QAZAQTYŃ QARA NARY

Elimizdiń rýhanı-saıası ómirinde úlken orny bar aıtýly tulǵalardyń biri Tólegen Tájibaev 30 jasynda halyq aǵartý komıs­sary, 32 jasynda – respýblıka úkimeti tóraǵasynyń orynbasary, alǵashqy Syrt­qy ister halyq komıssarıatyn uıym­­das­tyrýshy jáne onyń halyq komıs­sary. Birikken Ulttar Uıymynyń minberi­nen sóılegen tuńǵysh qazaq. Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń rektory. Respýb­lı­kada psıhologııa jáne pedagogıka ǵylym­darynyń negizin qalaýshy, akademık. Sirá, osyndaı bıikterdiń bireýine ǵana kóterilgen adam da óz taǵdyryna ókpeleı qoımas edi. О́mirde iz qaldyrdym dep ókinbeı óter edi. Al osynaý bıikterdiń bárine shyqqan tulǵanyń orny aıryqsha. Soǵan oı jibereıikshi. I Tólegen Tájibaev týraly aıtqanda, onyń balalyq shaǵyna toqtalmasqa bolmaıdy. Bul ózi erekshe taǵdyr. Sirá, onyń ómirlik negizi bolmasa, oǵan senýdiń ózi qıyn. Sol birde aq, birde qyzyl bılegen alasapyran zamanda, qazaq aýylyn asharshylyq ábden sansyratqan edi. Jeti balasy bar qarapaıym Tájibaı deıtin sútkenttik sharýanyń otbasy bir kúnde oıran bolǵan. Ash úı, kezdeısoq tabylǵan áldebir tamaqtan ýlanyp, jeti adam birden mert bolyp, syrtta júrgen eki bala ǵana aman qalypty. Sonyń biri – jeti jasar Tólegen. Onyń Arys deıtin toǵyz joldyń torabyna qalaı kelgeni de belgisiz. Belgilisi – onyń temir jol jumys­­shysy Ivan Fedorovıch Kabanov­tyń otbasyna besinshi bala bolyp qosylǵany. Mektep esigin Tólegen 10 jasynda ashty. Sol Arystaǵy qazir óziniń atyn ıemdengen panasyz balalar úıiniń jeti jyldyq mektebine kirgen. Biraz jyl ýaqytyn ótkizip alǵan, ómir eseıtken bala qysqa merzimde basqalardy qýyp jetip qana qoımaı, óziniń qurdastarynan da ozyp, jeti jyldyq mektepti úsh jylda bitirip shyǵady. Onyń tehnıkýmdaǵy ómirine zamandas­tary, sol kezden qalǵan qujattar kýálik etedi. Tólegenmen akademık Máýlen Bala­qaev birge oqyǵan. Onyń esteligine júgi­neıikshi. “Bolar bala jórgeginen-aq belgili bolatyny ras qoı. Tólegen oqý ornyna kelip, kirgennen keıin-aq, ózgelerden erek­she aqyl parasaty mol ekenin, qula­shyn keńge silteı alatynyn kórsetti... Ol qala­daǵy pıoner otrıadynyń bastyǵy, keıin komso­mol uıymynyń sekretary bolyp, ózin ózgelerge tanyta bildi” deıdi akademık aǵamyz. Shaǵyn bir qujatqa júginýge týra keledi. Ol – Tólegenniń oqý bitirgendegi minez­­demesi. “Minezdeme. Syr­darııa ped­teh­­­nı­kýmyn bitirýshi Tájibaev Tóle­genge beril­gen, 1928 jyldyń 24 maýsy­mynda teh­nı­kýmnyń pedagogıkalyq keńesinde beki­tilgen. Qaýly № 12. Qabileti – úzdik. Ju­mys qabileti – úzdik. Úlgerimi – úzdik. Jan-jaq­ty damyǵan. Tártipti jáne belsen­di qyz­met­ker. Daıyndyǵy – aıryqsha. Aıtar­lyqtaı kórkemónerpaz­dyq qabileti bar. Pedteh­nı­kýmnyń eń úzdik kýrsanty. Pedtehnı­kýmnyń jumy­synda paıdalanǵan jón bolar edi”. Minezdemede úzdik emes nárse joq, bári de úzdik. Qaýlydan durys kóshirildi dep pedtehnıkýmnyń hatshysy Domıdze degen qol qoıypty. Al sol minezdemege qol qoıǵan kim? Sol kezde bul tehnıkým­nyń dırektory Júsipbek Aımaýytov bolǵan. Tólegen Tájibaev pen Júsipbek Aı­maýytov! Osynaý eki tulǵanyń qarym-qatynasy týraly az bilemiz. Zerttelmegen, derek az. Jurttyń biletini – ekeýi de psıhologııa men pedagogıkany zerttegen. Biri – ustaz, biri – shákirt. Ustaz shákirti­niń ǵylymdaǵy jolyna baǵdar berdi, keıin ol Qazaqstandaǵy osynaý ǵylymnyń negizin qalaýshy boldy deımiz. О́kinishke