Alysty jaqyn, jaqyndy dos etken qarym-qatynastar

Syrtqy saıasat qadamdary

Qazaqstannyń ótip bara jatqan jyldaǵy syrtqy saıasaty 2010 jylǵy búkilálemge beıbitshil el, yqpaldy ári bedeldi áriptes retinde EQYU-ǵa tóraǵa bolýy men onyń 11 jyl boıy ótpegen sammıtin ótkizý arqyly úlken tabysqa qol jetkizgen áserinen aryl­maǵan joǵary lepte júrgizildi dep aıt­saq artyq emes shyǵar. Búkilálemdik yntymaq pen beıbitshilikke úles qos­qan el retinde Qazaqstannyń qadam­dary 2011 jyly batyl, sózderi ótimdi de salmaqty, oılary ashyq, pikirleri ótkir kóringenin jáne onyń halyq­aralyq saıasattyń bedeldi oıynshy­la­rynyń birine ábden aınalǵanyn álem­niń azýyn aıǵa bilegen talaı saıası sarapshylary atap ótti. Olar Qazaq­stannyń bul sanatqa ilegýi Eýropa men Azııanyń ortalyǵynda, halyqaralyq qatynastardyń asa iri qatysýshylary Qytaı men Reseıdiń ortasynda orna­las­qandyǵy ǵana emes, álem qaýym­das­tyǵynyń múddesin kózdeýmen tanylǵan halyqaralyq belsendi isteri men bas­tamalary, sonymen birge Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń jeke bede­liniń úlesi ekendigin atap ótýde. Degenmen, Qazaqstannyń paıdaly qazbalar men tabıǵı resýrstarǵa baı ekendiginiń halyqaralyq saıası reıtınginiń artýy­na ıgi yqpal etetinin jıi aıtýshylar da az emes. «Búgingi kúni bizdiń elimiz eń ózekti degen álemdik problemalardy sheshýge jáne álemdik jańa tártipti ornatýǵa belsene qatysýda. Halyq­ara­lyq arenada Qazaqstan turaqtylyqtyń oshaǵy, memlekettiń serpindi jáne ór­kendi damý úlgisi retinde qabyldana­dy» deıdi Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanov óziniń «Ornatý, jasaý jáne damý joly» atty Qazaqstannyń syrtqy saıasatyna – 20 jyl tolýyna baılanysty maqalasynda. («Egemen Qazaqstan», 16 qarasha 2011 jyl). Aıta ketetin jáıt, Elbasy Nur­­­sultan Nazarbaev óziniń 2011 jylǵy 11 sáýirdegi Jarlyǵymen Erjan Qazy­­ha­novty Syrtqy ister mınıstri etip taǵaıyndaǵan edi. Atalmysh maqala­syn­da E.Qazyhanov búgingi kúni Qazaq­­­stannyń 138 memleketpen dıplomatııa­lyq qatynas ornatqanyn, sonyń ishinde 70-ten artyq elde dıplomatııalyq mıssııa ashqanyn da atap ótti. Al Qa­zaq­standa 107 shet memleket pen halyq­ara­lyq uıymdardyń ókildikteri ashyl­ǵan eken. Osy ýaqytqa deıin Qazaqstan sheteldermen memleketaralyq, úkimet­ara­lyq jáne vedomstvoaralyq deńgeıdegi 3 myńnan astam halyqaralyq kelisimderge qol qoıǵan. Sonyń ishinde bul úrdis 2011 jyly da jalǵasyn tapty. Sondaı-aq 2011 jylǵy syrtqy saıa­sat­taǵy basymdyqtyń biri Qazaqstannyń Islam Konferensııasy Uıymyna (Astanada bolǵan 38-shi sessııadan bastap uıym Islam Yntymaqtastyǵy uıymy dep ataldy) tóraǵalyǵyna arnaldy. Jyldyń basynda-aq Qazaqstannyń osy uıymǵa tóraǵalyq etýine baıla­nysty AQSh prezıdenti B.Obamanyń IKU-daǵy arnaýly ókili Rashad Hýseın kelip, sol kezdegi Syrtqy ister