Kemeline kelgen Keden odaǵy

Bıylǵy jyl kúntizbesindegi atqarylǵan sharalardyń biri – Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurýǵa jasalǵan qadamdar bolyp tabylady. Eko­no­mıkalyq yqpaldastyqtyń negizgi tórt satysy, birinshi satysy – erkin saýda aımaǵy, ekinshi satysy – Keden odaǵy, úshinshi satysy – birtutas eko­nomıkalyq keńistik, tórtinshi satysy – ekonomıkalyq odaq desek, ót­ken 2 jyl ishinde eki satydan ótken Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteri ekinshi satyny meılinshe bekite tústi. Bul oraıda Keden odaǵynyń syrtqy saıasat, tehnıkalyq retteý, sanıtarlyq jáne fıtosanıtarlyq sharalardy, kedendik ákimshilik sharalaryn, salyq salý negizderin jáne taǵy basqa salalardy retke keltiretin sharttyq-quqyqtyq bazasy qalyp­tas­tyryldy. Al 2010 jyldyń 1 shildesinen bastap Keden odaǵynyń Keden kodeksi kúshine kirdi. Osy arqyly úsh eldiń arasyndaǵy kedendik resimdeý aly­nyp tastaldy. Biz osy mańyzdy mindetterdi oryndaýdaǵy jumys nátı­je­leri týraly Qarjy mınıstrligi Kedendik baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Serik BAIMAǴANBETOVPEN áńgimelesken edik. – Serik Nurtaıuly, áýeli keden júıesi týraly qys­qa­sha aıtyp ótseńiz. – Keden júıesi syrtqy saý­dany memlekettik retteý­diń jáne el bıýdjetiniń kiris bó­ligin tolyqtyrýdyń qozǵaý­shy tetigi bolyp tabylady. Shetel­dik seriktestermen saý­da-eko­­nomıkalyq qarym-qa­ty­nasty, isker, ǵylymı jáne ón­diristik toptardyń damýyna yqpal etip otyrǵan qazirgi za­manǵy kóp fýnksııaly keden qyzmeti eli­miz­diń eko­no­mı­kalyq ómiriniń ajyramas bó­li­gine aına­lyp otyr. Búgingi tańda Qazaq­­­stan­nyń eko­nomıkalyq damý strategııasy keden qyz­me­ti­nen elimizdiń álemdik ekonomıkadaǵy báse­ke­ge qabilettiligin arttyryp, Keden odaǵyn­daǵy kedendik resimdeýlerdi úı­les­ti­rý­di, son­daı-aq ulttyq shekaranyń óńirlik eko­­no­mıkalyq qaýipsizdigin saqtaýdy talap etedi. – О́tken jyly iske qosylǵan Keden odaǵy qa­laı jumys isteýde? Oǵan artyl­ǵan úmit qanshalyqty aqtalýda? – 2010 jylǵy 1 shildeden bastap qolda­nysqa engen Keden odaǵynyń Keden kodeksi týraly shart biryńǵaı kedendik aýmaq qurý­dyń shegine jetip úsh eldiń arasyndaǵy Keden odaǵyn qalyptastyrýdyń alǵashqy keze­ńine jol ashty. Keden odaǵynyń jumys isteýi aıasynda sanıtarlyq, veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq, baqylaýdyń ruqsattama qu­jattaryn ózara taný jáne tehnıkalyq ret­teýler qamtamasyz etildi. Keden organda­rynyń ózara is-áreketiniń negizgi maqsaty keden zańnamasyn úılestirý, taýarlar men kólik quraldaryn kedendik resimdeý men kedendik baqylaý tártibi jáne resimderin birizdendirý, ońaılatý jáne avtomattandyrý bolyp tabylady. Qazirdiń ózinde Keden odaǵynyń tıimdiligi elimizdiń kóptegen bıznes qaýym­das­tyq­tarynyń ókilderi tarapynan oń baǵa alyp otyr. Halyqaralyq tranzıt kólemi ósýi, shekara mańyndaǵy saýdanyń kóbeıýi, kásip­or­yndar ózderiniń kooperasııalyq baılanys­taryn keńeıtýi, jalpy alǵanda, bıznestiń ózara saýdadaǵy shyǵyndaryn qysqartýǵa yqpal etip otyr. Mysaly, 2010 jylǵy 1 shildeden bastap 2011 jylǵy 1 shildege deıingi 1 jyl ishinde birtutas kedendik aýmaq­taǵy ózara saýda aınalymy 2009 jylǵy osyndaı kezeńmen salystyrǵanda 50%-ǵa artyp, 23 mlrd. AQSh dollaryna jetti. Taǵy bir erekshe aıtyp óter jáıt, 2011 jylǵy 1 shildede memlekettik baqylaýdy mem­lekettik shekaranyń Qazaqstan-Reseı ýchaskesinen Keden odaǵynyń kedendik shek­ara­synyń syrtqy shebine aýystyrý ekinshi kezeń ári mańyzdy sátterdiń biri boldy. 