Bilimdi urpaq – ult bolashaǵy

(Bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýdyń alǵashqy jylynyń qorytyndylary týraly)

«Biz Qazaqstandy álemdik deńgeıdegi bilim or­talyǵyna aınaldyrýymyz qajet».

Nursultan NAZARBAEV.

* **

QAZAQSTANDYQ BILIM BERÝDI JAŃǴYRTÝDYŃ JAŃA KEZEŃI

Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiktiń 20 jylynda elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik damýymen qatar bilim berýdi jańǵyr­týdy kezeń-kezeńimen júrgizip keledi. Qomaqty áleýmettik, ásirese bilim berý jú­ıe­­sindegi reformalardy júrgizý Egemen Qazaq­stan­nyń alǵashqy quqyqtyq qujattarynyń biri – Tá­ýelsizdik Deklarasııasynda bekitilgen bolatyn. Ulttyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń saıası erik-jigeriniń ar­qasynda jańa memleketti qurýdyń jáne ekono­mı­kany reformalaýdyń eń qıyn jaǵdaıynda ulttyq bilim berý modeli quryldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bilim jáne ǵylym júıesi Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń basty nazarynda boldy. Onyń strategııalyq kóregendiginiń arqa­syn­da memleket pen qoǵamnyń suranystaryna sáıkes ulttyq model jyl saıyn jańa sapaly mazmunǵa kóship, jetildirilip otyrdy. 20 jyl ishinde qazaqstandyq bilim berý júıesiniń negizin qalaǵan eki irgeli strategııa: 2000 jylǵy «Bilim berý» baǵdarlamasy jáne Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy iske asyryldy. Elimiz damýynyń jańa kezeńi barlyq sala­lardyń ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damýyna kóshýdi qarastyratyn jańa mindetterdi alǵa qoıdy. Bul jańa talaptarǵa sáıkes bilim berý júıesiniń barabar ózgeristerin talap etti. Osy maqsattardy iske asyrý úshin 2011 jy­ly Memleket basshysy Bilim berýdi damytýdyń jańa memlekettik baǵdarlamasyn bekitti. Bul strategııalyq qujatta Qazaqstan Res­pýb­lıkasy memlekettik saıasatynyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan bilim berý salasynyń uıymdastyrý negizi qalandy. Sonymen birge tıimdi adamı kapıtaldy qu­rý, ınnovasııalyq jobalardy iske asyrý úshin jo­ǵa­ry bilikti kadrlardy tárbıeleý jáne jańa teh­nologııalardy qurýǵa erekshe nazar aýda­ryldy. Qazaqstan Táýelsizdiginiń mereıtoı jyly bi­lim berýdi damytýdy iske asyrýdyń alǵashqy jylymen tuspa-tus kelýi jaı emes. Bul jyl bilim jáne ǵylym júıesine tereń jáne ma­ńyz­dy ózgertýler ákeldi. Bıylǵy jyldyń basty jetistikteriniń biri – odan arǵy jumystyń quqyqtyq negizin qa­la­ǵan «Bilim týraly» jáne «Ǵylym týraly» eki Zańnyń bekitilýi bolyp tabylady. Olardy iske asyrý úshin 2011 jylǵy birinshi jartyjyldyqta 83-ten astam normatıvtik qu­qyqtyq aktiler bekitildi, 48 akt ázirlený ústinde. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jańa Memleket­tik baǵdarlamany iske asyrý nátıjeleriniń tıim­diligine qol jetkizýdi jáne baqylaýdy qam­ta­ma­syz etý maqsatynda birqatar sharalar qoldandy. Mınıstrlik janynan «Aqparattyq saraptaý ortalyǵy» quryldy. Ortalyqtyń basty mindeti keshendi monıtorıng jáne tereńdetilgen taldaý júrgizý, memlekettik bilim saıasatyn jetildirý boıynsha usynymdar ázirleý jáne qaýip-qaterlerdi boljaý bolyp tabylady. Bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdar­la­masyn iske asyrýǵa ǵylymı negizde taldaý júrgizilýde. Ony negizgi ındıkatorlar boıyn­sha monıtorıngileýdiń maqsattary men mindetteri aıqyndaldy. Jaǵdaıǵa baǵa berý, múmkin bolatyn basqarý sheshimderin modeldeý iske asyrylýda. Memlekettik baǵdarlama mazmunyn álemdik deń­geıdegi kókeıkesti úrdistermen sa­lystyrý jáne taldaý júrgizilýde. Memlekettik baǵdarlamada aıqyndalǵan to­­ǵyz negizgi baǵyt boıynsha júıeli jumys atqarylýda.

