berdi. «Bul – ár etnos­tyń ulttyq salt-dástúrin keńirek tanytatyn tap­tyr­maıtyn sharaǵa aınaldy», deıdi Assambleıa músheleri. Assambleıa músheleri belsendilikpen atsalysatyn sharalardyń biri – «Qymbattym, mektepke» dep atala­dy. 2010 jyly bastaý alǵan alǵashqy sharanyń bas­tap­qy keıipkeri Igor Derevıankın bolatyn. Onymen birge Lıda esimdi apaıy da qatysqan. Ol kúıeýimen birge óziniń balasyna qosa Igordi de tárbıesine alǵan eken. Tek baýyr eti – balasyn tárbıeleýmen shektelmeı, Igor sekildi jaýtańkózdiń taǵdyryna beıjaı qara­maıtyn mundaı otbasynyń ónegesi kópke úlgi emes pe! Assambleıa tóraǵasynyń orynbasary Jannat Asabaeva demeýshiler taýyp, Igorge mektep sómkesi men jazý quraldaryn syılady. Baýyrlarymen birge «Bal­dáý­ren» lagerine jiberdi. Aıtqandaı, osy sharaǵa qonaq retinde qatysqan Atyraýdaǵy ýkraın otbasynyń ókili Lıýdmıla Belenkonyń sińlisi, Máskeýden kelgen Olga Ivanovna óziniń tolqynysyn jasyra almapty. – Men Máskeýde kópten turamyn. Biraq týyp-ósken qalamdy umytpaı, jıi kelemin. Meni bul qala, ásirese, adamdary magnıtshe tartady da turady. Bul qalanyń turǵyndary óte kóńildi, únemi kóńildi júredi. Avtobýstarda jastar oryn berip, úlkendi syılaıtyn ınabatty­ly­ǵyn kórsetip jatady. Qaıda barsań da, dosyń sekildi qarsy alady. Sizderdiń óte tatý, syılastyqta turatyn­dary­ńyzǵa qyzyǵamyn, – dep aǵynan jarylypty sonda Olga Ivanovna. «Syrt kóz –synshy» degendeı, ózge el­diń ókili bizdiń eldegi tatýlyqty oryndy ańǵara alypty. ...Raýshan gúlimen kómkerilgen kilem ústimen bir jasqa endi tolǵan Valıa Iýn táı-táı basyp keledi. Sábı jolynda kedergiler de joq emes. Ata-anasy sol kedergilerden súrinbeı ótýine járdem jasady... Bul «Thonıl» koreı etnomádenı birlestigi balanyń bir jasqa tolýyna ulttyq dástúrmen ótkizgen sharadan kórinis bolatyn. Endi birde ózge otbasylarda tusaý­ke­ser, orys halqynyń úılený toıy sekildi sharalar ótip jatady. Taǵy birde «Assambleıa arýy» saıysyna ár etnostyń arýlary qatysýǵa qushtarlyq tanytyp tu­rady. Sharanyń qaı-qaısysy da kóńil jabyr­qat­paıdy. Qazir bul sharalar memlekettik tilde de ót­ki­zilip júr. Otbasy merekesi tek qala aýmaǵynda qal­maı, aýyldarǵa bet burdy. Prezıdent qolynan As­sam­bleıanyń altyn medalin alǵan Zýrab Bobohıdze jetekshilik etetin «Iverııa» etnomádenı birlestiginiń músheleri Maqat, Jylyoı aýdandaryna baryp, grýzın halqynyń salt-dástúrin, mádenıeti men ónerin kór­se­tip júredi. Osy Zýrab Bobohıdze «Iverııa» múshe­leri­niń balaqaılary úshin «Álippe» satyp alyp berse, «Bylına» etnomádenı birlestigine múshe bolǵan orys otbasylary balalaryn balabaqshanyń qazaqsha top­tary­na, mekteptiń qazaq synyptaryna berýdi maqsat etipti. Orys etnosynyń 30-dan astam ókili qazaq tili kýrstary men mamandandyrylǵan lıngvıstıkalyq ortalyqtaryna barýdy jalǵastyrýda. Mine, «Biz –qazaqstandyqtarmyz!» degendi erekshe tebirenispen aıtatyn ózge etnos ókilderi eldegi birlikti nyǵaıtyp, yntymaǵy jarasqan Qazaq eliniń berekesin tasytýǵa osylaı úles qosýdy maqsat tutady.

Tamara MAKSIMIHINA, jýrnalıst.

Joldasbek ShО́PEǴUL.

Atyraý oblysy.