32 keden beketi qysqartylyp, shtat boıynsha 580 qyzmetker Keden odaǵynyń syrtqy shek­­arasyna aýystyryldy. Osylaısha bar­lyq kúsh Keden odaǵynyń syrtqy shekara­syn nyǵaıtýǵa jumsalyp, barlyq avtokólik pýnktterdiń ınfraqurylymyn halyqaralyq talaptarǵa saı qazirgi zamanǵy tehnologııalarmen jabdyqtaýǵa jumsaldy. Qazirgi ýaqytta kóptegen avtokólik pýnktterin 2011 jylǵy 22 maýsymdaǵy Keden odaǵy komıs­sııasynyń №688 sheshimimen bekitilgen ta­laptarǵa saı ınspektorlyq tekserý keshenderi men taýarlardy jetkizýdiń avtomat­tan­dy­rylǵan júıesi jáne elektrondy ótkizý pýnktterimen qaıta jabdyqtalyp, qurylys jumystary júrgizilýde. Kedendik baqylaýdyń tehnıkalyq qura­lynyń kómegimen keden qyzmetkeri shekara arqyly ótetin taýarlar men quraldardyń ilespe qujattaryna saı ekendigin anyqtaı alady. Bul júk jáne taýar tasymalynyń kedendik baqylaýyna ketetin ýaqytty edáýir qysqartyp qana qoımaı, kólik qural­da­ryn­daǵy tekserýge qıyn or­yndardy qaraýǵa úlken múm­kindik beredi. Keden oda­ǵy­nyń syrtqy shek­ara­larynyń Qazaqstanǵa tıesili aýmaqt­a­ryndaǵy ótkizý pýnktterinde kedendik baqy­laýdyń zamanaýı, joǵary teh­nologııalyq jabdyqtary, atap aıtqanda, iri júkter men kólik qural­­daryn, jeke tul­ǵalar men olardyń qol júk­te­rin adam­nyń ara­lasýynsyz baqy­laý­dy jú­zege asy­ratyn rentgendi-ska­nerli qon­dyr­­ǵy­­lar qoıyl­dy. Res­pýblıka boı­yn­­sha tórt núk­tede (Shymkent, Aq­taý, Almaty, Astana qa­lalarynda) jedel basqarý or­talyq­ta­ry jumys jasaıdy. Keden oda­­ǵynyń ishki shek­­­aralarynda kedendik baqy­laý­dyń alynýyna baı­la­nysty Reseımen shekaralas birqatar keden organ­da­ry­n­d­a ońtaılandyrý sha­rala­ry aıaqtal­dy. Ol jaqtaǵy qys­­­qar­tylǵan keden beketteri qyzmetkerleri esebinen ońtús­tiktegi syrtqy shekaralar nyǵaı­tyldy. – Kedendik baqylaý qyzmetine toqta­lyp ótseńiz. – Búgingi tańda qazaqstandyq keden qyz­meti 18 avtokóliktik, 5 temirjoldyq, 2 te­ńizdik jáne 11 áýe qatynasynda baqylaý júr­gizedi. Keden odaǵynyń ishki shek­ara­syn­daǵy kedendik baqylaý men rásimderdiń alynýy odaqtaǵy úsh memlekettiń keden qyzmetindegi aqparattyq jáne uıymdas­ty­rýshylyq qatynasyn kúsheıtý qurylymyn jetildirýge septigin tıgizedi. Keden odaǵy­nyń keden saıasatyn jetildirý boıynsha biz­diń qyzmet aıtarlyqtaı jumystar jasady. Keden odaǵynyń jumys isteýi sheńberinde joǵary deńgeıli áriptestik qalyptasty. Baǵdarlamalyq quraldardy jasaı oty­ryp, biz kedendik tranzıttiń ishki rásimine óttik. Úsh el arasyndaǵy eksporttaýshylar taýarlaryna salynatyn qosymsha qun sa­lyǵynyń naqty tetigi qalyptasty. Kedendik ókilettikpen aradaǵy qarym-qatynas nyǵaı­yp, taldaý jáne baqylaý fýnksııasyna ar­nalǵan aqparat almasý týraly sheshim qol qoıýǵa berildi. Aı saıyn keden qyzmet­te­ri­niń basshylary kezdesip, úsh eldegi keden qyzmetiniń tehnologııalyq jáne uıym­dastyrýshylyq máselelerindegi birlesken is-qımyldardy talqylaıdy. – Kedendik salyqtar men tólemderdiń artýy baıqala ma? – Keden odaǵy qyzmetiniń jaǵymdy tus­tarynyń biri osy – respýblıkalyq bıýdjetke óndiriletin kedendik salyqtar men tó­lem­derdiń artýy bolyp otyr. Aǵymdaǵy jylǵy 9 aıda memleket qazynasyna el kedenshileri 840 mlrd. 918 mln. teńge túsirdi, ol ótken jylmen salystyrǵanda 354 mlrd. teńgege artyq. О́ndirilgen kedendik tólemder men salyqtar ár kedenshige shaqqanda 195,5 mln. teńge quraıdy. О́tken jyly bul kórsetkish keden organdarynyń ár qyzmetkerine shaq­qan­da 81, 5 mln. teńge boldy. Ol respýb­lı­kalyq bıýdjettiń 37,4% quraıdy. Jyl qo­ry­tyndysynda bıýdjetke trıllıon teńge­den astam qarjy óndirý kózdelýde. 