qaraı, Tólegen Tájibaev ustazynyń eń­be­gin de, psıhologııa ǵylymyna qosqan úle­sin de, joǵary azamattyq kelbetin de aıta almaı ketti. Bul jerde ony kinálaý­dyń da jóni joq. О́ıtkeni, uly ustazy 1929 jyly ultshyl degen aıyppen ustalyp, 1931 jyly jendetterdiń qolynan qaza tapqan. Sodan keıin, bul uly tulǵa týraly pikir aıtý túgili, onyń atyn aıtýǵa tyıym salynǵany belgili. Alashtyń uly perzenti Júsipbek Aımaýytov akademık Tájibaev qaıtys bolǵannan keıin shırek ǵasyrdan soń ǵana aqtaldy. Ǵylym jolyn Tólegen Tájibaev osy pedtehnıkýmda tańdady. Úzdik oqýshy osynda oqytýshylyqqa qaldyryldy. Sondaǵy úsh jyl qyzmet te, arman da sol ǵylymǵa arnalǵan edi. Aqyry sol arman Máskeýdegi N.K.Krýpskaıa atyndaǵy Kom­mýnıstik tárbıe akademııasyna alyp bardy. Sonda Tólegen stýdent retinde bes jyl, aspırant retinde úsh jyl oqydy. Ǵalym bolyp qalyptasty dep aıtýǵa to­lyq negiz bar. Oǵan araǵa bir jyl salyp, “K.D.Ýshınskıı – Reseıdegi pedagogı­kalyq psıhologııanyń negizin qalaýshy” degen taqyrypta kandıdattyq dısser­tasııany tabysty qorǵap shyqqany aıǵaq. Týǵan respýblıkaǵa ol qalyptasqan ǵalym bolyp oraldy. Jas ǵalymǵa Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynyń pedagogıka jáne psıhologııa kafedrasyn basqarý júkteldi. Kóp rette Tólegen Táji­baevtyń ómirin zertteýshiler sol 1939-1940 jyldary onyń kafedra meń­gerý­shisi qyz­metimen qatar, ınstıtýt dırek­tory­nyń ǵylym jónindegi kómek­shisi qyzmetin at­qarǵanyna mán bere bermeıdi. Sirá, olar kómekshi degen sózdiń qazirgi maǵyna­syna qarap, baryp kel, alyp keldiń adamyndaı túsinýi múmkin. Al bul shyn máninde qazir­gi oqý oryndaryndaǵy “ǵyly­mı jumystar jónindegi prorektor” sanatyndaǵy qyzmet bolatyn. Jas ǵalym óziniń joǵary uıymdastyrýshylyq qabi­letin eń aldymen osy qyzmetimen kórsetken. II 1940 jyly Tólegen Tájibaev ákimshi­lik jumysqa aýysqanda, ol ǵylymı ju­mys­pen qoshtasqan joq, sol ǵylymǵa qush­tarlyq júreginiń bir túkpirinde ketken. Sonda ol bar-joǵy 30 jasta ǵana edi. Respýblıka halyq aǵartý komıssartıaty basshysynyń birinshi orynbasary qyzmeti­ne taǵaıyndaý tym erte de jáne tym táýekel qadamdaı kóringen. Bul komıs­sarıattyń Qazaqstan Respýblıkasy úshin orny bólek. 30-shy jyldardyń basyndaǵy asharshy­lyq­taı náýbetti, sol onjyldyqtyń aıaǵyndaǵy qýǵyn-súrgin zulmatty bastan keshken halyqtyń saýattylyq deńgeıi aıtarlyqtaı tómen edi. Halyqtyń kózi ashyq qaımaǵy qalqyp tastalǵan, jón-josyq biletin bir shamasy ólmestiń qamyn oılap, syrt jaqqa aýyp ketken. Qalǵany basqa salǵanǵa kóndikken kónterli jurt, kópshiliginiń saýaty kem. Sol halyqtyń kózin ashý mindeti halyq aǵartý komıssarıa­tyna júktelgen. Bul jumysqa júregi halyq dep soǵatyn ary taza azamat qana emes, bul isti jete biletin, jumystyń júıesin tabatyn qas maman, jaýapkershilikti kótere alatyn, aýyr júkti súıreı alatyn qara nar kerek edi. Tańdaý 30 jastaǵy Tólegenge tústi. Talaılardyń aty atalǵan da shyǵar, tarazyǵa túsken bolar. Dál osy jumysqa bilimdar, eń aldymen jas urpaqqa bilim berý isin jete meńgergen adam kerektigin oılap, pedagog-ǵalymdarǵa kóz salǵanda, solardyń ishinen Tólegenniń tulǵasy jotalanyp kóringen bolar. Araǵa tórt aı salyp halyq komıssary etip taǵaıyndady. Sonda balany oqytýmen qatar muǵa­limder daıarlaý máselesi de kún tártibine qoıyldy. Respýblıkada 7790 mektepte 441 myń bala oqıdy eken. Bul kóp bala áli oqýǵa tartylmaǵan degen