Elimizde qazir jalǵyzbasty analardyń sany – 444 myń 800 bolsa, nekesiz týylǵan sábılerdiń sany da 352 myńnan asyp jyǵylady eken. О́tkende Reseı telearnalarynyń birinde jasandy túsik tastaý jaıynda ótikizilgen tok-shoý baǵdarlamasynda pravoslavıelik bir dindar ákeı: «Qoǵamdaǵy osy problemany aldymen erkekterdiń problemasy dep qaraǵan jón. Eger erler ózderiniń ákelik jaýapkershiligin sezingende bul áńgime týmas edi», dep bizdińshe durys bir oıdyń ushyǵyn shyǵardy. Shynynda jetimder sanynyń artýyna, tastandy balalardyń kóbeıýine tek áıelder kináli me?!
«Meıirimdilik – mahabbat, qaıyrymdylyq, adaldyq sekildi aq júrekten shyǵady», deıdi danyshpan Shákárim. О́zgeniń muńyna jan aýyryp, qysylǵanda qolushyn berip, jan jylylyǵyn sebe bilý ekiniń biriniń mańdaıyna jazylmaıtyn qasıet pe dep qalamyn keıde. О́ıtkeni, ózi úshin emes, tipti otbasyna, týǵan-týystaryna esh qatysy joq, áıteýir qaımana bir qazaq balasy úshin tynym kórmeı, sol úshin kóshedegi adamdardy toqtatyp, ókimettiń, qoǵamdyq uıymdardyń esigin qaǵyp, keńse jaǵalap, zyr júgirip júrýdi ekiniń biri jasamaıtyny anyq.
Bir kúni ápkem ekeýmiz bazarǵa bardyq. Balalardyń oıynshyǵy satylyp jatqan tusqa aıaldap edik, bir jigit aǵasy bolyp qalǵan azamat sypaıy túrde: «Keshirińizder, maǵan sál ǵana, ári ketse bes mınótke ýaqyttaryńyzdy qııasyzdar ma?»–deıdi qıylyp. Mundaıda kóshede júrseń aıaǵyńa oralyp, jyp-jyly sóılep, qolyndaǵy kitabyn tyqqyshtaıtyn mıssıonerlerdiń biri me dep tiksinip te qalasyń ǵoı. Joq, ondaı emes, túr-basyna qarasańyz jóndem adam tárizdi. Toqtadyq. «Keshirińizder, balalardyń oıynshyqtaryn qarap jatyrsyzdar ǵoı, sondyqtan da sizderge bóbekter jaıynda birer aýyz sóz aıtsam dep edim».
Esimin Júzbaı degen azamat jónin aıtty. Osy Astanadaǵy «Mıras A» qaıyrymdylyq qorynan eken. «Biz qalalyq densaýlyq saqtaý departamentimen kelisip, osyndaǵy 3 perzenthanamen jumys isteımiz. Ondaǵymyz, perzenthanada balasyn tastaımyn degen qyzdarmen sóılesip, balalaryn tastatqyzbaı, baratyn jerleri joq bolsa shyǵaryp alyp, arnaıy ortalyǵymyzǵa ákelemiz, olardyń jigitterin taýyp alyp sóılesemiz, ata-analarymen kezdestiremiz. Tipti, bizdiń aralasýymyzben balalarynyń ákesine qosylyp, kádimgideı otbasyn quryp jatqandar bar. Búginge deıin 37 qyzdy shyǵaryp alyp, otandaryna qostyq. Qazirgi kúni ortalyǵymyzda 8 qyz bar», – dedi bizdi toqtatqan azamat.
Endi saýaldy biz qoıýǵa kóshtik. «Durys eken, sonda bizden sizge qandaı kómek qajet, ortalyqta qyzdar qansha ýaqyt turady, barlyǵy da qazaqtyń qyzdary ma?» – degen tárizdi saýaldardyń astyna aldyq. Álgi azamat olardyń barlyǵyna jaýap berip jatyr. Men ózimniń jýrnalıst ekenimdi, keıinirek kelsem, ortalyqtyń jumysymen tanyssam degen oıymdy aıttym. Kelistik. Ýádelesken kúni «Mıras» qaıyrymdylyq qory oryn tepken keńsege keldim.