2011 jylǵy 9 aıdyń nátıjesinde Post-kedendik baqylaý basqarmasy el qazynasyna qosym­sha 20,4 mlrd. teńge óndirdi. – Quqyq buzýshylyqtar da joq emes bolar... – Quqyq qorǵaý baǵytynda júrgizilip jat­­qan jumystardyń nátıjesi jaman emes. Bul baǵyttaǵy jumystar shuǵyl-izdestirý, qyl­mystyq-prosessýaldyq, ákimshilik jáne ba­qy­laý-tekserý sharalaryna negizdelgen. Kó­bi­ne keden zańnamalarynyń buzylýy oryn ala­dy. Qazirgi tańda keden sala­syn­da­ǵy zań bu­zýshylyqtardy anyqtaý jumysta­ry jemisin berýde. 9 aıdyń ishinde keden organdarynyń qyzmetkerleri 389 qylmys­tyq is qozǵap, 7 990 ákimshilik quqyq buzý­shylyqty anyq­ta­dy. Osynyń nátıjesinde 9,6 mlrd. teńgege keltirilgen zııan bıýdjetke óndirildi. Ustal­ǵan taýarlardyń jáne valıýta kontra­ban­da­sy­nyń jalpy somasy 860, 1 mln. teńgeni qurady. Aǵymdaǵy jylǵy maýsymda Keden oda­ǵyndaǵy úsh eldiń basshylary Qazaqstanda kezdesip, «Qorǵas» kedeninde boldy. Kezdesýde kontrabandaǵa qarsy kúrestiń mehanızmin jetildirý talqylandy. Aqparat almasý, kedendik baqylaýdyń sapasyn kúsheıtý maq­sa­tynda keden organdary barlyq quqyq qor­ǵaý organdarymen tyǵyz baılanysta. – Keden qyzmetiniń tıimdiligin art­ty­rý maqsatynda qandaı jumystar atqa­rylýda? – Qazaqstandyq keden qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý aldyńǵy qatarly aqparattyq tehnologııalardy damytýdy qajet etedi. Qazirgi zamanǵy aqparattyq tehnolo­gııa­lar­dy avtomattaý men damytý keden organda­rynyń basty baǵyttarynyń biri. Tıimdiligi sol kedendik baqylaý men kedendik resimder úderisin jeńildetip qana qoımaı, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekara­syn­daǵy ótkizý pýnktteriniń jumysyna septigin tıgizedi. Keden organdaryndaǵy aqparattyq júıeni jetildirý «Elektrondy úkimet» baǵdarlamasy aıasynda iske asyrylýda. Keden odaǵynyń syrtqy shekarasyndaǵy ótkizý pýnktterindegi kedendik baqylaýdy jetildirý jáne ony halyqaralyq standart­tarǵa saı sáıkestendirýde keden organdary tarapynan jasalyp otyrǵan sharalar tıimdi kedendik baqylaý men rásimdeýge jáne syrt­q­y ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshy­lar­dyń túrli shyǵyndaryn qysqartýǵa baǵyt­talǵan. Qazirgi kezde Úkimet Eksport-ım­port operasııalary boıynsha «bir tereze» jo­basyn qoldap, ony 2011-2013 jyldarda iske asyrý jospary jasaldy. Bul saýda jáne qatynas taraptaryna biryńǵaı aqparat pen qujatty bir-aq márte berý jáne ótki­zýdiń de birkelki arnasyn qurý degen sóz. «Elek­trondy keden» aqparattyq júıesiniń jańa baǵdarlamalaryn endirý boıynsha Qazaq­stan Keden odaǵy quramyndaǵy óz mindetterin oryndaýdy da aıaqtady. TAIS (kedendik avtomattandyrylǵan aqparat júıesi) baǵdar­lamasynyń ekinshi kezeńi qosyldy, ıaǵnı Keden odaǵy normalaryna sáıkes elek­trondy nysandaǵy keden qujattarynyń jańa for­mattary endirildi, táýekeldi bas­qa­rýdyń selektıvti baqylaý júıesi qoldanys­qa endi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń keden qyz­metine joba aıasyndaǵy ınnovasııalyq sheshimder halyqaralyq standarttarǵa sáıkes­ten­dirilip, syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylardyń jumysyn ońtaılan­dy­rý­dy qamtamasyz etip qana qoımaı, respýb­lı­ka­lyq bıýdjetke óndiriletin túsimder kóle­min ulǵaıtady. Otandyq ekonomıkanyń da­mýyna úlken úles qosyp, jyl ótken saıyn qyz­metin jetildirip kele jatqan qazaq­standyq keden qyzmeti – el táýelsizdiginiń qurdasy. Elbasymyzdyń keden organdaryna mindettegen tapsyrmalary oryndalyp, atal­­ǵan jumystar jalǵasatyn bolady.

 Áńgimelesken Venera TÚGELBAI.