mınıs­tri Qanat Saýdabaevpen kelissózder júrgizgen. BAQ-qa belgili bolǵan má­limetterge qaraǵanda taraptar Qazaq­stan tóraǵalyǵynyń tabysty bolý sharalaryn qarastyrǵan. Sonyń ishinde Islam álemi men Batys arasyndaǵy ózara túsinistik pen dıalogty ny­ǵaı­tý­daǵy ortaq talpynystardyń sheńberin­de­gi yntymaqtastyq máselelerin talqylaǵan. Qazaqstan Astanada 28-30 maýsym aralyǵynda bolǵan IYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 38 sessııasynan uıymǵa tóraǵalyq etýdi bastady. Onda Elbasy Nursultan Nazarbaev sóz sóı­lep, musylman úmbetiniń jalpy ekono­mıkalyq áleýetiniń zor ekenin, endi tek yntymaqtastyqtyń, ózara kómektiń tıimdi tetikterin qoldana túsý arqyly sony birtutastyndyrý qajet ekendigin atap ótti. Sonymen birge, ol IJО́ ortasha kórsetkishi IYU elderinde 9,5 myń dollar bolsa, eýropalyq elderdiń ortasha kórsetkishi 24 myń dollardan artyq ekenin aıtty. IYU elderi álemdegi energetıkalyq resýrstardyń 70 paıyzyn ıemdenip otyrǵanyna qa­ra­maı, álemdik IJО́-niń 7,5 paıyzyna ǵana ıelik etedi, dedi ol. Osyndaı faktilerdi kórsete kelip, Elbasy N.Nazarbaev IYU elderin ózara tıimdi yn­ty­maqtastyqty tereńdetip, IJО́ ádiletti bólinisine qol jetkizýge tyrysý qa­jettigin atap kórsetti. Al bul isterdi iske asyrýdyń amaldary qatarynda ol IYU elderiniń ishindegi jalpy ónim­niń 80 paıyzyn óndiretin musylman elderi ekonomıkasynyń 10 aldyńǵy qatarly elderiniń dıalog alańyn qurý qajettiligin atady. Sondaı-aq azyq-túlik júıesinde ózara kómek kórsete alatyn qor qurýdyń, qala berdi, ener­getıka salasynda tereńdetilgen ynty­maqtastyq ornatýdyń jáne osy salada Uıym sheńberindegi birlesken is-qımyl josparyn jasaýdyń qajettiligin atap ótti. Odan ári Prezıdent 2030 jyly musylman álemi halyqtary ǵalamshar halqynyń tórtten birin qurap, 2,2 mlrd. adamǵa jetetinin aıta kelip, bilim men ǵylymnyń da tıisinshe ósýi qajettigin aýyzǵa aldy. Álemdik aldy­ń­ǵy qatarly ıdeıalar men jańalyqtar­dyń týýy úshin aqsha men tabıǵat baılyǵy ǵana emes, ıntellektýaldyq orta men saıası-qoǵamdyq aýjaı kerek, dedi Elbasy. Osy sesssııada tóraǵalyq sheńbe­rin­de ótkiziletin sharalar jospary da bekitildi. Onda IYU elderi sheńberinde Sý strategııasyn qurý boıynsha keńes­shiler tobynyń kezdesýi 13-14 shildede Almatyda, Densaýlyq saqtaý mınıstr­leriniń 3-shi otyrysyn qyrkúıek aıy­nyń aıaǵynda Astanada ótkizý belgilendi. Sondaı-aq Islam áleminiń Ǵylym akademııasynyń qatysýymen qarasha aıynda Astanada ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizý belgilengen bola­tyn. Osy sharalardyń bári de óz deń­geıinde oryndaldy. Al bulardan basqa, jeltoqsan aıynyń basynda, Arab elderindegi, sonyń ishinde Sırııada qa­lyp­tasqan kúrdeli jaǵdaıǵa baıla­nys­ty Uıymnyń shtab-páteri ornalasqan Jıdda qalasynda Qazaqstannyń tór­aǵalyq etýimen qan tógýge ulasqan kúsh qoldanýdy toqtatý, ulttyq únqatysýdy bastaý, jaǵdaıdy ońtaılandyrýǵa ba­s­taıtyn reformalar júrgizýdi talap etken deklarasııa qabyldaǵan otyrys boldy. 