– Mundaı qor qurý ıdeıasy qaıdan shyqty? Jalpy, ózderińizdiń jumystaryńyz jaıynda keńirek aıtyp berseńiz, – dedim onyń dırektory Júzbaı Serikke.
– Qor qurý ıdeıasyna kelýge lıýterandar áser etti, – dep bastady áńgimesin ol. – Birde osy baýyrlarymyz qalaı ózge dinderge ótip ketedi degen saýalǵa jaýap izdep, solardyń jıynyna bardym. Barsam, 115 oryndyq tur, sonyń 115-inde de aqsaqaldary, aq jaýlyqty analary bar, jas-kárisi aralas biryńǵaı qazaq otyr. Sóıtsek, olarda ózderiniń qataryn kóbeıtýdiń bir joly – ot basyp qalǵan qyzdarǵa kómek qolyn sozyp, kómektesip, artynan dinderine kirgizip alý eken. Kóńilim kádimgideı ortaıyp, qulazyp shyqtym. Sodan, qoı, halqymyz jesirin jylatpaı, jetimin jebegen el edi ǵoı, basqany aıtpaǵanda, jurtymyzdyń osy bir jaqsy qasıetin nege tiriltpeske dep osy jumysty bastaýǵa nıettendim. Qazir ıslam dininde de túrli aǵymdar paıda bolyp, jurtshylyq qorqyp qalǵan ýaqyt qoı, sodan respýblıkalyq múftııatqa baryp: «Oıymyz sizderge kedergi keltirý emes, tize qosa qımyldaý, óz qyzdarymyzǵa kómekteseıik, sizder de bul isten shet qalmasańyzdar eken», – dedim. Olar bul oıdy keremet jaqsy qarsy aldy. Sodan qor ashylýyna Astanadaǵy meshitterdiń ımamdaryn shaqyrdyq. Osylaısha 2010 jyldyń 25 mamyrynda ashyldyq. Endi qaladaǵy perzenthanalarmen baılanys ornatý úshin aldymen densaýlyq saqtaý departamentinen ruqsat alý kerek boldy. Ondaǵylar: «Eger sizder bir sábıdi perzenthanadan anasymen birge alyp shyqsańyzdar, sonyń ózi úlken is», dedi. Sóıtip, departament basshysy zańgerlerin, mamandaryn shaqyryp alyp, memorandýmǵa qol qoıdyq. Biz úshin perzenthanalarǵa barýǵa jol ashyldy. Biraq bizdiń ýaqytymyz tar, nebári 3 kúnniń ishinde balasyn tastaımyn degen anamen jolyǵyp, ony raıynan qaıtaryp, shyǵaryp alyp ketpesek, onda bala zańdy túrde «tastandy bala» atanady da bóbekter úıine jóneltiledi.
Aldymen bizge dárigerlerden habar túsedi, sodan perzenthanaǵa baryp, jas bosanǵan anamen sóılesemiz. «Qyzym, ne úshin tastap jatyrsyń?» degen saýalymyzǵa 3 túrli aıtylatyn jaýap bar. Birinshisi – aldandym, úılenemin degen jigitim qashyp ketti, dese, ekinshisi – ata-anama kúıe jaqtym, el betine qaraǵysyz ettim, endi olar meni keshirmeıdi, deıdi. Úshinshisi – barar jerim joq, turatyn oryn, tirshilik eter jaǵdaıym joq, deıdi. Sodan áke-shesheni ýaqyt sheshedi, baýyr eti balasynyń jaza basqanyn keshirmeıtin ata-ana joq, erteń-aq jıenin baýyryna basady, al sen qazir tastasań, erteń opyq jeısiń, ómir boıy ókinishiń ózegińdi órteıtin bolady, ata-anańmen sóıleseıin, tipti, seni ortalyqqa alyp keteıin, áke-shesheńdi balańnyń qyrqynan shyqqanynda shaqyramyz, dep perzenthanadan kádimgideı rásimimen shyǵaryp alamyz. Nemese qashyp júrgen jigit bolsa, ony adresimen izdep baryp sóılesemiz.