Pedagog mamandyǵynyń mártebesin arttyrý

Pedagog mamandyǵynyń bedelin arttyrý kez kelgen memlekettiń bilim berý saıasatynyń basty baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Joǵary bilikti pedagogtarsyz bilim sapasyn arttyrý múmkin emestigi dáleldengen. Sondyq­tan pedagogtar mártebesin arttyrý men olardy daıarlaýdy jetildirý otandyq bilim berý saıa­sa­tyn damytýdyń basym baǵyty bolyp tabylady. Memlekettik baǵdarlamany iske asyrýdyń alǵashqy jylynda muǵalimder úshin mańyzdy materıaldyq yntalandyrý engizildi. Osy jylǵy 1 qyrkúıekten bastap muǵalim­der sanattaryna qaraı eńbekaqylaryna ústem­aqy alady. Bazalyq jalaqyǵa joǵary sanatty muǵalimder men óndiristik oqytý sheberleri úshin – 100 %, birinshi sanat – 50 %, ekinshi sanat úshin 30 % ústemaqy qosylatyn bolady. Pedagogıkalyq kadrlardy daıarlaýdyń jańa úlgisine kóshý de bilim berý sapasyn jaqsar­týdaǵy mańyzdy qadam boldy. Birinshiden, pedagogıkalyq mamandyqtar boı­ynsha daıarlaıtyn joǵary oqý orynda­ry­nyń sany eki ese, 85-ten 40-qa deıin qysqara­tyn bolady, bul oqytýdyń sapasyn arttyrýda oń nátıjeler beredi. Ekinshiden, qalǵan joǵary oqý oryndarynda joǵary mekteptiń úzdik pedagogtary eńbek etetin bolady. Osy maqsatpen «pedagogıkalyq JOO – ınnovasııalyq mektepke» keshendi kóshý qalyptasatyn bolady. Bıylǵy jylǵy mamyr aıynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi QR Úkimetine pedagogtardy sapaly daıarlaý boıynsha usynys engizdi. Bolashaq pedagogtardy joǵary oqý orynda­rynda oqytýdan bastap, ınternatýra engizý jáne qazirgi muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý júıesin tolyq qaıta qaraýǵa deıin pedago­gı­kalyq kadrlardy daıarlaýǵa qoıylatyn talap­tar­dy jáne onyń tetikterin túbegeıli qaıta qaraý týraly júıeli sheshim qabyldandy. Biliktilik arttyrý júıesin jańǵyrtýdyń ba­zalyq keshenin qurý boıynsha jumys bastaldy: Ulttyq pedagogtar biliktiligin arttyrý orta­ly­ǵynyń, pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary janyndaǵy biliktilik arttyrý ortalyqtary, «Nazarbaev Ýnıversıtetinde» Bilim berý fakýl­tetiniń ashylýy. Bul keshendi túrdegi pedagogtardyń biliktilik deńgeıin únemi arttyrý úshin úlken ádis­te­melik negizdi quraıtyn bolady. Odan basqa muǵalimniń qoǵamdyq bedelin arttyrý maqsatynda pedagog mamandyǵyn, úz­dik pedagogtardyń aldyńǵy qatarly tájirı­be­leri men jetistikterin belsendi túrde nasıhattaý jumystary júrgizilýde. Pedagog mártebesin arttyrý máselesi matematıka muǵalimderiniń I sezinde de, respýblıka pedagogtarynyń kásiptik ómirinde mańyzdy oqıǵa retinde qalǵan ata-analar qaýymdastyǵy men memlekettik emes sektor ókilderiniń qa­tysýymen ótken respýblıkalyq pedagogıkalyq forýmda da talqylandy.

