Dástúrli dinder dıalogyna – 15 jyl

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazar­baev 2003 jyly 13 aqpanda Alma­tyda ót­ken mu­syl­man, hrıstıan jáne evreı uıym­­dary qatysqan dinderdiń, máde­nıet­ter men halyqtardyń jaqyn­dasýyn­da mańyzdy ról at­qarǵan Ha­lyq­aralyq beıbit­shilik pen kelisim kon­feren­sııa­synda barlyq konfessııa ókil­de­rine Qazaq­standa Álemdik jáne dás­­túr­­li dinder lıderleriniń sezin ót­kizý týraly bastamasyn jarııalady. Bul usynys birden qoldaýǵa ıe boldy. Se­be­bi bul Sezd álemdik jáne dástúrli din­derdi jalpy adamzattyq baǵdardy iz­des­tirýge, beıbitshilikti, kelisim men tózim­di­likti adamzat ómiriniń aınymas qa­ǵı­dat­tary retinde bekitýge, dinder, konfes­sııa­lar, ulttar men etnostar arasyn­da ózara qurmet pen tózimdilikke qol jet­kizýge, adamdardyń dinı sezimderin qaqty­ǵys­tar men áskerı áreketterdi órshitý maqsatynda paıdalanýǵa jol bermeýge shaqyratyn suhbat alańyna aınaldy.

Osylaısha Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń alǵashqy sezi 2003 jylǵy 23-24 qyrkúıekte Astana­­da ótkizildi. Bul forýmnyń jumy­sy­na Eýropa, Azııa, Afrıka jáne Taıaý Shyǵystyń 13 elinen kelgen din kóshbas­shylary men qurmetti qonaqtar qatysty. Osy jıynda dinaralyq sammıtti júıeli túrde ótkizý jóninde jáne Sezdiń jumysshy uıymyn – Sezd hatshylyǵyn qurý týraly sheshim qabyldandy. Mem­leket basshysy N.Á.Nazarbaev kele­si kezdesýdi jańadan salynatyn Beıbit­shilik jáne kelisim saraıynda ótkizý týraly sheshimin habarlady jáne ol sheshim oryndaldy da. 

Mine, sodan beri ár úsh jyl saıyn arnaıy álemdegi túrli din ókilderiniń basy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda toǵysyp kele jatyr.

Islam – álemdegi túrli ulttar men ulystardy biriktirip otyrǵan beıbitshilik pen meıirimdiliktiń dini. Islamda izgilik jasaý, qamqorlyq, meıirimdilik ústemirek. Zorlyq-zombylyq, ómir súrip jatqan memlekettiń zańdaryn moıyndamaý, ózimen pikirles bolmaǵany úshin basqalarmen aralasýdan qashý, qoǵam múshelerine qurmetsizdikpen qaraý, basqalardy búlikke shaqyrý sııaqty ustanymdar esh ýaqytta bolmaǵan. 

Adamzattyń ardaqtysy – Paıǵam­bary­myz Muhammed (s.a.ý.) ıslam dinin qıyndatýǵa, qulshylyq máselesinde asyra silteýge, ásireshilikke boı aldyrýǵa bolmaıtynyn artyndaǵy úmbetine «Rasynda, din degenimiz – jeńildik. Dinnen asyp túsem dep tyrashtanǵan adam báribir túbinde dinnen jeńilis tabady. Endeshe, ár iste týra hám orta joldy ustanyńdar. Ár isti meılinshe kemeline jetkizip oryndaýǵa tyrysyńdar. Mine, sonda qýana berińder…», dep ósıetin qaldyrǵan bolatyn.