Alǵashynda qyzdyń anasymen sóıleskende: «Atama júziqarany, ol bir shirigen jumyrtqa», dep bet qaratpaıdy. Sodan kishkentaıdy qyrqynan shyǵararda eń bolmasa alǵashqy rásimine qatysyńyz, dep anasyn aldyryp, balany besikke salyp, qyrqynan shyǵaryp, azan shaqyryp at qoıyp, ózimiz jasaıtyn kishigirim dastarqanǵa keltiremiz. Sonda ana baıǵus: «Shyraǵym, rahmet, aıdaladaǵy sender osylaı jasap jatqanda, ishten shyqqan qulynyma biz qattylyq jasappyz, baryp ákesine aıtamyn», dep jylaıdy. Ne kerek, osydan keıin jıenderin kóp uzatpaı bizdiń úıden alyp ketedi.
Jas qyzdar balany jórgekke qalaı oraýdy da bilmeıdi, qor qyzmetkerleriniń kóshe jaǵalap júrip aıtqan áńgimesinen keıin óz erikterimen kelip, Qurmankúl, Torǵaı, Toty syndy volonter apaılar jas analarǵa kómekterin kórsetti. Jalpy, biz qandaı kómek bolsa da qýana qarsy alamyz. Dáýletti adamdardyń kıimderi tozbaıdy ǵoı, modasy ótken kıimderin ákelip berse, ony da muqtaj adamdarǵa úlestiremiz. Azyq-túlik bolsa da qýana alamyz. Jańa jylda Aıaz Ata emes Qydyr ata keldi, dep balalarǵa qajetti syılyqtar jasadyq.
Bul jumysymyzdy estigen jannyń barlyǵy birdeı qoldaıdy dep te aıta almaımyn. Zınadan týǵan shataǵa bola sonshama alaókpe bolyp ne kórindi, dep kústánalaıtyndar da tabylady. Biraq, jetimin jylatpaǵan eldiń, jesirin jatqa bermegen eldiń urpaǵy edik qoı, biz balalarymyzdy jetimder úıine jiberip, olardy shet eldikterdiń asyrap, jat jerge áketýleri jan aýyrtar jáıt emes pe. Patrıottyq sezim degenniń ózi ne? Qaryndasyń jylasa, odan týǵan sharana týmaı jatyp, qoǵamnan qaǵajý kórse, erteńimiz ne bolady degen oı maza bermedi.
Osyndaı jaǵdaılar qaıtalanbasyn, jastarǵa oı salsyn, ári qoǵamnyń qarjylyq esebine septigi bolsyn, dep áýesqoı ártisterden teatr ashtyq. Sonymen, spektaklder, konsertter qoıamyz. Ssenarıı qyzdardyń basynan ótken naqty oqıǵalarǵa qurylǵan. Qazir sony mektepter men joo-larda stýdentter arasynda qoıyp júrmiz. Sosyn jastardyń sektalarǵa ótip ketýlerine qurylǵan «Sheshilmegen túıin» degen de spektaklimiz bar. Kórermender óte jaqsy qabyldaıdy. Qazirgi kúni ortalyqta 8 qyz balalarymen turyp jatyr, baryp sóılesýińizge de bolady.
Dırektordyń sózinen keıin ortalyqtaryna soqtym.
– Meniń bir jarym jasymda ákem men anam ajyrasyp ketipti. Anam baıǵus áli qanattary qataımaǵan úsh balamen jesir qaldy. Al úsh jasqa tolǵanymda anam ekinshi ret turmys qurdy. О́geı ákeniń aty ógeı emes pe, bizge múldem durys qaramady. Eń bastysy, anamyzǵa sóz keltirmeıik dep úndemeı ógeı ákemizdiń aıtqanyn istep júre berdik, taıaqty da jeımiz, uzyn sózdiń qysqasy, kórmegen qıyndyǵymyz joq. О́geı ákemnen týǵan bir ul, bir qyz bar, olardyń ómiri patshadaı. Biz solardan qalǵan kıimdi kıip, árqashan ekinshi orynda turatynbyz. Anam ógeı ákeme qarsy eshteńe aıta almaıdy. Al ózimniń týǵan ákem bolsa, anammen ajyrasqannan keıin bizge múldem kelmedi. Sol ketkennen mol ketti, ekinshi ret úılendi dep estidik. Bizge bir ret bolsa kelip, balalarynyń hal-jaǵdaıyn bilmedi.