sóz. 44597 muǵa­limniń tek 17516-sy ǵana qazaq. Solardyń 2500-i ǵana áıel azamattar. Nege qazaq muǵalimderi az, nege áıel azamattar ustaz­dyq etpeıdi? Suraq kóp, sheshimi qandaı? Sheshimi naqty is bolýǵa tıis. Respýblıkada 13 pedınstıtýt bar eken. Olarda bes myńdaı stýdent oqıdy. Basty rezerv – sol. Muǵalimniń bedelin kóterý kerek. Halyq komıssary úkimet aldyna “Respýblıkaǵa eńbek sińirgen muǵalim” ataǵyn taǵaıyndaý jóninde másele qoıdy. Qajettigin dáleldedi. О́tkizdi. Bul jas basshynyń bedelin kóterdi. Sol tusta qazaq álipbıi ózgerdi. Ol latynshadan kırıllısaǵa kóshti. Bul orys­tanýdyń eń bir pármendi joly edi. Munyń jurt kóp ańǵara bermeıtin taǵy bir qaýpi bar edi. Áıteýir kóshetin bolǵan soń, tez kóshpese, jurt qazaq álipbıin meń­germeı-aq, birden orys álipbıine aýysyp kete berýi ábden múmkin edi. Sodan da oǵan barynsha jyldam kóship úlgerý qajettigi týdy. Sol álipbıde oqýlyqtardy tezdetip shyǵarmasa, qazaq mektepterinde orys tili birjola dendep ketpek. Bul máseleni halkom Tájibaev respýblıkalyq deńgeıge kóterdi. Onyń res­pýblıka basshylaryna jazǵan hattary­nyń birinde bylaı delingen: “... Kóptegen oblys­tardaǵy mekemeler men uıymdar jańa qazaq álipbıine kóshýge qulyq tanytpaı otyr. Bar­lyq is qaǵazdar tek orys tilinde ǵana júrgi­zilýde. Qazaq eńbekshileriniń qazaq tilinde jazylǵan ótinish aryzdaryna jaýap orys tilinde qaıtarylýda. Mekeme basshylary sońǵy kezde qazaq tilindegi ótinishterdi orys tiline aýdarylǵan jaǵdaıda ǵana qabyldaýdy ádetke aınaldyrǵan. Sondyqtan qazaqtar arasynda ótinishterdi oryssha qabyldaıtyn bolsa, qazaq álipbıiniń keregi qansha degen pikir qalyptasyp keledi...”. Sol tusta orys tiline qarsy sóz aıtý ultshyldyq pıǵyl sanalatynyn, keshegi 30-shy jyldardaǵy soıqannyń jańǵyryq­tary áli qulaqtan ketpegenin oılaǵanda, Tájibaevtyń máseleni bylaıynsha qoıýyn erlikke baǵalarsyń. Osyndaı batyl oılardyń, qarymdy isterdiń arqasynda ǵana qazaq tili búgingi kúnge aman jetken­deı kórinedi de turady. Halkom Tájibaev basty nazar aýdarǵan is týraly aıtqanda, jurt oqýlyqtardy aýyzǵa alady. Bar bilimniń basy – oqýlyqta degendi ol kisi kóp qaıtalaıdy eken. Al sol tusta qazaq mektepteri oqýlyqtarǵa zárýlikti qatty sezindi. Orysshasy bar, qazaqshasy joq. Al jańa álipbıge kóshkende, bul zárý­lik odan beter kúsheıgen. Halyq aǵartý ko­mıs­sarıatynda oqýlyqtar máselesimen aınalysatyn oqý-ádistemelik keńes boldy. Ony Tájibaevtyń ózi basqardy. Ǵalymdarǵa oqýlyqtar jazýǵa tapsyrystar berildi. Eń aldymen, qazaq tili men ádebıeti jaıynda oqýlyqtar qajet edi. Sóıtip, jedel túrde ǵalymdar I.Keńesbaev, M.Balaqaev, K.Jıen­­baev, Begalınder qazaq tili jóninde, E.Sma­ıylov ádebıet jóninde oqýlyqtar jazyp shyqty. Basqa pánderden oryssha oqý­lyqtardy qazaqshaǵa aýdarý qolǵa alyndy. Ásirese, tarıh oqýlyǵynyń jyry kóp bolǵan. Segizinshi synypqa arnalǵan “KSRO tarıhy” oqýlyǵyn Máskeý ázir­leıtin. Ony SOKP OK Saıası bıýrosy beki­tetin. Ol barlyq jerde oqytylýǵa tıis. Onda odaqtas respýblıkalarǵa arnalǵan bir taraý bolady. Jáne ol Máskeýdiń saıa­satyna baǵyn­­dyrylady. Qazaqstan halyq aǵartý halkomy sol taraýǵa kelispedi. Ony ǵalymdardyń talqysyna saldy. Olar oqý­lyqta Qazaq­stanǵa qatysty tarıhı oqıǵa­lardyń burma­lanǵanyn aıtty. Sol talqy­laýdy qorytyn­dylap, pikir jazýdy tarıh­shy ǵalym B.Súleı­menovke tapsyrdy. Aqyrynda sol pikir negizinde KSRO halyq aǵartý halkomy