Demek, dinniń atyn jamylyp, tóńi­regin daýly máselelerge aınaldyrý «din­nen asyp túsem» dep álekte­netin­der­diń áreketi ǵana… Mundaıda qazaq­tyń «Tym qyrǵysh qazannyń túbin tesedi» degen naqyly eske túsedi. Búginde adamzat qoǵamyn órkenıettiń shyńyna shyqty dep eseptep júrgenimizben, áli de bir-birine dushpandyqtan, jaýlasý nemese ósh alý sezimderinen aryla almaǵan sekildi. Bul másele ýaqyt ótken saıyn qaıta kúrdelenip bara jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Sanasynda sáýlesi bar jandar ony bilip, kórip qana qoımaı, «Osy adam balasyna ne jetpeıdi?» degen zańdy suraqqa jaýap izdep álek. Adamnyń jaýy – adam bolǵan sońǵy jyldary álemdegi ekstremıstik jáne terrorıstik áreketterden beıkúná pendelerdiń qany tógilýi kez kelgen sanaly adamdy oılandyrary sózsiz. Álemde din atyn jamylǵan radıkaldy toptardyń túri kóp. Sondaı sodyrlyq tobyrdyń qataryna qosylýdy maqsat etip, beıbit kúndi tárk etip, shekara asyp, shalys basqandardyń taǵdyry da alańdatarlyq. О́tken ıslam tarıhyna kóz salsaq, Muhammed paıǵambar da óz ýaqytynda jəne odan keıingi halıfalar da ózine shabýyldaǵan jaýǵa qarsy soǵysyp, Otanyn qorǵaǵany bel­gili. Alaıda tútini túzý ushyp, ty­nysh ómir súrip jatqan elge baryp qan­tógis jasamaǵan. Muhammed paıǵam­bar musylman əskerlerine únemi: «Alla atymen attanyńdar, Allanyń jəne El­shi­si­niń dinimen júrińder. Qart adamdy, ba­lany, əıeldi óltirmeńder…», degen. Al ataqty halıfa Əbý Bəkir: «Əıel­di, jas balany, qart adamdy óltir­meńder. Jemis aǵashyn kespeńder. Ǵımarat­tar­dy qıratpańdar. Qoı men túıeni tek jeý úshin ǵana baýyz­dań­dar…», dep, jandy-jansyzǵa túgel aıaý­shy­lyq sezi­min bildirgen. Adam balasy búgin­de azý­ly ańdardan, tabıǵattyń dúleı qu­by­lys­tarynan qoryqpaıdy. Ese­sine, óziniń baýyry – adam balasynan úreı­­lenip ómir súrýde. Qaı jerge bar­sańy­z da, úılerdiń, mekemelerdiń bar­lyǵy der­lik qarýly kúzet arqyly qor­ǵa­lyp tur­ǵanyn kóresiz. Nege? Sebebi adam adam­nan qorqatyn zaman týdy. Biz adam adamdy súıý arqyly ǵana álem­de tynysh­tyq ornaıtynyn umyt­qan sekil­dimiz. Osyndaıda Abaıdyń «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degen ulaǵatty oıy eske túsedi. Bul dana­­lyqtan tek musylmandy súıip qoıý jet­ki­lik­siz ekendigin, barsha adamzatty súıý­­diń ózi bir hıkmet ekenin túsinýge bolady.

О́z kezeginde Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy da elimizdegi osy ustanymdy qoldap, túrli din jáne konfessııa ókilderimen eldegi turaqtylyq pen beıbitshilikti saqtaý jolynda eńbek etip keledi. Bul – jalpy memlekettik ustanymmen qatar, ıslam sharıǵatynyń kózdegen negizgi maqsaty. Islam dini ataýynyń ózi beıbitshilikti bildiredi. Ibrahımdyq dinder arasyndaǵy tarıhta alǵashqy únqatysýdyń Alla taǵalanyń jol kórsetýi arqyly, Paıǵambarymyz Muhammed Mustafanyń (s.a.s.) zamanynda, 622 jyly Mádına qalasynda oryn alǵanyn atap ótsek jetkilikti dep sanaımyz. Áıtpese ıslam tarıhynda onyń úlgisi óte kóp.

Alaý ÁDILBAEV,

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń naıb múftıi