Men altynshy synypqa kelgende ózimnen eki jas úlken jigitke ǵashyq boldym. Kezdesip júrgenimizge úsh jyl tolǵanda, ıaǵnı men toǵyzynshy synypty bitirgende sol jigitimnen aıaǵym aýyrlap qaldy. Biraq jigit aýqatty jerden bolǵandyqtan, onyń ata-anasy meni alýǵa úzildi-kesildi qarsy boldy. Qyzymdy týǵanda, ákemdi izdestirip taptym, biraq ol menen bas tartty. Osydan bir jyl buryn qaıtys boldy dep estidim. О́mirge kelmeı jatyp nebir qıyndyqty mańdaıyma úıip-tógip beretindeı taǵdyryma ne jazdym dep nalıtyn sátterim de bolady. Ne kerek, qyzym Tomırıs dúnıege keldi. Qyzym bir jasqa tolǵan kúnniń erteńine sábıimdi anama qaldyryp, Astanaǵa jumys isteýge jolǵa shyqtym.
Sonymen, elordadaǵy qym-qýyt ómirim bastaldy, munda kelgende istemegen jumysym qalmady. Aspazshy da, eden jýýshy da, qurylysshy da boldym. Arnaıy mamandyǵym bolmaǵannan keıin barlyq jumysty istep shyqtym. Munda ápkem ekeýmiz bireýdiń jertólesinde turyp jattyq, páter jaldaýǵa qarajatymyz bolmady. Kafede aspazshy bolyp júrip, Azamat esimdi jigitpen tanystym. Jaǵdaıymdy sol túsiner dep oıladym, sebebi, ol da men sııaqty jastaıynan nebir qıyndyq kórgen jetimder úıiniń tárbıelenýshisi edi. Az ýaqytqa bolsa da baqytty ómir keship jattym. Ol baqyttyń da ǵumyry uzaqqa sozylmaıtynyn bilsemshi. Ekeýmiz úılenip otaý quramyz degen mende tátti arman-qııal bolǵan edi. Ekinshi balama aıaǵym aýyrlaǵanyna jeti aı bolsa da jumys istep júrdim. Ádettegideı bir kúni jumystan kelsem, terezeniń aldynda bir paraq qaǵaz tur. Onda bylaı dep jazylypty: «Keshir, Jadyra, men saǵan úılene almaımyn. Meniń áli ondaı jaýapkershilikti moınyma alar múmkindigim joq. Balany ne isteısiń, ony óziń bilersiń. Árıne, keshire alsań keshirersiń. Qosh bol, Jadyra».
Sonymen, qalyń tumannyń ishinde taǵy da jalǵyz ózim qaldym. Eki kózdiń jasyna erik berip, jastyǵymdy shylq-shylq sý etemin. Elge barar bet joq, birinshi qyzymdy anam ósirip jatyr. Endi mynandaı bolyp baryp tursam, ógeı ákemniń óltiretini aıdan anyq, onymen qoımaı el-jurttyń betine qalaı qaramaqpyn? Ol ýaqytta ápkem turmysqa shyqqan, soǵan bardym. Bar pana izderim sol ápkem ǵana, týǵan aǵam da osy qalada turady, biraq odan paıda joq. Eki aı ápkemniń qolynda turdym. Gúlnazym qysta týdy. Qystyń qaqaǵan aıazymen birge, sábıimniń shyryldaǵan daýysy odan saıyn meniń muzdaǵan júregimdi qataıta tústi. Sanam san saqqa júgirýde, balamnan bas tartpasam qalaı bolady. Biraq qaıda baramyn, qaıtip kún kóremin, bala túgili ózimdi asyraýǵa jaǵdaıym joq. Aýylǵa barsam qalaı bolady, el-jurttyń betine qalaı qaramaqpyn, ógeı ákem úıge kirgize me, anamdy tirideı jerge kómbekpin be? degen saýaldar mıymdy ashytty.