V.Potemkınge hat jazyl­dy. Oǵan halkom Tájibaev qol qoıdy. “Qazaqstandaǵy mek­tep­terde “KSRO tarı­hy” osy tolyqtyrý­larmen oqytylsyn degen ótinishimizdi bildiremiz. Osy ótinishi­mizdiń oryndalýyna qoldaý kórsetiledi dep oılaımyz” degen sózder de erlikke para­par. Máskeý bekitkenge qarsy daý aıtý, ony tolyqtyrý, ózgertý ol kezde múmkin emes sanalatyn jaı. Máskeýdiń degeni zań ispettes. Bul hattyń nátıjesi qalaı bolaryn kim biledi, oǵan jaýap aıtylmaı qaldy. Hat jiberilgen soń, Uly Otan soǵysy bastalyp ketti de, jurt nazary soǵan aýǵan. Bálkim, bul jaı aıaýly azamatty bir apattan alyp ta qalǵan shyǵar. Soǵys ómirdi kúrt ózgertti. Qıyndyq­qa qıyndyq qosyldy. Er azamat soǵysqa at­tan­dy. Onyń ishinde ustaz qaýymy da bar. Al mektepterde oqý toqtamaýǵa tıis. Jaý shebinde qalǵan aýmaqtaǵy balalar úıleri, oqý oryndary Qazaqstanǵa kóship keldi. Buryn jetpeı jatqan ustazdar qajettiligi tipti kúsheıdi. Sonda odan shyǵýdyń bir joly dep 8-10 synyp oqýshylarynan bas­taýysh synyptarǵa muǵalim ázirlendi. Ped­ı­nstıtýttardyń stýdentterinen jedel kýrs­tar ashyp, bitirgenderin mektepterge jiberdi. Taǵy bir jaıdy aıryqsha ataǵan jón bolar. Er azamattar maıdanǵa attanǵanda, olardyń ornyn áıelder bassyn degen uran halyq aǵartý isinde erekshe mánge ıe boldy. Bir jaǵy munyń ózi áıelderdiń qoǵamdaǵy ornyn kóterýge de yqpal etti desek te jón. Soǵystyń alǵashqy jylyn­da-aq áıelderdi ustazdyq iske tartý, olar­dy oqý oryn­daryna, eń aldymen, pedago­gıkalyq oqý oryndaryna jiberý qolǵa alyndy. Sóıtip, respýblıka boıyn­sha 1935 áıel muǵalim kadryn jedel daıar­laý jospary belgilenip, árbir oblysqa tapsyr­malar berildi. Kóp keshikpeı onyń nátıjesi de kórindi. Soǵystyń alǵashqy eki jylynda, aıtalyq, respýblıkamyzda joǵary bilimdi bes myń, orta arnaýly bilimdi 6600 muǵa­lim kadrlary daıarlanypty. Oǵan deıingi beıbit jyldarda bulaı bolmaǵan eken. Osynaý istiń basynda halkom Tájibaev júrdi. Ony el de baǵalady, eldiń basshy­lyǵy da baǵalady. El ómiriniń basqa sala­larynda da osyndaı óreli is óris alsyn degen oı bolar, soǵystyń ekinshi jyly­nyń aıaǵynda otyz eki jastaǵy Tólegen Tájibaev respýblıka Halyq komıs­sarlary keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyz­metine joǵarylatyldy. Endi ol eldegi áleýmettik salalardaǵy jumysqa basshy­lyq etýge, qamqorlyq jasaýǵa tıis boldy. Árıne, bilim berý isi de óziniń naza­rynda boldy. Endi oǵan qosa, halyqtyń densaý­lyǵy, óner, mádenıet, jalpy rýha­nı ómir deıtin úlken salanyń jaǵdaıy Úkimet basshysynyń orynbasary aınaly­satyn sharýalarǵa aınaldy. Soǵystyń qıyndyǵy­men qatar, sol tusta ónerdiń de óskenine talaı mysaldar keltirilip jata­dy. Jańa kınofılmder túsirilip, teatr­lar­da jańa spektalder qoıylyp, tipti jańa teatr da ashylyp jatty. Ádebıettiń jańa úzdik týyndylary jaryq kórip, aqyn-jyrshylar jınalyp, aıtystar ótkizilýi ne turady! Sol tustaǵy isterdi oı eleginen ótkiz­gende, jurtty tańdandyratyn bir jaı bar – sonda respýblıkamyzda biraz jańa oqý oryndarynyń ashylýy. Bir elderde soǵys­tyń qıyndyǵynan oqý oryndary jaby­lyp jatady. Bárin soǵysqa jabady. Qar­jy­ny soǵys jep jatyr deıdi, oqytýshy­lar, stýdent jastar maıdanǵa ketti deıdi. Sonyń bári Qazaqstanda da boldy. Bul elden batyr da shyqty, aýyzdaǵysynan jyryp, maıdanǵa jóneltýden de elimiz basqadan asyp túspese, kem qalǵan joq. Evakýasııalanǵan ondaǵan myń adamǵa qusha­ǵyn ashqan da