Elektrondyq oqytý – «E-learning»

Taıaý ýaqytta qazaqstandyq oqýshylar tur­ǵylyqty jerine táýelsiz úzdik bilim berý resýrstaryna degen qoljetimdilikke ıe bolady. Bul mindetti elektrondyq oqytý – «E-learning» sheshetin bolady. «E-learning» aýyldyq jerlerdegi balalar­­dyń aqparattyq artta qalýyn tómendetip, jalpy bilim sapasyn arttyrady. Elektrondyq oqytýdy engizgen elder tájirıbesi AKT bilim alýshylardyń úlgerimin 17%-20%-ǵa arttyrýǵa múmkindik beretinin kórsetedi. Bul jobany iske asyrý eki satyda júredi. 2011–2015 jyldary «E-learning» júıesine bilim berý mekemeleriniń 50 paıyzdan astamy qosylady. 2020 jylǵa deıin – 90-nan astam. 2011-2012 oqý jylynda elektrondyq oqytý qanatqaqty joba retinde Almaty, Astana jáne Qaraǵandy oblysynyń 44 bilim berý uıymynda synaqtan ótkizildi. Buǵan 1,25 mlrd.teńge so­masynda qarjy quraldary bólindi. Árbir bilim berý uıymyna kompıýterlik tehnıka, ınteraktıvti taqtalar men proektorlar, planshetnıktermen jáne klassmeıttermen jaraqtalǵan utqyr kompıýterlik synyptar usynylǵan. Biryńǵaı elektrondyq júıeni engizýden kúti­letin nátı­jeler bul – muǵalimderdiń kún uzaq­tyq qaýyrt eńbegin jeńildetý, shyǵarmashylyq pen oqý materıaldaryn jańartý úshin ýaqyt únemdeý. Bul jobanyń tusaýkeseri Astana jáne Al­ma­ty qalalarynda tabysty ótti. Qanatqaqty mek­tepterdiń 95%-ǵa jýyq muǵalimderi oqýshy­lardyń sabaq ústindegi belsendiliginiń jaqsar­ǵanyn, vızýaldy oqý materıaldaryna degen qyzyǵýshylyqtyń artqanyn atap otyr.

Bilim berý menedjmenti

Qazaqstanda bilim berý menedjmenti júıesi de jetildirilip keledi. Bul oqytý semınarla­ryn, biliktilik arttyrý kýrstaryn ótkizý jáne bilim berýdi basqarýdyń jańa tıimdi ádisterin engizý jolymen júzege asyrylýda. 2011 jylǵy qyrkúıekte 160 bilim berý uı­ym­daryn basqarýshy qyzmetkerler arasynda ná­tıjege baǵdarlanǵan josparlaý boıynsha oqy­­­­tý semınary ótti. Damý josparlary ázir­lenip jatqan 45 qanatqaqty bilim berý uıy­myn­da jumystar júrgizilýde. Jyl ishinde 3970-ten astam pedagog menedjment salasynda biliktilik arttyrý kýrstarynan ótti. 2011 jylǵy jeltoqsanda joo-lar rektor­la­rynyń, mektep dırektorlarynyń jáne kásip­or­yn basshylarynyń qatysýymen barlyq deńgeı­degi bilim berý uıymdarynda qamqorshylyq ke­ńesterdiń qyzmet etýi boıynsha respýblıkalyq semınar ótkizildi.