Aqyry, baladan bas tartýǵa sheshim qabyldadym. Sóıtip, dárigerlerge balamnan bas tartatynymdy aıttym. Árıne, olar ózderiniń aqyldaryn aıtyp baqty. Biraq eshqaısysy meniń qatyp qalǵan júregimdi jibite almady. Sol sátte dárigerler «Mıras-A» qaıyrymdylyq qoryna habarlasqan eken. Qordyń qyzmetkerleri kelip, maǵan aqyl-keńesterin aıtty. Sen onsyz da ómirge nekesiz sábı ákelip, kúná jasadyń, endi sol jasaǵan kúnáńdi moıyndaýdyń ornyna ekinshi kúnáni arqalamaqshysyń. Sony oıladyń ba, nege táýbeńe kelmeısiń, erteń aryńnyń aldynda qalaı aqtalmaqsyń degen sózder onsyz da ashyp turǵan jarama tuz sepkendeı boldy. Qazir «Mıras-A» qaıyrymdylyq qory ashqan beıimdeý ortalyǵynda sábıimmen birge turyp jatyrmyn. Aýrýhanada jatqanda qaltamda kók tıyn aqsham joq edi. Qordyń qyzmetkerleri kelip, emhanadan shyǵaryp, qazaqtyń salt-dástúri boıynsha balama azan shaqyryp at qoıyp, besikke saldy, – deıdi Jadyra esimdi muńlyq.
Aıgúl aıtady: Alǵashynda men osyndaı zamanda eshqandaı aqysyz-pulsyz kómek kórsetetin oryn bar degenge tipti ılanǵan joqpyn. Bular balam men meni shyǵaryp alyp, baladan bólip tastap, ózimdi jumysqa salyp qoıa ma degen de aram oı keldi. Perzenthanada balasyn tastaımyn degen adamǵa jurttyń kózqarasy jaman bolatyny túsinikti ǵoı. Al biraq baratyn jerim joq. Aldymen maǵan Berdibek aǵa men Nyǵmet ata kelip sóılesti. Men sizdermen baramyn dep kelisken soń shyǵaryp aldy. Qazir soǵan keremet qýanamyn. Áıtpese qyzym qaı jerde eken, bireý asyrap aldy ma dep, kóshedegi qyzymmen quralpy ár balaǵa kózimdi súzip júrer me edim. Ákesi qyzynyń týǵanyn dosy arqyly estip, alyp ketemin dep aıtypty. Biraq, qur sóz, áıtpese keler edi ǵoı.
– Al men kóp balaly otbasynan shyqtym. Áke-sheshem alystaǵy aýylda turady. Osynda qonystanǵan aǵalarym bar, biraq olar balany tasta dedi. Barlyǵy renjip, sen bizdiń betimizge salyq bolatyn boldyń, elge ne aıtamyz, dep urysty. Qınaldym, biraq balany tastamaı, osy ortalyqqa keldim. Týǵandarym bola turyp jalǵyzdyǵyma nalydym. Qatty depressııadan júıke aýrýyna shaldyqqandardyń aýrýhanasyna da tústim, qazir aǵalarym áke-shesheme aıta almaı otyr, kishkene shyda, osynda bola tur, sosyn alamyz, balańdy jetkizýge de kómektesemiz dedi, – dep ýildegen kishkentaıyn aldyna alyp otyrǵan taǵy bir ana áńgimege qosylǵan. – Depressııa degen bizdiń bárimizge ortaq, ýaıymnan, jylaýdan bizden sút te shyqpaıdy. Balalardyń birazy jasandy sútpen ósip jatyr. Al Jazıra aýrýhanaǵa túskende biz kishkentaıdy ózimiz baqtyq. Eger anasy joq bolsa, onda ony bóbekter úıine tapsyramyz degenge janushyryp dárigerlerdi kóndirdik. Táte, osyndaǵy qyzdardyń barlyǵy qalaǵa oqý izdep kelip, odan jumysqa turǵandar. Arnaıy mamandyqtarymyz joq bolǵandyqtan, bizder jeke kásipkerlerde túrli jumystar istedik. Olarda, ózińiz bilesiz, eńbek sharty, nemese dekrettik demalysqa jiberý degen joq. Aıaǵyń aýyrlaǵanda tórt qubylaǵa qaratyp, bar endi, dep jónińe qoıa beredi. Qazir de biz tek qorǵa qarap aýzymyzdy ashyp otyrmaı, jumysqa shyqqymyz keledi. Biz sııaqtylar úshin úkimet balalar baqshasyn ashsa ǵoı, tipti sonyń aýyr jumystaryn ózimiz-aq atqarar edik. Eńbekaqy tólese, ári bir jaǵynan qınalyp júrgen jalǵyzbasty analarǵa kómek bolar edi.