qazaq jeri. Orasan qıyn­dyqqa qaramaı, el basqarǵan azamat­tar eldiń bolashaǵyn oılap, jańa oqý oryndaryn ashyp, olardy aıaǵynan qaz turǵyzýy qaharmandyq is dese lázim. Sonda Almaty pedagogıkalyq shet tilderi ıns­tıtýty, Qazaq memlekettik konserva­torııasy, Almaty dene shynyqtyrý ınstı­týty, búginde ýnıversıtet mártebesine ıe bolǵan Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń esigin ashyp, bolashaqqa qadam jasaǵan. Soǵystyń aýyrtpalyǵynan keri kete­tin kezde de elimiz alǵa damyǵan. Soǵys basta­lar jyly Qazaqstannyń jo­ǵary oqý oryn­darynda 10,4 myń stýdent bolǵan eken. Al soǵys bitken 1945 jyly onyń sany 15 myńǵa jetipti. Bul faktini túsin­dirip jatý artyq. Ony tek erlik dep sıpat­taıdy. Osynaý istiń basy qasynda Tólegen Táji­baevtaı eldiń qamyn jegen aptal azamat­tardyń júrgeni halyqtyń baǵy shyǵar. III Soǵys halyqaralyq jaǵdaıdy da túbe­geıli ózgertti. Elderdi ártúrli topqa bóldi. Germanııaǵa qarsy kúreste KSRO, AQSh, Ulybrıtanııa bolyp odaqqa birikkenimen, kúni erteń bastary qosylmasy da ań­ǵaryl­ǵan. Endi soǵystan keıingi jaǵdaıdy oılaý da kerek edi. Sondaǵy basty ıdeıa álemdegi memleketaralyq qarym-qaty­nasty rettep otyratyn halyqaralyq bedeldi uıym qurý boldy. Birikken Ulttar Uıymy (BUU) dú­nıe­ge solaı kelgen. Oǵan eń aldymen fa­shızm­men kúresken elder kiretin boldy. Sol uıym­ǵa múshe bolý da aıryqsha mańyzdy edi. KSRO óziniń odaqtas respýblıkalaryn da BUU-ǵa múshe etip alýdy kózdedi. Oǵan basty qadam retinde árbir odaqtas respýblıkalarda Syrtqy ister halyq komıssarıattaryn, ıaǵnı mınıstrlikterin ashýdy qolǵa aldy. Buǵan deıin syrtqy saıasat máselesi­men Máskeý ǵana aınalysatyn jáne syrt­qy ister komıssarıaty asa bedeldi boldy. Ony eldiń eń bedeldi adamdarynyń biri, ádette Saıası bıýro músheleriniń biri bas­qardy. Al endi odaqtas respýblıka­larda da Syrtqy ister komıssarıattaryn qurǵan kezde oǵan bedeldi de bilikti kadrlar izdestirildi. Qazaqstanda on­daı adam retinde úkimet tór­aǵasynyń orynbasary Tólegen Táji­baevtyń aty ataldy. Saıasat ózgeredi. Ideıa, josparlarǵa jańasha baǵa­lar berilip jatady. KSRO-nyń BUU-ǵa odaqtas res­­pýb­lıkalardyń barlyǵy birdeı múshe etip saılaý áre­keti júzege aspady. BUU-ǵa tek úsh respýblıka – RF, Ýk­raına jáne Belo­rýssııa ǵa­na kirdi. Budan keıin odaq­tas respýb­lıka­larda qu­ryl­ǵan Syrtqy ister halyq komıs­sarıat­tary­nyń bedeli aıtar­lyq­taı tómen­degeni belgili. Bul keıini­rek. Al alǵashynda jańa komıs­sarıatty qurýǵa úlken mán berildi, úlken jaýapker­shilik júkteldi. Jańa komıssarıatty bas­qarý júktelgen soń-aq Tólegen Tájibaev osy sala­nyń ishek-qarnyn aqtar­ǵan. Máskeýde bolyp, júıeli túsi­nik-nusqaý alǵany óz al­dyna, Odaqtyq komıs­sa­rıat­tyń qurylymyn jan-jaqty zerttedi. Son­daǵy bilikti maman­dardyń keńe­sin tyń­dady. Sodan da neden bastaý kerek degen suraq onyń júı­kesin juqart­qan joq. Qysqa merzimde jańa ashylǵan komıssarıattyń ju­my­syn dóńgeletip alyp ketken azamat jaıynda Odaqtyń Syrt­qy ister halyq komıs­sarıa­tynda, onyń basshysy Vıacheslav Molotovtyń ózinde de jaqsy pikir qalyptasqany daýsyz edi. Qazaq dıplomaty talaı halyq­aralyq kezdesý­lerge qatysyp, el atynan málimdemeler de jasap júrdi. Al Táji­baevtyń Máskeý­degi, basqa respýb­lıkalar halyq komıssar­lary arasyndaǵy bedeli joǵary bolǵanyn aıǵaqtaıtyn bir fakt bar, ol – odaqtas respýblıkalar halyq komıssarlarynyń dýaıeni bolǵany. Dýaıen