Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VI sezi máresine jetip, jıynnyń qorytyndy qujaty – Deklarasııa qabyldandy. Bıyl «Dinı lıderler – qaýipsiz álem úshin» degen taqyryppen ótken jıynǵa 42 elden quramynda bedeldi dinı kóshbasshylar, saıasatkerler men qoǵam qaıratkerleri bar 80-nen astam delegasııa qatysty. Halyqaralyq sharada ıslam dini salasy boıynsha 20-dan asa, hrıstıan dini salasy boıynsha 15-ten asa quram jáne ıýdaızm, ındýızm, daosızm, býddızm, zoroastrızm, bahaı jáne kóptegen dinı birlestikter ókilderi Sezde belsendilik tanytyp, óz oılaryn ortaǵa saldy.
Bas qalamyzda 2003 jyldan bastap úsh jyl saıyn ótkizilip kele jatqan jıyn bul joly joǵary deńgeıde ótti deýge tolyq negiz bar. Sezdiń alǵashqy kúni Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev álemniń jáne jekelegen aımaqtardyń aldyndaǵy jańa zamanǵa tán qaýip-qaterlerdi atap, ǵalamdy qutqarý joldaryn, negizgi qıyndyqtardy ekshep bergen bolatyn. Sezdiń ekinshi kúni árbir sóıleýshi oılaryn Nursultan Nazarbaevtyń baıandamasynan úzindi, mysal keltire otyryp túıindedi.
Jalpy, Sezdiń ekinshi kúnin din kóshbasshylary «Beıbitshilik qabyrǵasy» monýmentiniń janynda jer betindegi beıbitshilik úshin duǵa jasaýdan bastady. Halyqaralyq mádenıetter men dinder ortalyǵynyń dırektory Aıdar Ábýov «Beıbitshilik qabyrǵasynyń» Qazaqstannyń ıadrolyq polıgonyn japqanyn ǵana emes, álemdegi tórtinshi ıadrolyq áleýetten bas tartqanyn aıǵaqtaıtyny týraly aıtyp berdi. Monýment tarıhtaǵy qaıǵyly oqıǵalardyń zardaptaryn umytpaı, jer júzindegi beıbitshilik pen yntymaqty qasterleýge úndeıtindigin eske saldy.
Qorytyndy qujat biraýyzdan qabyldandyQazaqstan Senatynyń Tóraǵasy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi Hatshylyǵynyń basshysy Qasym-Jomart Toqaev Astanadaǵy aıtýly jıyndy qorytyndylaý sózin barlyq delegasııalardyń basshylary men qonaqtaryna, halyqaralyq uıymdardyń joǵary ókilderine alǵys aıtýdan bastady. Olardyń Sezd jumysyna belsene qatysyp, syndarly úles qosqanyn atap ótti.
– Sezdiń jalpy jáne seksııalyq otyrystarynda qaýipsiz álemdi nyǵaıtýǵa jáne rýhanııat pen dinı dástúrlerdiń rólin arttyrýǵa baǵyttalǵan qundy bastamalar kóterildi. Osy sıpattaǵy qarym-qatynastar óz jalǵasyn tabatynyna jáne nyǵaıa túsetinine kámil senemin. Sezdiń túpki maqsaty da osyny kózdeıdi. Barlyq konfessııa ókilderiniń belsendiligi men ózara is-qımyldary qarqynyn joǵaltpaýy tıis.
Forým barysynda ashyq aıtylǵan mazmundy oı-pikirler men usynystardy tereń zerdelep, oı eleginen ótkizý qajet. Álemniń jańa beınesine qatysty ortaq kózqaras pen ózara túsinistik bar ekendigine kóz jetkizdik, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sondaı-aq Senat Tóraǵasy Astanadaǵy aıtýly jıynǵa álem nazar aýdaryp otyrǵandyǵyn da jetkizdi.
– Búginde Sezdiń shynaıy alańy – Astana ǵana emes, barsha álem qoǵamdastyǵy. Sebebi búkil álemde ár alýan dindi ustanatyn adamdar Qazaqstannyń elordasyndaǵy kezdesýge zor úmitpen kóz tigýde. Urys-janjal men úreıden qajyǵan mıllıondaǵan adam beıbitshilikti, tynyshtyqty, turaqtylyqty qalaıdy. Halyqtar shyn máninde, bitimgershilikke zárý ekeni anyq.
Búgin osy zalda otyrǵan din jetekshileri, belgili saıasatkerler men halyqaralyq uıymdardyń basshylary óz memleketteri men halqyna VI sezdiń qorytyndylaryn jetkizedi dep úmittenemin. Deklarasııanyń negizgi sheshimderin azamattyq qoǵamnyń barlyq deńgeıdegi ınstıtýttary arqyly sizder belsendi túrde nasıhattaıdy dep senemin. Delegasııa basshylaryna, VI sezdiń barlyq qatysýshylary men qonaqtaryna beıbitshilik pen jasampazdyq jolyndaǵy jaýapty qyzmetteri úshin jáne Sezdiń izgi ıdeıalary men bastamalaryn ilgeriletýge qosqan qomaqty úlesi úshin alǵys aıtamyn, – dep sózin túıindedi Q.Toqaev.
Budan soń VI sezdiń tarıhynda qalatyn taǵy bir oqıǵa boldy. Ol – 20 myń danamen aınalymǵa engiziletin poshta markasy. Markanyń úlgisin ortaǵa Qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Kaletaev pen «Qazposhta» AQ basqarma tóraǵasy Sáken Sársenov ortaǵa alyp shyqty. Markada Sezdiń logotıpi, Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, záıtún aǵashynyń butaqtary men beıbitshiliktiń sımvolyna aınalǵan kógershinder beınelengen. Sondaı-aq qazaq jáne aǵylshyn tilderinde «Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VI sezi» degen jazý bar.
Mazmundy tórt taqyrypIá, Sezdiń ekinshi kúni negizgi talqylaýlar, baıandaýlar, pikirtalastar men sóz jarystary Táýelsizdik saraıynda qyzǵan edi. Uıymdastyrýshylar usynǵan taqyryptardyń mazmunyn onyń ataýlarynyń ózi ashyp turdy.
Máselen, «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi jahandyq qaýipsizdik tujyrymdamasy retinde, «Qubylmaly geosaıasat jaǵdaıyndaǵy dinder: adamzatty biriktirýge arnalǵan jańa múmkindikter», «Din jáne jahandaný: syn-tegeýrinder men jaýaptar», «Dinı kóshbasshylar men saıası qaıratkerler ekstremızm men terrorızmdi eńserý jolynda». Bul jıyndar ótken atshaptyrym zaldarda ıne shanshar oryn bolmaǵandyǵyn da atap ótken jón. Sóz basynda aıtqanymyzdaı, Elbasynyń bir kún burynǵy saıası syndarly sózderinen qýat alǵan dinı qaıratkerler oılaryn ashyq aıtyp, neǵurlym belsendilik tanytty.
Qaı jaǵynan qarasaq ta qazirgi kezeńde álemdegi geosaıası jáne geoekonomıkalyq ahýal edáýir ózgeristerge tap bolyp otyr. Álemniń kóppolıarly qurylymy kóptegen geosaıası faktorlardyń áserimen qalyptasýda. Halyqaralyq qatynastarda shıelenister de údep barady. Sonyń saldarynan qaı dindi bolmasyn halyqaralyq daýlardy órshitý, terrorıstik uıymdardyń áreketterin qoldaý, adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn buzý úshin paıdalanýda. Qazaqstan álemniń zulymdyqpen shyrmalǵan tusynda qoǵamdyq-saıası sahnada syn-qaterlerge qarsy turýdyń amaldaryn usynyp keledi. Sondaı sharalardyń biri de biregeıi – Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi.
Pravoslavııa parlamentaralyq Assambleıasynyń prezıdenti, Reseı Federaldyq jınalysy Memlekettik Dýmasynyń depýtaty Sergeı Gavrılov: «Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Astanada kezekti ret adamzat balasy úshin taǵdyrsheshti kezeńde bas qosyp otyrmyz. Shyn máninde biz qaýip-qaterdiń nebir túrin, násilshildikti, ekstremızm men terrorızmniń óktemdigin, bosqan bosqyndardy, mıllıondaǵan ash-jalańash adamdy kórip otyrmyz. Bul jaǵdaılar adamzat damýyn ondaǵan jylǵa keıin shegeretinin sezinemiz. Ony halyqaralyq quqyqtardyń buzylýynyń, memleketterdiń ishki isine aralasýynyń, jastardyń kúshimen júzege asyrylyp jatqan tóńkeristerdiń saldary dep sanaımyn. Sondyqtan da Astana sezi joǵaryda atalǵan máselelerdi sheshýdiń tıimdi alańy dep esepteımin. О́ıtkeni din kóshbasshylary – bizge qajetti senimdi qalyptastyra alatyn kúsh. Al senim negizinde álemdik din kóshbasshylary qalyptastyrǵan qoǵamnyń irgetasyn nyǵaıta túsýge bolady» deıdi.
Al Dúnıejúzilik Islam Lıgasy Bas hatshysynyń keńesshisi (SAK) Mýnkız Mahmýd As-Sakar da álemdik qoǵamdastyqtyń, onyń ishinde dinbasylardyń beıbitshilik jolyndaǵy is-qımylynyń álsizdigin ashyp aıtty.
– Álemdegi kóptegen zulymdyqtyń astaryn dinnen izdeıtin jańsaq, syńarjaq oılarmen kelispeımin. Jer betindegi soǵystar osydan bes myń jyldaı ýaqyt buryn bastalǵan. Sol kezde de, qazir de soǵys órti shıkizatqa talas, kek alý, transulttyq kompanııalardyń shataqtarynan bastaý alyp keldi. Árıne dindarlar da taza boldy dep eseptemeımin. Jańa zamandaǵy qaýip-qaterlerdi keshegi otyrysta Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev naqty ári ashyq aıtyp berdi. Álemdik deńgeıdegi basshynyń sózderine tolyq qosylamyn. Álemde qazirdiń ózinde soǵys órti órship tur. Árbir soǵysta myńdaǵan adamdar opat bolyp, myńdaǵan adamdar baspanasyz qalýda. Halyqaralyq qoǵamdastyq jańa zamandaǵy jetistikterge qaramastan, sol soǵystardy toqtatýda dármensizdik tanytýda. Ǵalymdardyń ózi qajetti tetikterdi taba alar emes. Onyń ústine, biz – dinbasylar beıbitshilik jolyndaǵy óz mindetterimizdi, paryzymyzdy tolyq oryndap otyrmaǵanymyzdy moıyndaýymyz kerek. Qazir adamzatty adamshylyqqa jeteleıtin rýh bere almaı kelemiz. Demek endi Astana jıynynan soń bizder álemdi tyǵyryqtan shyǵarar joldy usynýymyz kerek. Qazirgi jaǵdaıda tek dinı kóshbasshylar ǵana qıyndyqtyń kúrmeýin shesher kilt taba alady, – dedi ol.
Sarapshylar joǵary baǵa bergen Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi – jaýapkershiligi mol memleket pen onyń saıası kóshbasshysynyń aıqyn daýysy deıdi Brazılııadan kelgen «UniaoPlanetaria» úkimettik emes uıymynyń prezıdenti, «TV-Supren» telearnasynyń jetekshisi Ýlıssıs Rıdel de Resen.
– Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev álemdegi beıbitshilikti qalyptastyrý úshin belsendi qyzmet etip keledi. Memleket basshysynyń suńǵyla saıasaty, beıbitsúıgishtik qasıeti, salmaqty qadamy – kóp elderge úlgi. Qazaqstan – 100-den asa etnos ókiliniń tatý-tátti tirshilik keship jatqan berekeli el jáne dinaralyq, ultaralyq tatýlyqtyń ustahanasyna aınaldy, – dedi ol.
Ýlıssıs Rıdel de Resen óz sózinde elimizde 2009 jyly ótken dál osyndaı sezge qatysyp, nátıjesinde portýgal tilinde «Rýhanı ekologııa» atty kitap jazǵanyn málimdedi. Onyń aǵylshyn tiline aýdarylǵan bir danasyn Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń kitaphanasyna tartý etý úshin ala kelgen eken.
Jalpy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VI seziniń nátıjeleri álemdik saıası sahnalardan kórinis tabady.
Al bul jolǵy jıyn qatysýshylardyń Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń opera zalynda ótken saltanatty konsertti tamashalap, «Nur Álem» bolashaq mýzeıine barýymen aıaqtaldy.
Kelesi sezd 2021 jyly Astana qalasynda ótetin bolyp kelisildi.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»