– Men – osyndaǵy eń bir uzaq turyp jatqannyń birimin. Kóbine qyzdardy 6 aıǵa jetkizbeı alyp ketedi. Qyzdar balalarynyń ákesine qosylyp, nemese ata-analary kelip áketip jatady. Basynda qor jumysyn bastaǵanda demeýshiler joq edi. Qazir qalalyq kommýnaldyq sharýashylyq mekemesi ár aıdyń 15-inde qajet zattarymyzdyń tizimin alyp, sony ákelip beredi, – dedi kelesi bir ana.
– Bizdiń otbasynda ul joq, 6 qyzbyz, al áke-shesheme bermegen uldy Alla maǵan berdi. Jáne men ákemniń eń súıikti qyzy edim. Ol kisi qyzdarynan jamandyq kórgen joq. Menen úlkenderi turmysqa shyqqan, úıli-barandy. Endi osy jaǵdaıdy estise ne bolady. Ári ákem qazir aýyrady, kishkene jazylsyn, sosyn baryp aıtyp, ózimizge jazdyryp alamyz, – degen Janarǵa múmkin Alla taǵalanyń seniń papańa tartqan syıy shyǵar, muńaıma degenimde, janary jarq ete qalǵan ol: «Ras shyǵar, ápkelerimniń uldary bolǵanymen, jezdelerim olardy papamnyń atyna jazdyrýǵa bermeıdi, al meniń ulym ákemniń atyn alatyn bolady», – dedi.
Qyzdarmen áńgimelesip otyrǵanymyzda Qaraǵandydan gastrolden qaıtqan ártister de kelip qaldy. Aralarynda jasy 70-ten asqan Nyǵmet Erhanuly bar eken.
– О́zim de jetimdiktiń taqsyretin tartqan jan edim. Týa sala ákem «halyq jaýy» atanyp, sol ketkennen mol ketti. Men bolsam, sheshem turmysqa shyǵyp ketken soń, ata-ájeniń baýyrynda qalyppyn. Al qordyń atqaryp júrgen jaqsy jumysyn estigen soń, qolymnan kelgenshe kómekteseıin dedim. Jaıaýlap-jalpylap, qysty kúnderde qol kóterip, ótken kólikterge jabysyp, ártis balalar baratyn jerlerdi daıyndaımyn. Kelisimge kelgennen keıin jastardy bastap alyp baramyn, – deıdi aqsaqal. Bir sát joldan jańa kelgen ártisterdi de sózge tarttym.
– Bizdiń qoıylymdar shynaıy oqıǵalarǵa qurylǵandyqtan bolar, kórermenderge qatty áser etedi. Qyzdardyń aıanyshty halin kórgende ártis te, kórermen de bulaýdaı bolyp jylap otyrady. Shyqqannan keıin jastar kelip, alǵystaryn aıtyp, ózderine keremet áser etkenimen bólisip jatady. Ár qoıylymnan keıin jumysymyzdyń jurtqa qajettigin uǵynyp, qanattanyp qaıtamyz, – degen olar.
Ýildegen kishkentaı sábılerin aldaryna alyp, bastaryndaǵy muńdaryn aıtqanda janarlary kireýkelenip, toryǵa kúrsingen jandar, baldyrǵandary talpynyp nemese kishkentaı qoldaryn qybyrlatyp, analarynyń betine, aýyzyna tıgizgende, lezde jańaǵy qalyptary baqytty bir shýaqqa bólenip, bópelerine meıirlene qaraǵan sińlilerimmen qoshtasyp, aqyryn úıge aıańdadym. Túrli oı sanamdy sharpyp, oı júgi adymymdy qysqartyp, bar bolmysymmen bóbekterin baýyrlaryna basqan, sýyqqa tońǵan torǵaıdaı sharasyz analardyń, beıkúná sábılerdiń shyn baqytty bolýyn tiledim.
Anar TО́LEÝHANQYZY.