retinde ol Molo­tovtyń ózimen tikeleı baılanysyp, onyń aldyna túrli máseleler qoıyp otyrdy. Tólegen Tájibaev táýelsiz eldiń bir sıpatyndaı kórinetin elimizdegi syrtqy saıasat mekemesiniń negizin qalaýshy, qurý­shy qaıratker bolyp tarıhqa eneri anyq. Sonymen birge, onyń dıplomatııa­lyq qyzmetin sóz etkende, ony respýb­lıka Syrt­qy ister mınıstri bolǵanymen shek­teý­ge áste bolmaıdy. Ol KSRO syndy alyp derjavanyń aýqymyndaǵy dıplo­matııalyq qaıratker. Sol úshin de ony búkil qazaq qaýymy ózinen shyqqan aıryq­sha tulǵa retinde maqtan etýi de zańdy. Tólegen Tájibaevtyń BUU-daǵy ju­mys­tary, onyń KSRO delegasııasy qura­mynda júrip, osynaý bedeldi halyqaralyq uıymda keleli máselelerdi talqylaýǵa qatysýy onyń halyqaralyq deńgeıdegi dıplomatııalyq qaıratkerligine kýá. Oǵan birinshi synypty Tótenshe jáne ókiletti elshi rangi jaıdan jaı berilmegen. Onyń dıplomatııalyq qyzmeti týraly aıtqanda, 1957 jyldan 1961 jylǵa deıin KSRO-nyń Úndistandaǵy elshiliginiń keńesshi-elshisi qyzmetin atqarǵanyn attap kete almaımyz. Biraq basyn ashyp aıtatyn bir jaı, bul qyzmet Tólegen Tájibaevtyń sol tustaǵy úlken bedeline de, osy kúnge deıin jurtty moıyndatqan iskerlik qabi­letine de saı emes edi. Respýblıka Úkimeti tóraǵasynyń orynbasary, KSRO-nyń birinshi synypty Tótenshe jáne ókiletti elshisi ataǵy bar qaıratkerdi bir elshilikke ekinshi tulǵa etip jiberý, juqarta aıtqanda, qyzmetinen tómendetý edi. Biraq jaqsy adam­ǵa qaı jerde de tórden oryn tıedi. Elshilikke ekinshi adam bolsa da, ol Úndistan basshy­lyǵymen tyǵyz baılanysta bolǵan, Java­har­lal Nerýdeı uly tulǵamen de, onyń qyzy úlken qaıratker Indıra Gandımen de jeke kezdesýler ótkizip, tyǵyz baılanysta júripti. Qazaqstan dıplomatııasynda Tólegen Tájibaevtyń orny bólek. Ol respýblıka syrt­qy saıasat mekemesin qolymen quryp, birin­shi basshysy bolǵan qaıratker retinde onyń aty el tarıhynda altyn áriptermen jazylady. IV 1948 jyldyń 15 naýryzynda KSRO Joǵary bilim mınıstriniń buıryǵymen Tólegen Tájibaev S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń rek­tory bolyp taǵaıyndaldy. Sol tusta res­pýb­lıkalardyń bas oqý oryndary Máskeý­ge baǵyndyrylǵan, bul da barlyq nárseni ortalyqqa táýeldi etýdiń bir joly edi. Nege sol oqý ornyna rektor retinde Tólegen Tájibaev tańdaldy? Soǵystan keıin respýblıkanyń bas oqý ornynda úlken kemshilikter boldy. Onyń jumysy basshylyqta qatty synǵa alyndy. Ony kim jóndeıdi degende, Tájibaevqa toqtalǵan. Ýnıversıtette 1940 jyly 995 stýdent bolypty. Onyń tek 133-i ǵana qazaq. Nege qazaqtar az? Al 1948 jyly stýdentter sany 962 ǵana eken, soǵystan burynǵydan da az. Ýnıversıtette 27 kafedra ǵana jumys iste­gen kórinedi. Ári 14 mamandyq ǵana daıar­la­na­dy. Úlken ǵalymdar joq emes, bar, bi­raq óte az. Olardyń qataryn kóbeıtý kerek. Bir jyldan keıin-aq jurt jańalyq tynysyn sezdi. 1948 jyldy zertteýshiler kóptegen kemshilikter oryn alǵan kezeń retinde sıpattasa, 1949 jyly aýyz tolty­ryp aıtarlyq tabystarmen erekshe­lene bastady. Bir jyl buryn 27 kafedra bolsa, endi 38 kafedra, 40 laboratorııa bar, bir jyl buryn 14 mamandyq daıarlansa, endi 20 mamandyq daıarlanady, jańa bir fakýltet ashylǵan. Ǵalymdar qatary jańa belgili adamdarmen tolyqty, olardyń qatarynda 6 akademık bar. Bir jyldaǵy jańalyqtar osylaı bas­tal­sa, ýnıversıtette ol basqarǵan bes jyl­daǵy ıgi isterdi túgel aıtyp shyǵý, olarǵa túgel