Bilim berýdi qarjylandyrý

Bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdar­lamasynyń birinshi kezektegi mindeti bilim berý qyzmetterine degen teń qoljetimdiligin qamta­ma­syz etýge baǵdarlanǵan qarjylandyrý júıe­sin jetildirý bolyp tabylady. Baǵdarlamanyń birinshi satysyn respýblı­kalyq bıýdjetten qarjylandyrý kólemi 461,1 mlrd. teńgeni quraıdy. Jergilikti bıýdjetten qarjylandyrý tıisti bıýdjetterden bilim berý júıesin damytýǵa jyl saıyn bólinetin quraldar sheginde júzege asyrylatyn bolady. 2010 jyldan bastap «Balapan» baǵdar­la­masy sheńberinde respýblıkalyq bıýdjettiń ny­sanalary transfertteri esebinen bir balaǵa jylyna esebinde janbasylyq qarjylandyrý negizinde balalar baqshalaryn jáne shaǵyn or­talyqtardy qarjylandyrý júzege asyrylýda. Respýblıkada barlyq bilim berý uıymdaryn janbasylyq normatıvtik qarjylandyrý tetigi engizilý ústinde. Pedagogtar úshin biliktilik art­tyrýdy janbasylyq qarjylandyrý – vaýcherlik-modýldik júıe qarastyrylǵan. Onyń sheńbe­rinde pedagogke tólemaqyny tikeleı aýdarý jo­ly­men biliktilik arttyrý kýrsynan ótý orny men ýaqytyn tańdaý múmkindigi usynylǵan. Osy jyly «Bilim týraly» QR Zańyna orta, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıym­da­ryna janbasylyq qarjylandyrý tetikterin taratýǵa múmkindik beretin qajetti tolyqtyrý­lar engizildi. 2015 jylǵa qaraı osy tetikti engizý bilim berýdiń barlyq deńgeıinde iske asy­rylady dep kútilýde. Respýblıkada aqyly bilim berý qyzmette­ri­niń qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesiniń (MBBJJ) jańa tetigi ázirlendi. Onyń kóme­gimen Qazaqstannyń árbir azamaty bolashaqta balasynyń joo-da nemese kolledjde bilim alýyna tóleý úshin josparly túrde aqsha qu­ral­daryn jınaýdyń shynaıy múmkindigin ala­dy. Jańa jınaqtaý júıesi azamattar jınaq­tary úshin memlekettik syıaqynyń aýdarylýyn kózdeıdi.

Mektepke deıingi bilim berý

Memlekettik baǵdarlamanyń mańyzdy ba­ǵyt­­ta­rynyń biri mektepke deıingi tárbıe jáne oqytý júıesin jańǵyrtý bolyp otyr. «Balapan» baǵdarlamasy sheńberinde 2010 jylmen salystyrǵanda mektepke deıingi uı­ym­dar jelisi 1145 birlikke artyp, 7591 (2591 ba­la­baqsha, 5000 shaǵyn ortalyq) boldy. Olarǵa 538,5 myń bala barady. 2010 jyly bul kór­set­kish 446,4 myńdy quraǵan bolatyn. 3 jastan 6 jas­­­qa deıingi balalardy mektepke deıingi tár­bıe­men jáne oqytýmen qamtý 65,4%-ǵa deıin artty. Memlekettik-jekemenshik seriktestik tabys­ty jumys isteýde. Respýblıkalyq bıýdjet qa­ra­jaty esebinen memlekettik tapsyrysty or­na­lastyrý sheńberinde jekemenshik balabaq­sha­lar júıesi 102 birlikke artyp, 449 birlikti qurady. Belgili bir jetistikterge qaramastan, óti­nish­­­terdiń kóbeıýine baılanysty mektepke deıingi uı­­ymdardaǵy kezek máselesi ózekti bolyp qalýda. Bul máseleni sheshýde óńirlerde demogra­fııa­lyq ósim egjeı-tegjeıli taldanyp, bala­baq­shalar qurylysy men olardy iske qosýdyń qajetti boljamy eseptelindi. Ár óńirdiń eldi mekeni boıynsha, ár nysan boıynsha 2010-2015 jyldarǵa arnalǵan mektepke deıingi uıym­dar­dy iske qosýdyń kezeńdik jospary ázirlendi. Jos­parǵa sáıkes osy jyldary 277,8 myń oryndy 2982 balabaqshalardy ashý josparlanýda. Atalǵan sharalar 2015 jyldary mektepke deıingi bilimmen qamtý balalardyń 74%, 2020 jy­­­ly 100% qamtylady degen Memleket bas­shy­­­sy­nyń tapsyrmasyn oryndaýǵa múmkindik beredi.