2011 jylǵy ekijaqty jáne kóp­­­jaq­ty kezdesýler ishinde sáýir aıynda Qazaqstanǵa Úndistan Respýblıkasy Premer-Mınıstri Manmohan Sıngtiń resmı saparmen kelgenin atap ótýge bolady. Úndistan Úkimetiniń basshysy Prezıdent N.Nazarbaevpen ekijaqty kelissózder ótkizip, onyń qorytyn­dy­sy boıynsha Birlesken málimdeme qa­byldandy. Sondaı-aq Azamattyq ister boıynsha quqyqtyq kómek kórsetý tý­raly memleketaralyq kelisim-shartqa qol qoıyldy. Al Úkimet basshysy K.Má­simovpen bolǵan kezdesýde Stra­te­gııa­lyq áriptestikti damytýdyń birlesken is-qımyl jospary bekitildi. Sony­men qatar «QazMunaıGaz» UK» AQ pen úndistandyq «ONGC Mittal Energy Ltd» kompanııasy «Sátbaev» munaı ken or­nyn birlese ıgerý týraly kelisimge qol qoıdy. Memleket basshysy, Syrtqy ister mınıstri munan basqa da ondaǵan memleket nemese syrtqy saıasat vedom­stvo­sy basshylarymen, halyqaralyq uı­ym­dar jetekshileri nemese arnaıy ókilderimen ekijaqty jáne kópjaqty kezdesýler ótkizip, yntymaqtastyq pen áriptestikti tereńdetý baǵytyndaǵy ke­lissózder júrgizdi. Sonyń ishinde El­basy N.Nazarbaevtyń aqpan aıynda Beıjińge, al QHR Tóraǵasy Hý Szın­taonyń maýsym aıynda Astanaǵa kelgen saparyn atap ótýge bolady. 2011 jyldyń 21 qyrkúıeginde El­ba­sy Nursultan Nazarbaev BUU Bas Assambleıasynyń 66-sessııasyna qaty­syp, sóz sóıledi. Aıta ketý kerek, bu­dan birneshe jyldar buryn ǵana Qa­zaqstannyń únine eshkim qulaq asa qoı­masa, bul joly Elbasynyń sózi yj­da­hatpen tyńdalyp, onda aıtylǵan usy­nystar álem nazaryn ózine aýdardy. Elbasy ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne oǵan baqylaýdy kúsheıtý jónindegi mańyzdy bastamalardyń jańa paketin usyndy. Qazaqstan Prezıdenti ıadrosyz álemge balama joq ekenin aıta otyryp, ıadrolyq qarýy bar derjavalardy ony qoldanýdan bas tartý jóninde konvensııa qabyldaýǵa shaqyrdy. Sonymen birge Japonııadaǵy AES apatyn aýyzǵa ala otyryp, atom qýatyn qaýipsiz qol­da­nýdyń ámbebap jáne mindetti qaǵı­dattaryn ázirleýdi usyndy. Astanada osy bastamalardyń is júzine asýyn jaqtaıtyn «Iаdrosyz álem úshin» atty halyqaralyq forýmnyń ótetinin de atap ótti. Qazaqstan syrtqy saıasaty vedom­stvo­synyń basty mindeti Elbasynyń jahandyq qaýipsizdikti saqtaý jolynda kótergen bastamalaryn is júzine asy­rýǵa baǵyttaldy. Osy maqsatty júzege asyrýdyń bir joly retinde qazir Qa­zaqstannyń 2017 jylǵa BUU Qaýip­siz­dik Keńesi turaqty emes músheligine saı­lanýyn qamtamasyz etýge baǵyt­tal­ǵan jumystar júrgizilýde. Osy jáne basqa máseleler boıynsha qazir syrtqy saıasat vedomstvosy elimizdiń strate­gııalyq áriptesteri Reseı, Qytaı, AQSh jáne Eýropa odaǵymen jańa ári bu­rynǵydan joǵary sapadaǵy qarym-qatynastar ornatýda. Syrtqy saıasattaǵy Reseı tarma­ǵy­nyń mańyzdylyǵy Keden odaǵynyń tabysty iske asyrylǵandyǵynan jáne onyń 2012 jyldyń 1 qańtarynan bastap Birtutas ekonomıkalyq keńistikke (BEK) ulasqanynan kórýge bolady. Jelt­oqsan aıynda Elbasy N.Nazar­ba­ev­tyń qatysýymen Máskeýde EýrAzEQ sammıti sheńberinde BEK-tiń jumysyn naqty júrgizýge arnalǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa quryldy. Onyń tóralqasyna qatysý­shy úsh memleketten bir-bir ókil engizildi. Son­daı-aq osy kezdesýde UQShU men TMD-nyń 20 jyldyǵyna arnalǵan sam­mıtter de ótti. Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy strategııalyq áriptestiktiń basymdyǵy Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtan­dy­rýǵa baǵyttalǵan. EQYU Is basyndaǵy Tóraǵasy bolǵan kezinde Qazaqstannyń osy eldegi turaqtylyqty qalpyna keltirýge baǵyttalǵan áreketteri álem qaý­ymdastyǵy tarapynan qoldaý tapty. 2012 jyly bul elden AQSh pen koalısııa áskerleriniń negizgi bóligi ketedi. Osyǵan baılanysty ondaǵy ekonomı­kalyq turaqtylyq pen beıbit ómirdiń saqtalý máselesi ótken jylǵy úlken forýmdardyń basty máselelerine aı­naldy. Sonyń ishinde Ystambulda Túr­kııa, Pákstan jáne Aýǵanstan lıder­le­riniń kezdesýi bolyp, oǵan Qazaqstan da shaqyryldy. Al 15 qarashada Astanada Aýǵanstan jónindegi 50 memleket pen halyqaralyq uıymdar ókilderinen tu­ratyn Baılanys tobynyń otyrysy, al 5 jeltoqsanda syrtqy ister mınıstrleri deńgeıinde 70-ten artyq mem­lekettiń ókilderi Bonn qalasynda bas qosty. Bárinde de Qazaqstan bul iste ózindik ustanymy bar el retinde jurttyń nazaryn aýdardy. Qazaqstannyń taǵy bir strate­gııa­lyq áriptesi Eýroodaq bolsa, maýsym aıynyń sońynda bul uıymmen onyń shtab-páteri ornalasqan Brıýssel qa­la­synda Keńeıtilgen áriptestik jáne yntymaqtastyq jónindegi jańa kelisim jasaý týraly kelissózder resmı túrde bastaldy. Qazaqstan Eýroodaqpen os­yndaı sapadaǵy dıalogqa shyqqan Or­talyq Azııadaǵy jalǵyz memleket. Qa­zir Qazaqstan men Eýroodaq arasyn­da­ǵy saýda aınalymy 40 mlrd. dollarǵa jetip otyr. Mundaı tabysqa jetýge El­basynyń úshjyldyq «Eýropaǵa jol» baǵdarlamasynyń qabyldanǵany da ıgi áser etti. Qazaqstannyń aımaqtyq halyq­ara­lyq uıymdardaǵy belsendilikteri de ótken jyly joǵary deńgeıde boldy dep aıtýǵa bolady. Sonyń ishinde negizinen ekonomıkalyq ıntegrasııany ǵana kózdegen joǵary aıtylǵandardan basqa Shanhaı yntymaqtastyq uıymyndaǵy 2010-2011 jyldardaǵy tóraǵalyǵy ta­bys­ty aıaqtaldy. Onyń Memleket bas­shylary keńesiniń mereıtoılyq oty­ry­sy 15 maýsymda Astana qalasynda ótti. Sammıt qorytyndysy Qazaq­stan­nyń jahandyq jáne aımaqtyq prob­lemalardy sheshýdegi róli men orny­nyń arta túskendigin kórsetti.

Mine, qysqasha aıtqanda Qazaq­stan­nyń ótken jyldaǵy syrtqy saıasattaǵy qadamdary osyndaı boldy.

Jaqsybaı SAMRAT.