toqtalý, báriniń atyn atap, túsin tústep jatý da múmkin emesteı. Tájibaevtyń tusynda fılosofııa jáne ekonomıka fakltetteri ashyldy. Tarıh fakýlteti jeke bólinip shyqty. Rektor Tájibaevtyń ýnıversıtettegi qyzmetin aıtqanda, aldymen oıǵa oralatyn bir jaı bar: ol – qazaq jastaryna, qazaq tiline qamqorlyǵy. Dál sol tus “qazaq ultshyldyǵyna” qarsy kúrestiń jańa bir tolqyny kemerinen asyp turǵan kez edi. Soǵan qaramaı, ol bul máseleni aıtatyn jerde aıtyp, óz qolynan kelgenshe júzege asyryp baqty. Qazaqstan Kompartııasynyń IV sezinde ol bylaı dedi: “... Biz qazaq kadrlaryn áli de bolsa, az ázirlep otyrmyz. Ýnıversıtettiń ómir súrip kele jatqan jyldarynan beri ázirlengen, oqýdy bitirgen qazaqtar 17 prosent ǵana. Qazaqtyń orta mektepterinde fızıka, matematıka, hımııa, bıologııa pánderi qanaǵattanǵysyz oqyty­lýy­nyń saldarynan bul mektepterdi bitir­gen shákirtter joǵary oqý oryndary­nyń jaratylys-ǵylym fakýltetterine oqýǵa túse almaıdy, tek gýmanıtarlyq fakýl­tetterge qaraı oıysa beredi. Respýblı­kamyzdyń Oqý mınıstrligi, onyń jergilikti oqý oryndary qazaqtyń orta mektep­terindegi bul iri kemshilikterge úzildi-kesildi tyıym salýlary kerek”. Osy rette onyń úkimet tóraǵasy Nur­tas Ońdasynovqa jazǵan bir hatyna nazar aýdarýǵa týra keledi, úzindi keltire­ıik: “...Qazaq jastarynan bıolog-ǵalym­dar daıarlaýda da eshnárse istelmeı jatyr. Ol bul fakýltettiń jyldar boıy qazaq tilin bilmeıtin mamandar daıarlap kelgenimen de baılanysty... bul ahýaldy túzetýdiń birden bir joly joǵary oqý oryndarynyń bıo­lo­gııa fakýltetterinde qazaq bólimderin ashyp, onda oqıtyn qazaq jastarynyń sanyn kóbeıtý bolyp tabylady”. Osy máselege baılanysty rektor Táji­baevtyń ózi ne istedi? Buryn bir qazaq bala­sy bitirip shyqpaǵan bıologııa fakýl­tetin­de qazaq bólimshesin ashty. О́kinishke qaraı, Tólegen Tájibaevtyń ýnıversıtettiń bar­lyq fakýltetinde qazaq bólimderin ashý týraly armany oryndalmady. Oǵan zaman da, ýaqyt ta múmkindik bermedi. Biraz is tyndyryp, onyń nátıjesine qýansa da, Tólegen Tájibaevtyń ýnıver­sıttegi ómiri shýaqty bola qoıǵan joq. Onyń talaı qıyndyqty, asa aýyr kún­derdi bastan keshýine týra keldi. Soǵan tótep bergen onyń kúsh-qaıratyna, azamattyq ustanymyna qaıran qalasyń. Adal, prınsıpshil adam qashan da jumysqa berilgen, izdenimpaz adamdy qoldaıdy, mundaı adamǵa qarsylar da tez tabylady. Rektor Tájibaev osyndaı eki turǵylas adamdarmen kóp kezdesti. Jańa rektordyń qoldaǵan adamynyń biri ataqty tarıhshy Ermahan Bekmahanov boldy. Ol qazaq arasynan shyqqan alǵash­qy ǵylym doktory edi. Ol 31 jasynda “HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaqstan” monogra­fııasy negizinde ǵylymı ataq qorǵa­ǵan. О́zgerip turatyn qý zaman, 40-shy jyl­dar­dyń ortasynda Qazaqstannyń tarıhy qaıta qaralyp, bul jarqyrap shyqqan tarıh­shyǵa qatty tıdi. Eńbekteri joqqa shy­ǵarylyp, Ǵylym akademııasyn­daǵy qyz­meti­nen qýyl­dy. Sol qıyn tusta ony rek­tor Táji­baev ýnıversıtetke qyzmetke shaqy­­ryp, kafedra meńgerýshisi qyzmetin usyndy. Budan keıin kúnshilder E.Bekmahanov­tyń sońyna shyraq alyp tústi. Oǵan qosa T.Tájibaevty qaralady. Al rektor reti kel­gen kezde jazyqsyz japa shekken ǵalym­dy qalaı da qaralaýdan qutqarýǵa tyrysty. Mundaı qoldaýy úshin rektor Tájibaev qatarynan 2-3 jyl boıy qatań synǵa ushyrap júrdi. Ásirese, “Pravda” gazeti, “Kazah­stanskaıa pravda” gazeti, bálkim belgili bir toptyń aıtaqtaýymen de bolar, onyń sońynan qalmaı, “júıeli túrde” synap otyrdy. Sóıtip, 1953 jyldyń 23 aqpanynda KSRO Joǵary bilim mınıstriniń buıryǵy boıynsha Tólegen Tájibaev Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń rektory qyzmetinen bosatyldy. V Rektorlyqtan bosaǵan soń, Tólegen Tájibaev osy oqý ornynda jaı kafedra meńgerýshisi bolyp qalǵan. Kafedranyń júıeli jumysy bir sydyrǵy júrip jatty. Osy tusta respýb­lıka basshylyǵy taǵy da ákimshilik qyz­metke shaqyrdy. Sóıtip, 1954 jyldyń 6 qańtarynda Tólegen Tájibaev Qazaq SSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Bul qyzmetti 1942-1944 jyl­dary soǵystyń eń qıyn-qystaý kezeńinde de atqarǵan. О́zine burynnan etene tanys mádenıet, ǵylym, densaýlyq saqtaý, bilim berý salalarynyń máselelerimen aınaly­sýǵa týra keledi. Osy qyzmet usynylǵanda, onyń kóńilin­de eń aldymen ǵylym turǵan. Sol ǵylym­nyń eki ortalyǵy – Ǵylym akade­mııasy men Qazaq ýnıversıteti kúni keshe úlken qysymǵa ushyrady. Qasıetti eki ordany qyspaqtan qutqarsam dep edi. Ǵylymnyń erkin tynys­taýyna, ǵalym­dardyń alańsyz jumys isteýi­ne jaǵdaı jasaýǵa muryndyq bolsam dep edi. Munyń bári kóńilge jazylǵan oılar edi. Al ázirge qany sorǵalap turǵan másele – tyń ıgerý, sol tyń ıgerýshilerge jaǵdaı jasaý. Dala zirkildeıdi. Dalaǵa qala salyp tastady. Soǵan klýb kerek, kitaphana kerek, aýrýhana kerek. Soǵys kezindegideı. Tek kerek, kerek. Tek tyń ıgerýshilerge! Sonda turǵyn halyq she? Úkimet basshy­synyń áleý­mettik máseleler jónindegi oryn­basary­­nyń kóńilinde aýyl taǵdyry júrdi. Aýyl bolǵanda, qazaq aýyly. Tyń úshin qarjyny tógip jatqanda, sol aýylǵa arnal­­ǵan nárse az. Retin taýyp, jol jónekeı bolsa da, aýylǵa da úles berýdiń jolyn qaras­tyrǵan. Sonyń arqasynda bilikti basshylar aýyl muqtajyn da tyndyryp alǵan. Radıo, elektr jelileri­men qatar, biraz jerge sý qubyrlary da jetken. Áleý­mettik-rýhanı qyzmetter birshama aýylǵa jaqyndaǵan. Báribir Tólegen Tájibaevtyń bir búıregi ǵylym jaǵyna bura beredi. О́zi sol salaǵa qamqorlyq jasaıtyndyqtan da, únemi ony nazarda ustar edi. Onyń ústine kúni keshe totalıtarlyq júıeniń qys­paǵyna Qanysh Sátbaev ekeýi birge túsken. Synaýshylar ekeýin birge atap, birge jazǵyrar edi. Quryq Qanekeńe sál buryn ilindi. Ǵylym akade­mııa­synyń prezıdent­tiginen sál erterek, 1952 jyly ketti. Kóńilge bir demeý – onyń ornyna qazaq­tyń taǵy bir atpal azamaty Din­muhamed Ahmetuly Qonaev kelgen. Bul kisimen ol respýblıka úkimeti tóraǵasy­nyń oryn­basary qyzmetterine birge kelip, biraz ýaqyt birge istegeni bar. Endi, mine, joldary taǵy túıisip otyr. Biriniń oıyn biri aıt­qyzbaı túsinetindeı qarym-qatynasta boldy. Qandaı qyzmette bolsa da, ol parasat bıiginen kórindi deı alamyz. Tapsyrylǵan isin aqsatty dep oǵan eshkim kiná taǵa almaıdy. Tek qana ýnıversıtet rektorly­ǵynan óziniń erkinen tys ketse, onda Máskeýdiń zorlyǵy jatyr. Onyń júrgen jerinde jaqsylyqtyń jarqyn izderi saırap jatady. Ol kúreske, erlikke toly ómir keshti. О́miri­niń sońǵy sátine deıin azamattyq kel­betin kirshiksiz saqtady. Biraq pendelik ómir­diń de shegi bar. Ulttyq tulǵa bıigine kó­te­ril­gen Tólegen Tájibaevtyń úlken júre­gi 1964 jyldyń 14 maýsymynda soǵýyn toqtat­ty. Az ómir súrdi dep ókinemiz. Biraq tyn­dyrǵany kóp qoı dep ózimizdi jubata­myz. Onyń úlken murasy halqyna qyzmet etip jatyr. Mamadııar JAQYP, Jolmuhan TÚRIKPENULY, professor.