Orta bilim berý

Orta bilim berý sapasyn joǵarylatýǵa jetý Qazaqstan Respýblıkasy damýynyń negizgi mindetteri bolyp tabylady. Atalǵan mindetti sheshý 12 jyldyq bilimge kóshý, materıaldyq bazany jaqsartý, oqytý sapasyn joǵarylatý, shaǵyn jınaqty mektepter (ShJM) máselelerin sheshý, ınklıýzıvti mektepter sanyn arttyrý, jańa mektepter salý jáne ystyq tamaq pen oqýshylardy tasymal­daý­men qamtamasyz etiledi 12 jyldyq bilim berý úlgisine kóshý tek qurylymdyq ózgerister emes, sondaı-aq jalpy bilim berý mektepteriniń aıtarlyqtaı ózgerýi boljanýda. 12 jyldyq bilim berý úlgisine kóshý jónindegi is-sharalar jospary ázirlendi. Osy maqsatta respýblıkanyń 104 mektepterinde tájirıbe júrgizildi, onyń ishinde 45 aýyldyq jáne 59 qalalyq. Negizgi jáne beıindik mektepterdiń bilim berý mazmunyn anyqtaý jumystary jalǵasýda. 12 jyldyq oqytý men bastaýysh bilim berýdiń memlekettik jalpyǵa mindetti bilim standarty bekitildi. Mektepterdiń materıaldyq bazalary únemi jańartylýda. 2011 jyly respýblıkalyq bıýd­jet qarajaty esebinen 569 bıologııa, 459 LMK kabınetter alyndy. Qazirgi kezde 3247 mektep jańa modıfıka­sııadaǵy fızıka kabınetterimen (43,5%), 1464 – hımııa kabınetteri (19,6%), 2493 – bıologııa kabınetteri (33,4%) jáne 3805 – LMK (51,0%) kabınetterimen qamtamasyz etilgen. 26 tirek mektepterin qurýmen (resýrstyq ortalyqtar), Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim berý akademııasy janyndaǵy ShJM da­my­týdaǵy respýblıkalyq ortalyqty, 12 óńir­degi BAI janyndaǵy ShJM damý ortalyqtary men Aqtóbe oblysyndaǵy ShJM damýy boı­yn­sha zerthanalar qurý jolymen ShJM másele­lerin sheshý jumystary bastaldy. Oqýshylyq oryndardyń tapshylyǵy, apat­ty mektepter, úsh aýysymdy oqytý máselelerin sheshý birinshi kezekti mindetter bolyp taby­la­dy. Bul úshin 2011 jyly respýblıkalyq bıýd­jet qarajaty esebinen 58,896 oryndy 89 mek­teptiń qurylysy bastaldy. Damýyndaǵy múmkindigi shekteýli balalar úshin ar­naıy bilim berý 39 arnaıy bala­baqshalarda já­­­ne 102 túzetý mektepterinde, 274 arnaıy toptarda já­­­­ne 1155 jalpy bilim berý mek­tepteriniń arnaıy sy­nyp­tarynda qamtamasyz eti­le­­­di. Jeke baǵdarlama boı­yn­­­­sha úıde oqytýmen 10 myń­­­ǵa jýyq balalar qamtyl­­ǵan. Balalardy ınklıýzıvti bilim berýmen qamtý boı­yn­sha jumys júrgizildi. Olardyń úlesi damýyn­da­ǵy múmkindigi shekteýli ba­la­lar­dyń jalpy sanynan 14,1% qurady. 2012-2014 jyldary res­­pýblıkalyq bıýdjet qara­ja­ty esebinen 203 mektep­tiń, jergilikti bıýdjetten 212 mekteptiń qu­rylysy josparlanýda. Oral, Aqtóbe, Atyraý, Ta­raz, Shymkent (2 mektep), Petropavl, Almaty, Qara­ǵan­dy, Pavlodar, Qyzyl­orda jáne Qostanaı qala­larynda 12 Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń qury­ly­sy júrgizilýde. Az qamtylǵan otbasylardyń 210 467 (89%) oqýshylaryna tegin ystyq tamaq berý qam­ta­ma­syz etilgen. Tegin ystyq tamaqpen qamtýdyń eń úlken bóligi Aqtóbe (57,7%), Batys Qazaqstan (82,8%), Jambyl (56,3%) oblystarynda jáne Astana qalalarynda (70,4%) baıqalýda. Astana, Al­maty qalalarynda jáne Batys Qazaqstan ob­ly­synda bastaýysh synyptardyń barlyq oqý­shy­la­ry úshin tegin ystyq tamaqty uıym­dastyrylǵan. Aǵymdaǵy jyly «Bilim alýshylar men tár­bıelenýshilerdi bilimniń jalpy bilim berý uı­ym­daryna jáne úılerine tegin tasymaldaýdy qam­­­tamasyz etý» memlekettik standarty bekitildi. Mektebi joq 1512 eldi mekenderdegi 24 649 oqý­shylar úshin mektepke tasymaldaý uıymdas­ty­ryl­ǵan. 7980 balalar mektepke óz betimen barady.

Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý

Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi jetildirý (TjKB) sheńberinde kadrlardy daıarlaý júıesin basqarýdyń jańa vedomstvoaralyq úlgisi qalyptasty. Bıznes-qaýymdastyǵy men jumys berýshi­ler­­­­diń qatysýymen kásibı-tehnıkalyq kadrlar­dy daıarlaý boıynsha Ulttyq keńes jáne 16 óń­ir­­­lik jáne 14 salalyq keńester quryldy. Olar kadr­lar qajettiligin anyqtaýǵa, jumys berý­shi­lerdiń kásibı talaptaryn ázirleýge, bilim berý standarttarynyń jańarýyna, kásibı standart­tardy ázirleýge yqpal etedi. 2 os­yn­daı standart kásibı qaýymdastyqpen ázir­len­gen bolatyn. Taǵy da 147 standart Dúnıe­jú­zi­lik Bankpen birlesken joba sheńberinde ázirlenetin bolady. Kadrlar daıarlaý deńgeıiniń eńbek naryǵy suranystaryna sáıkestigin úzdik baǵalaý úshin qyzmetkerler biliktiligin táýelsiz sertıfıkattaý damıtyn bolady. Materıaldyq-tehnıkalyq bazany jetildirý maqsatynda oqý oryndaryna 2 283,2 mln.tn., onyń ishinde jergilikti bıýdjetten 1 683,2 mln.tn, respýblıkalyq bıýdjetten 600 mln.teńge bólindi. Biliktilik arttyrý kýrstarynan 4395 óndi­ristik oqytý sheberleri men arnaıy pánder oqy­týshylary, onyń ishinde 24-IFB Ha­lyq­aralyq kásiptik bilim berý ınstıtýtynda (Mangeım qalasy, Germanııa) ótti. Jańa júıe qurý sheńberinde TjKB-ny jań­ǵyr­tý men qazirgi zamanǵy kásibı standarttar ázirleý úshin Dúnıejúzilik Bank qarajaty esebinen 33,2 mln. AQSh dollary bolatyn joba iske asyrylýda. TjKB úılestirý men basqarýdy júzege asy­rý úshin «Kásipqor» holdıngi» AQ quryldy. Onyń bazasynda bıznestiń qatysýymen basq­a­rý­dyń bir­lesken úlgisi, jańa standarttar, túlek­terdi syrt­­qy sertıfıkattaý, halyqaralyq akkredıtteý baǵdarlamasy saralaýdan ótkizilip, sońan soń TjKB barlyq júıesine taratylatyn bolady. О́tkizilip jatqan tehnıkalyq bilimdi jań­ǵyrtý jastarǵa sapaly kásiptik jáne teh­nı­kalyq bilim alýǵa jáne ÚIIDMB jobasyn kadr­larmen tolyqtyrýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

