Sáýir aıynda Memleket basshysy qatysqan alqaly basqosýda elimizdiń rýhanı jańǵyrý sharasyna oraı úlken jıyn ótkeni belgili. Osy basqosýda Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda atap kórsetilgen mańyzdy jobanyń naqty nátıjesi tanystyrylǵan-dy.
«Jastarymyz joǵary ǵylymı standarttarǵa saı bilim alýy tıis. Sondyqtan biz 800 kitaptan turatyn úzdik oqýlyqtardyń aýqymdy tizimin ázirledik. Búgin sol alǵashqy 18 kitaptyń tanystyrylymyna jınalyp otyrmyz», dedi Elbasy. «Júz jańa oqýlyq» jobasynyń jas urpaqqa bilim berý isindegi mańyzy zor ekendigi daýsyz. Osy otyrysqa biz de qatysqan edik. Sonda atap kórsetilgenindeı, stýdentterdiń tarıh, saıasattaný, sosıologııa, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný, fılologııa salalary boıynsha tolyqqandy bilim alýyna barynsha múmkindik jasalýy aıtylǵan. Osy turǵyda taıaý jyldary álemniń túrli elderinen barlyq saladaǵy gýmanıtarlyq bilim berý júıesine qatysty júz oqýlyqty qazaq tiline sapaly aýdaryp, jastarymyz álemdik ozyq úlgide bilim alyp shyǵýyna jaǵdaı jasaý mindeti qoıyldy.
Sodan beri birneshe aı ótti. Jurtshylyq, ǵalymdar men ár salanyń mamandary, stýdentter de alǵashqy tusaýkeseri ótken 18 kitaptyń mazmunymen jete tanysyp, qalyń oqyrman qaýym baǵaly eńbekterdiń mańyzdylyǵyna óz pikirlerin bildire bastady. Bul sharanyń ásirese áleýmettik, gýmanıtarlyq sala úshin mańyzdy ekeni belgili. Endi sonyń birqatar ereksheligine toqtalsaq, qundy dúnıeler Amerıka, Ulybrıtanııa, Fransııa, Shveısarııa sııaqty aldyńǵy qatarly elderdiń úzdik ǵylymı eńbekterin qamtıdy. Demek, biz qazirden bastap stýdentterimizge osy oqýlyqtarmen bilim berýimiz kerek.
Memleket basshysynyń atap kórsetkenindeı, biz osy baǵdarlama boıynsha júzdegen myń stýdentterimizdi jańa sapalyq deńgeıde oqytyp, bilikti maman daıyndaı alamyz. Bul eń aldymen bilim salasyndaǵy jahandyq básekege tótep bere alatyn bilikti kadrlar daıyndap shyǵýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq bul azamattar ashyqtyq, pragmatızm sekildi sanany jańǵyrtatyn básekege qabiletti úrdisterdi qalyptastyrady.
Prezıdenttiń atap kórsetkenindeı, bul joba qoǵamdyq sananyń jańǵyrýyna tyń múmkindikter ashyp, adam damýy men jańa órkenıetke qadam basýyna baǵyt beredi. Bul bizdiń qoǵam úshin mańyzdy, sonyń nátıjesinde ıntellektýaldyq jetilý arqyly rýhanı órkendeý bastalady.
Bolashaqta jastardyń saıası belsendi, mádenıetti, tózimdi, dinı saýatty, óz quqyqtary men bostandyqtaryn biletin, qoǵamdy syılap, Otanyn qurmetteıtin naǵyz azamatqa aınalǵanyn barshamyz qalaımyz. Sondyqtan da Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty eńbeginde jańasha gýmanıtarlyq bilim berýge erekshe mán berýiniń syry tereńde jatyr. Biz endigi jerde orys tilindegi sheteldik ádebıetterdi paıdalanýdy azaıtýymyz kerek. Ol qazaq tiliniń ǵylym tiline aınalýyn tejeıdi, budan bylaı orys tiline degen táýeldilikten arylýymyz, kerisinshe órisimizdi keńeıtýimiz kerek. Eger qazaq tilin damytamyz, bilim men ǵylym tiline aınaldyramyz desek shet tilderindegi oqýlyqtar men ǵylymı ádebıetterdegi mańyzdy aqparatty túpnusqadan ala bilýimiz qajet. Júz jańa oqýlyq, mine osyǵan keńinen jol ashady. Shynaıy rýhanı jańǵyrý sol kezde júzege asady. Endi mine, sol eńbekterdiń alǵashqy túpnusqalary qazaq tilinde jaryq kórdi. Bul – baǵa jetpes rýhanı baılyq. Biz osy turǵyda eń aldymen mádenıet tutynýshylardy emes, elimizde bilimdi, mádenıetti, jan-jaqty, daryndy, san qyrly jastardy qalyptastyrýymyz kerek. Qoǵamda tek paıdakúnem, satyp alýshy men tutynýshy emes, talantty, joǵary bilimdi, mádenıetti azamattar qurmet pen madaqqa kenelýi tıis. Bizdiń qoǵam órkendep damý úshin úzdiksiz bilimge umtylyp, tártipke baǵynyp, mádenıetke bas urǵanda ǵana úzdik nátıjelerge qol jetkizemiz.
Búginde álem damýy ozyq tehnologııalardy paıdalaný arqyly óris alatyny aıqyn. Jastarymyz bul úrdisten qalys qalmaýy tıis. Al bizde áli de qazaq tildi ǵylymı bilim júıesinde kemshin tustar barshylyq. Áli kúnge deıin oqý materıaldarynyń tapshylyǵy bilim sapasyna tikeleı áser etip otyr. Endigi jerde osy kitaptardyń qazaq tiline aýdarylýy kóp kedergini joıady. Demek, aǵylshyn tilin bilmeıtin qazaq tildi jastarǵa álemdik ǵylymnyń kókjıegi ashylyp, oı-óristi keńeıter joǵarǵy jetistikterdiń múmkindigi týyp otyr. Qazir kópshiligimizge osy 18 kitaptyń árqaısymen jete tanysýdyń múmkindigi týdy. Bul arada aıta keter jaıt, kez kelgen oqýlyqty aýdarǵanda óz tilimizge qaraı ıkemdeýge bolady. Ártúrli termınderdi, ózge ulttyń óz múddesine sáıkes uǵymdardy óz yńǵaıymyzǵa qaraı beıimdeý arqyly memlekettik tildiń baılyǵyn arttyra túsemiz.
Qundy kitaptar negizinen aǵylshyn tilinen, Batystyń áıgili ǵalymdarynyń eńbeginen aýdarylǵan. Degenmen, aldaǵy ýaqytta 100 oqýlyq tizimine Shyǵys tilderinen de súbeli eńbekterdi qossaq jón bolar edi. Olar bizge tili, dili, dástúri, geografııalyq ornalasýy jaǵynan jaqyn. Qazirdiń ózinde baıqalyp otyrǵandaı, ǵylymnyń, óndiristiń damýy, órkenıettiń bıik deńgeıge kóterilýi Japonııa, Sıngapýr, Malaızııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Birikken Arab Ámirlikteri sekildi elder tarapynan baıqalady. Keleshekte tyń jetistikter, jańa umtylys, jedel qarqynmen damý úrdisi osy elderde erekshe kórinis tabady. Mine, biz soǵan baǵyt ustaýymyz kerek. Alaıda bizdiń óz ustanymdary, óz jolymyz bar, óz mentalıtetimiz bar ekenin de eskergenimiz jón. Soǵan laıyqty joldy tańdaýymyz tıis. Bolashaqta osy turǵyda jazylǵan saraptama eńbekterdi túpnusqadan aýdaryp, qazaq tilindegi oqýlyqtardy usynýǵa tıispiz.
Jalpy bul eńbekter qundy, súbeli dúnıeler. Ásirese jastarǵa asa qajet, sanany jańǵyrtyp, bilim kókjıegin keńeıtip, oı-óristi damyta túseri daýsyz. Iаǵnı, saraptamalyq dúnıetanymnyń qalyptasýyna, tyń tujyrymdar men jańa ıdeıalardyń týyndaýyna, zamanaýı bilim, ǵylymǵa dańǵyl jol ashady.
Sondaı-aq qazaq tiline tek oqýlyqtar ǵana aýdarylyp qoımaýy tıis, sonymen qatar ǵylymı monografııalar, adam damýyna qatysty álemdik ozyq oıdyń úlgileri de usynylýy tıis. Osynyń bári túptep kelgende, qazaq tilindegi «aqparattyq kapıtaldyń» molyǵa túsýine, bizdiń qoǵamnyń órkenıetke nyq qadam basýyna múmkindik beredi.
Osy eńbekter bolashaqta qazaq tilinde latyn álipbıimen tańbalanyp, kópshilikke usynylady. Demek, týystas túrki tildes aǵaıyndardyń bul kitaptardy erkin oqýyna múmkindik týdyrady. Túrki halyqtary mádenı ortalyǵynyń basshy mamandary qazaq tili – barlyq túrki halyqtaryna túsinikti til ekenin, latyn álipbıine kóshken kezde búkil túrki halyqtaryna ortaq álipbıimiz bolatynyn aıtqan edi. Sol kezde barlyq túrki tildes aǵaıyndar bizdiń tolyp jatqan kóne muralarymyzdy, tipti ótken ǵasyrdaǵy qyrýar eńbekterdi túpnusqadan oqı alady. Kitaptar kóp keshikpeı latyn qarpinde basyp shyǵarylǵannan keıin, tilderimiz uqsas týystas aǵaıyndarmen qatar, shetelde turatyn jastarymyz da bul qundy kitaptardy erkin oqı alatyn bolady.
Kitaptyń qazirgi taralymyna kóz júgirtsek, jańa oqýlyqtar kópshilik úshin kitap túrinde usynylýda. Al elektrondy onlaın nusqasynda, sondaı-aq lektorlardyń dáristerine laıyqtalǵan beıne leksııalary, ıaǵnı, vıdeotekasy arqyly qoljetimdi. Jahandyq básekege qabiletti bolamyz desek, álemdik deńgeıdegi eń ozyq oqýlyqtardan, ǵylymı ádebıetterden bilim alǵan abzal. Osy arada bir eskeretin jaıt, aldaǵy ýaqytta taǵy qandaı eńbekterdi qazaqshaǵa aýdarý qajet degen oı tóńireginde áli de aqyldasyp, ǵylymı keńes músheleri naqty toqtamǵa kelýleri tıis. Qazaq tilinde jaryq kórýi tıis sheteldik oqý kitaptarynyń ǵylymı qundylyǵy men mańyzdylyǵy, ómirde qajettiligi basty nazarda bolǵany abzal.
Bolashaqta jastardyń saıası belsendi, órkenıetke betburǵan, mádenıeti joǵary, bilikti de bilimdi zııaly azamattar retinde óz quqyqtary men bostandyqtaryn baǵalaıtyn, patrıot retinde elin, jerin súıe biletin, sonyń qadirine jetetin, qurmet tutatyn tulǵa bolýlary tıis. Mine osynyń bári túptep kelgende Qazaq eliniń laıyqty azamattary bolyp qalyptasýyna jol ashady.
Aqan BIJANOV,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, saıası ǵylymdar doktory, professor