 Joǵary bilim

Joǵary bilim júıesindegi qabyldanyp jat­qan reformalarǵa nazar aýdarǵan jón. Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdiń mazmuny men sapasyn arttyrý jumystary júrgizilýde. 2011 jyly sheteldik ǵalymdar men oqy­tý­shylardy tartý jospary bekitildi – 27 joǵary oqý oryndaryna 1493 adam. 2011 jyldyń 1 jeltoqsany jaǵdaıynda 1100 adam keldi. Qazirgi ýaqytta joǵary oqý oryndarynyń 28% eýropalyq nesıelerdi aýdarý júıesiniń túri boıynsha nesıelerdi qaıta esepteýdiń qazaqstandyq modeli engizildi. ÚIID úshin kadrlardy daıarlaý maqsatynda 37 bazalyq joǵary oqý oryndary iri kompanııalarmen óndiristik tájirıbe bazasyn qalyptas­tyrýǵa sharttar jasasty. Joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq bos­tandyǵynyń keńeıtilýin qarastyratyn jo­ǵa­ry jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdiń MJBS negizgi erejeleri ázirlendi: bakalavrıatta 55%-ǵa deıin, magıstratýrada 70%-ǵa deıin, doktoran­týrada 90%-ǵa deıin. Joǵary oqý or­yn­darynyń oqýlyqtaryn ázirleý jáne basyp shy­ǵarýdy memlekettik qoldaý júıesi iske qo­syldy, birinshi kezekte memlekettik tilde. A­l­ǵashqy ret joǵary oqý oryndary úshin baza­lyq oqýlyqtardy ba­syp shyǵarýǵa memlekettik qarjy­landy­rý­ǵa res­pýb­­lıkalyq bıýd­jetten qarajat bólin­di. Joǵary jáne jo­ǵary oqý ornynan keıingi bilimniń sapasyn arttyrý jáne báse­ke­les or­tany qalyptas­tyrý maqsatynda jo­­ǵa­ry oqý oryndary jik­te­ýiniń jańa júıesi iske qo­sylýda. Bıylǵy jyly Qazaqstanda joǵary oqý oryndarynyń jikteýishi ázirlenip, usynyldy. Joǵary oqý oryndarynyń alty sanaty belgilendi: ulttyq zertteý ýnıversıtetteri, ulttyq joǵary oqý oryndary, zertteý ýnıversıtetteri, akademııalar men ınstıtýttar. Ár sanat boıynsha álemdik tájirıbeni eskere otyryp, qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń júıe­sin ońtaılandyrýǵa múmkindik beretin jańa talaptar ázirlendi. Zertteý ýnıversıtetterin qurý – bul bilim men ǵylymdy biriktirýge múmkindik beretin jalpy álemdik úrdis ekendigin atap ótken jón. Sol úshin «Ǵylym týraly» QR Zańyna sáıkes ınnovasııalyq qyzmetke baǵyttalǵan zertteý ýnıversıtetteri men joǵary oqý oryndaryn qurý tetigi ázirlendi. Aǵymdaǵy jyly Joǵary ǵylymı-tehnı­kalyq komıssııanyń sheshimimen ınnovasııalyq nátıjege baǵyttalǵan ýnıversıtettik ǵylymdy maqsatty damytýdyń ǵylymı baǵdarlamasy iske asyryldy. Álemdik deńgeıdegi joǵary mártebeli zertteý ýnıversıteti bolyp tabylatyn «Nazarbaev Ýnıversıteti» belsendi qyzmet etýde. Ýnıversıtet janynda búginde qoǵam men ekonomıkaǵa ınnovasııa engizip jatqan ǵylymı zerthanalar men ortalyqtar quryldy. Stýdentterdiń akademııalyq utqyrlyǵyn arttyrý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń 300 magıstranty bir semestr jáne oqý jylyna Eýropa, Ońtústik Shyǵys Azııa jáne TMD ýnıversıtetterine barýǵa múmkindik aldy. Qazaqstandyq joǵary oqý oryndary álem­dik reıtıngterde laıyqty oryndardaǵy báse­keles kúreske túsýde. 2011 jyly álemniń 700 úzdik ýnıversıtetinen quralǵan Quacquarelli Symonds reıtınginiń nátıjesi boıynsha Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ 200 tuǵyrǵa kóteri­lip, 401-450-orynǵa ıe boldy (2009 jyly – 601-650-oryn). Qazaqstannyń jetekshi ulttyq ýnıversıtetteri – Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jáne L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ top-ýnıver­sıtetteriniń qataryna engen Orta Azııanyń birinshi joǵary oqý oryndary boldy. 2011 jyly 10 qazaqstandyq joǵary oqý or­y­ny halyqaralyq akkredıtasııalaýdan ótti, bul osy oqý oryndary túlekteriniń dıplom­daryn shetelde tanymdylyǵyna múmkindik beredi. Osy jumystyń jalǵasy respýblıkalyq akkredı­tasııalyq keńestiń jáne Akkredıtasııa organ­darynyń ulttyq tiziliminiń qurylýy bolady.

Jastar saıasaty

Negizgi baǵdarlamalyq maqsattardyń biri jastardyń belsendi azamattyq baǵytyn, áleý­­mettik jaýapkershiligin, otansúıgishtik sezimin, joǵary adamgershilik jáne kóshbasshylyq qadir-qasıetterin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Munda balalar men jastar arasynda tárbıe jumystaryn kúsheıtýge asa nazar aýdarylǵan. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boı­ynsha jalpy bilim berý mektepterinde «Jas Ulan» balalar-jasóspirim biryńǵaı uıymy quryldy. Jańa jastar uıymy eki deńgeıden qurylǵan: 1-4 synyptardyń oqýshylaryn biriktirgen «Jas qyran» jáne 5-9 synyp oqý­shylary úshin «Jas Ulan». Búgingi kúni onyń qataryna 20 myń bala men jasóspirim kirdi. «Jas Ulan» balalar-jasóspirim biryńǵaı uıy­my balalar men jastarǵa qazaqstandyq pat­rı­ot­tyq rýhta tárbıe berýge baǵyttalǵan bizdiń jas táýelsiz elimizdiń tarıhyndaǵy biregeı joba. Bolashaqta bul uıym azamattyq qoǵamnyń elementi retinde oqýshylardyń ózin-ózi bas­qarýdyń tıimdi nysany bolady. Búgingi kúni respýblıkamyzda jastar saıasa­tyn tabysty júzege asyryp jatqan 19 jastar resýrstyq ortalyǵy jumys isteıdi. Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy­na jastardy tartýǵa baǵyttalǵan jańa joba­lardy júzege asyrý úshin 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan «Aýyl jastary», «Jastar kadrlyq rezervi», «Jastar – Otanǵa», «Dıplommen – aýylǵa», «Jasyl el», taǵy basqa jalpy ulttyq bastamasyn júzege asyrý boıynsha jumystar iske asyrylýda. «Memlekettik jastar saıasaty máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý týraly» zań jobasy ázirlendi. Zań jobasy 2011 jyldyń 5 qazanynda Qa­zaq­stan Respýblıkasy Parlament Májilisine engizildi. Búgingi kúni Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ulttyq tárbıe jáne qosymsha bilim berý ortalyǵyn qurý máselesin jan-jaqty zerde­leý­de. Ol balalar men jasóspirimder ara­syn­da­ǵy barlyq tárbıe jumysy júıesiniń, onyń ádis­temelik qamtamasyz etilýiniń, barlyq bilim berý uıymdarynda tárbıe jumysyn bas­qarýdyń jańa tetikterin engizýdiń biriktirýshisi bolady. 2011 jylǵy qorytyndy boıynsha Memlekettik baǵdarlamanyń birinshi kezeńi tabysty bastaldy dep aıtýǵa bolady. Bıylǵy jyly josparlanǵan Memlekettik baǵdarlamanyń 56 nysanaly ındıkatorlary men kórsetkishterine qol jetkizildi. Joǵary bilikti pedagogıkalyq qyzmetker­lerdiń úlesi artýda; qamqorshylyq keńester quryldy; menedjment salasynda bilim berý uıymdary basshylarynyń biliktiligi artýda; elektrondyq oqytý júıesi engizilýde; mektepke deıingi tárbıemen jáne oqytýmen balalardy qamtý artýda; 12 jyldyq oqý úlgisine tolyq kóshýdiń daıyndyq kezeńi bastaldy; «Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri» jobasy sheńberinde mektep qurylystary júrýde; jumys berýshilermen birlesken biliktilikti táýelsiz baǵa­laýdan ótken TjKB túlekteriniń úlesi artýda; úzdik álemdik ýnıversıtetter reıtıngisinde kó­ringen Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynyń sany artýda; ımpakt-faktorlarmen ǵylymı jýr­naldarda jarııalanymdary bar profes­sor­lyq-oqytýshylyq quram men ǵylymı qyzmet­kerler úlesi artýda; jastar jastar saıasaty men patrıottyq tárbıe salasyndaǵy is-sharalardy iske asyrýǵa belsendi túrde qatysady. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldanǵan baǵyttary – respýblıkanyń 2020 jylǵa deıingi uzaq merzimdi damýynyń negizgi basym­dyq­tarynyń biri – Qazaqstannyń adamı resýrsta­ryn damytýdy iske asyrýǵa baǵyttalǵan Zamanaýı bilim alǵan, saýatty sheshimderdi qa­­byldaı alatyn jáne ony oryndaýǵa qabiletti ma­mandardy daıarlaý jónindegi Memleket bas­shysy alǵa qoıǵan mindetterdi sheshý toly­ǵymen ulttyq bilim berý júıesin jetildirýge baılanysty. Bul jumys tabysty túrde bastaldy.

Aıqarma betti daıyndaǵan Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan».