Táýelsizdikten bıik tuǵyr joq

Azattyq degen asyl sóz. Táýelsizdik degen tátti uǵym.  Bul – keshegi  el úshin egeýli naıza qolǵa alyp, ultaraqtaı jer úshin at ústinen túspegen batyr babalardan qalǵan jádiger sóz. Biz – ǵasyrlar boıy ańsap, erkindikke qoly jetken, arman-muraty teń órilgen, taı qazany ortaımaǵan qazaq degen baıtaq el, dana halyqpyz. Mine, sol baqyt túndigin ashqan Táýelsizdik búginde halqymyzǵa táńir syılaǵan qut-berekege juǵysty bolyp otyr. Osy jalaýy jelbiregen jıyrma jylda qazaq halqy  asyqqanyna  jetip, ańsaǵanyn kórdi. О́tkenniń ókinishin jýyp, ta­rıh­tyń qateligin jónge keltirgen tele­geı-teńiz tirlikter atqaryldy. Tas buǵaýdan bosanǵan Táýelsizdik  ulty­nyń tynysyn ashty. Búginde Asan qaı­ǵy baba izdegen jeruıyqtyń qaı­nar bulaǵynan sýsyndaǵan ult bol­dyq. Shańyraǵymyzǵa azattyqtyń aq qusy qonǵan baıtaq el boldyq. Ult tarıhynyń jylnamasy jańa dáýirde jańasha jazyla bastady. Damý men jańarýdyń qıyndyǵy men qýa­ny­shyn, jetistikteri men jeńisti sátte­rin birge kórip kele jatqanymyzǵa, mine,  20 jyl toldy. Elbasy Nur­sul­tan  Nazarbaevtyń halyqqa Joldaý­yn­da bıylǵy jyldy «Beıbitshilik pen jasampazdyqtyń 20 jyly» dep jarııalaýy birligi jarasqan kóp ultty Qazaqstan halqyna qýat, merekege erekshe sıpat berdi. Jumyr jerdegi qaı halyq úshin bolsa da azat­tyq­tan asqan uly uǵym, táýelsiz­dik­ten bıik tuǵyr joq. Sondyqtan, Táýelsizdik  – biz úshin qashan da kıeli qundylyq, asyl qazyna. Osydan 20 jyl buryn, 1991 jyly 16 jeltoqsanda Elbasy  Nursultan Na­zarbaev «Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Memlekettik táýelsizdigi týra­ly» Konstıtýsııalyq zańǵa qol qoı­dy. Sóıtip, Eýrazııanyń Uly Dala­syn mekendegen keshegi kóshpen­di­ler­diń búgingi urpaǵy álem kartasynda «Qazaqstan» degen egemen memleket qurdy. Bul  tamyryn tereńnen tart­qan qazaq eliniń baı tarıhyndaǵy eń basty oqıǵa boldy. Osy jyldary eldik dástúr men memlekettik máde­nıetti, rýhy bıik rýhanııat pen qa­jyr­ly eńbek úlgisin  qalyptas­tyr­dyq. Tórtkúl dúnıeni at tuıaǵymen dúbirletken dańqty babalarymyzdyń «Máńgilik el» muratyn jańǵyrttyq. Jibek jipteı jalǵasqan urpaqtar sabaqtastyǵyn qaıta jalǵadyq. Azat­tyq shyn máninde qazaqtyń ult­tyq rýhy men erik-jigerinde jatyr. Alty alashtyń ardaqtysy, ultynyń erkindigin ańsaǵan Álıhan Bókeı­ha­nov óz zamanynda  halqyna arnap «Tiri bolsaq  aldymyz úlken toı. Alashtyń balasy bul joly bolmasa, jaqyn arada óz tizgini ózinde, bólek memleket bolar!» dep eldik senimin aıtqan eken. Al bostandyqtyń bosa­ǵasynan attaý jolyndaǵy kúres ta­rıhy  sonaý HV  ǵasyrda áz Jánibek pen Kereı handardyń bastaýymen alǵash ret qurylǵan qazaq handy­ǵy­nan  jastardyń Jeltoqsan oqıǵa­sy­na deıingi shejiresinde jatyr. Elbasy  «Búgingi táýelsiz­digi­miz­diń qaınar kózi  qazaq halqynyń san ǵasyrlar boıǵy kúresinde, azattyqqa umtylǵan qaısarlyǵynda» dep atap kórsetti. Búgingideı baıtaq jeri, tereń qazynaly tarıhy bar Qazaq eli shyn máninde juldyzy janǵan baqytty elge aınaldy. Alaıda, bul baqyt bizge ońaılyqpen kelgen joq. Ár ǵasyr, árbir dáýir qazaqqa aýyr qıyndyqtar ákeldi. «Aqtaban shu­by­ryndy, alqa kól sulama» tusynda jat jurttyń  qyspaǵyna túsip, hal­qy­myz oshaǵy men Otanynan aıry­lýdyń az-aq aldynda qaldy. Eldiń taǵdyryna kún týǵan sol bir zamandarda búkil qazaq halqy birigip, tize qosty. Sonyń arqasynda tarıhı je­ńister Azattyqtyń aq týyn kóterý­men bastalǵan. Bul joldarda ultynyń órkenıe­tin saqtap qalýǵa umtylǵan batyr babalarymyzdyń qaısar minezi men asqaq rýhy menmundalaıdy. Bizge babalar júrip ótken joldyń berekesi – el birligi men ult tutastyǵy ekendigin aıqyn kórsetip berdi. Eren erlikter ónegesi tarıhı múmkindikti jibermeı, halqymyzdy táýelsiz Qazaq­stan memleketin qurýǵa jumyl­dyrdy. Biz osylaısha tarıhta tuńǵysh ret ult muraty – Táýelsizdikke qol jet­kizdik. Búgingi Táýelsizdik – qazaq halqymen qatar, taǵdyr jazýymen qazaq jerinde basy toǵysqan túrli etnos­tardyń ózara senimi men dosty­ǵy­nyń, tatýlyǵy men birliginiń arqa­synda bolashaqqa qaraı senimdi qadam jasaýǵa bastady. Mine, jıyrma jyl ishinde Qazaq halqy – Kúnniń shýaǵymen nurlanyp, tal besikteı terbelgen Táý­el­sizdiginiń betinen qaqpaı  belin býdy, qabaǵyn túsirmeı  mańdaıyn ashty, ta­banyn aýyrtpaı  qadamyn nyqtady. Osylaısha, elimizdiń tarıhı jetistikteri táýelsizdik jyldary aıqyn kó­rinis tapty. Bizdiń halyqta «Qol bas­ta­ǵan qıyn ba, álde sóz bastaǵan qıyn ba?» degen dana sóz bar. Qazaq eli qa­shan­da el taǵdyryn qolyna ustaǵan birtýar tulǵalardan kende bolǵan emes. Bolashaǵyna alańdaǵan Tóle bı baba­myzdyń zamanynda «Atadan ul týsa ıgi, ata jolyn qýsa ıgi» dep artynda qal­dyr­ǵan bataly ósıeti bar. Al jańa elge – ata jolyn qýǵan, baba dástúrin ustan­ǵan jańa basshyny tarıh týǵyzdy. Kóp ultty jurty biraýyzdan saılaǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti  Nursultan Nazarbaev osy 20 jyl ishinde eliniń ataǵyn zor bıikke shyǵaryp, órkenıetke bastap keledi. Otanyna tileýles dos izdep, elin álemge tanytý úshin  tórtkúl dúnıeni tórt aınalyp shyqty dese de bolady. Halqynyń shynaıy qurmetine bólengen Elbasy osy jyldary halqymen birge Qazaqstannyń shańyraǵyn kóterip, keregesin kerip, óz qolymen ýyǵyn qada­dy. Mine, sondyqtan, bizdiń jas memleketimiz úshin osy jıyrma jyldyń salmaǵy kimge aýyr boldy desek, biz  ult qamyn oılaǵan, álemdik erekshe tulǵa Nursultan Ábishuly Nazarbaev­tyń  esimin aýyzǵa alar edik. Týǵan halqynyń senimi men jaýapkershilik júgin arqalaǵan Elbasy men Qazaqstan egiz uǵym bolyp qalyptasty. Elbasynyń bolashaqty  boljap, keleshekti kóre bilgen saıasatynyń arqasyn­da Táýelsizdikpen qatar qoǵamnyń qu­rylymdyq sıpaty ǵana emes, tutastaı jańasha oılaý júıesi qalyptasty. Osy­laısha, ǵasyrǵa para-par qysqa mer­zimde jas Qazaq eliniń gúldenip, ja­sampazdyq jolyna túskeni  ýaqyt aqıqaty. Táýelsizdik jyldary elimizdiń she­ka­rasy bekemdeldi. Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń qorǵanys qabileti  nyǵaı­dy, erkindik pen demokratııalyq jolmen ishki jáne syrtqy saıasatymyz damı tústi. Osy jyldary álemniń 138 eli­men dıplomatııalyq qarym-qatynas ornattyq. Birikken Ulttar Uıymy, IýNESKO jáne Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­tymaqtastyq uıymy  sııaqty iri halyq­ara­lyq uıymdarǵa múshe bolyp, Bala bıden Dana bıge aınalyp, tórelik aı­typ, tórine shyqtyq. Memleketimiz Ba­tys­qa da, Shyǵysqa da birdeı tanylyp, birdeı qurmetke ıe bolýda. О́tken jıyrma jylda Uly Dala­nyń tereń fılosofııasynan bastaý alar Ata Zańymyz – Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Konstıtýsııasy qabyldandy. Memlekettik Týymyz ben Eltańbamyz bıikteı tústi. Halqymen arasy ajyramaǵan «Meniń Qazaqstanym!» áni el Gımnine aınaldy. Qos palataly kásibı Parlament elimizde zańdar qabyldaý júıesin qalyptastyrdy. Ulttyq teńgemiz qoldanysqa endi.Táýelsizdik tańy ultymyzdyń asa baı rýhanı qundylyqtaryn  ortamyzǵa ákel­di. «Altyn adam» beınesinen bastap, tarıh kerýeni júrip ótken jol boı­yndaǵy ulttyq qundylyqtarymyz qaıta oraldy. О́tkenimizdi taný maq­sa­tynda ómirge kelgen «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy óz jemisin berdi. Ataqty sportshylarymyz jas Qazaq eliniń abyroıyn olımpıadalar men halyqaralyq jarystarda bıik­ke kóterip, altynnan shashý shashqyzdy. Osy jyldary sonaý qıyn-qystaý kezeńde eli men jerinen eriksiz bó­li­nip, syrt aınalyp ketken aǵaıyndar ómir boıy ańsaǵan Atajurtyna qaıta oralý baqytyna ıe boldy.  Sondaı-aq, táýelsizdik jyldary elimizdi álemge ashyq tanytqan tustardyń biri – kóp­ultty jáne kópkonfessııaly otandas­ta­rymyzdyń ózara dostyǵy boldy. Búginde ulttyq ıdeıaǵa aınalǵan ózara kelisim men birlik, tatýlyq pen dostyq – elimizdi mekendeıtin túrli etnos ókilderiniń júreginiń túbinen oryn aldy. Túri bólek bolsa da tilegi bir jurttyń bar oıy: dostyqqa – adal, qona­ǵyna – meımandos, jomart peıil qa­zaq halqy­na degen shynaıy kóńi­limen ólshendi. Al qazaq halqy osyndaı ıgi isterdiń uıytqysy bola bildi. Sonymen qatar, osy jyldary elimizde demokratııa negizinde kóp­ partııaly júıe ornyǵyp, úkimettik emes uıymdardyń belsendiligi artty. Halyqtyń keshegi jumyssyzdyq jappaı beleń alyp, jaryq pen gaz­syz, zeınetaqy men jalaqysyz qınalǵan aýyr kúnderi artta qaldy. Sol ýaqyttyń ózinde el Táýelsizdigi – turalaǵan óndiris pen aýyldy, mádenıet pen bilimdi ulttyq sıpatta qaıta jańǵyrtýǵa baǵyttady. Jańa  reformalarǵa batyl qadam jasaýǵa, eń bastysy, adam psıhologııasyn jańasha  ómir súrýge jumyldyrdy. Son­daı sátterde ultymyzdyń boı­ynda bitken  qanaǵatshyl qasıetiniń ónegesi men sabyrly qalpy jas Qa­zaqstan memleketin úlken jetistikterge jetkizdi. Osylaısha, aǵa urpaq ókilderi bas bolyp Táýelsizdik týyn alǵa aparsa, keıingi urpaq dana ulttyń kóshin odan ári kórkeıtýge kúsh saldy. О́ıt­keni, Táýelsizdik – el bıiktiginiń beınesi, baılyǵymyzdyń belgisi, alyp­tyǵymyzdyń aınasy, tatý­ly­ǵy­myz­dyń tiregi. Al búgingi jas urpaqqa Táýelsizdik merekesi aıasynda ta­rıhymyz ben shejiremizdi  taratyp aıtar mezgil keldi. Qandaı zaman bolsyn, beli maıys­sa da  beti  ashyq, qıyndyqqa jolyqsa da  jigeri jarqyn qazaq halqy erteńi men kemel keleshegine degen senimin joǵaltqan joq. Biz – ary men namysy úshin janyn sadaǵa etken tekti halyqtyń urpaǵymyz. Biz – ata dástúr jol bolǵan, úlkenniń sózi jón bolǵan, altyndy  untaq, asyldy  jurnaq etpegen halyqtyń urpaǵymyz. Biz osylaısha, órkenıet áleminde egemendigin pash etken erkin elge aınaldyq. Táýelsiz ǵumyr, erkindikpen ót­ken 20 jyl – bul búgingi Qazaq­stan­nyń jańa kelbetin asqaqtatyp otyr. Osy jıyrma jylda  el de, memleket te, ult ta jańǵyryp, qaıta qul­pyr­dy. Memleket ómirindegi asa ma­ńyz­dy oqıǵalardyń biri – Uly Dalanyń tarıhy qorshaǵan ǵajaıyp Astana boı kóterdi. Aı sanap ajarlanǵan, jyl ótken saıyn qulpyrǵan Astana  Otanymyzdyń júregi, táýelsizdi­gi­miz­diń tiregi boldy. Ańyzdan aqı­qatqa bet alǵan elorda bilim men ǵy­lymnyń, óner men mádenıettiń, bıznes pen saıasattyń  qarqyndy da­myǵan aıshyqty qalasyna aınaldy. Qazaqstan  halqy maqtan etetin jasampazdyq ister barlyq óńirde bar. Olar elimizdiń qýatty el ekenin kórsetedi. Bizdiń oblysymyz da basqa óńirler sııaqty el ekonomıkasynyń damýyna jyldan-jylǵa úlken úles qosyp keledi. Táýelsizdiktiń birneshe rýhanı kópiri bar. Til – bir kópir bolsa, Senim – sara kópir, Tarıh – altyn kópir, al Bolashaq – bardy kóterer nar kópir. Sondyqtan da, osy 20 jylda tereń tamyrymyzǵa oralyp, tarıhymyzdy bútindeýge umtyldyq. Bolashaqqa degen senimdi júregimizge serik ettik. Búgingi urpaq babalarymyzdyń amanaty – Táýelsizdik kıesin qurmettep, mereıimizdi arttyryp, mártebemizdi ósirgen erkindiktiń qadirin baǵalaı bilýge, sol arqyly ult pen tarıh aldyndaǵy jaýapkershiligin jete sezinýge tıis. Uly Muhtar Áýezov kezinde «El bolamyn deseń, besigińdi túze» dep tereń oı tastasa, halqymyzda «Otan – otbasynan bastalady» degen aqyldy sóz bar. Eger táýelsiz memlekettiń irgesin berik bekemdeýdi árbir otbasy, ár azamat óziniń Otan aldyndaǵy boryshy dep sanap, Elbasynyń elimiz úshin atqaryp otyrǵan ulan-ǵaıyr tirlikterine tilektes bola bilse, egemen elimizdiń erteńi jarqyn bolary sózsiz.

Jas memlekettiń aldynda Táýel­sizdik syılaǵan dańǵyl da dara jol jatyr. Ol joldan ótý úshin kóp asýlardan asý mindetteri tur. Babala­ry­myz tiri bolý úshin  bir bolsa, biz iri bolý úshin  bir bolýymyz kerek ekendigin eshqashan esten shyǵar­maı­yq. Tirlikti birlikten izdegen uly baba­la­ry­myzdan qalǵan «Yntymaq qaıda barasyń, bereke-birlikke bara­myn» de­gen amanat sóz qashanda aldaǵy ómi­rimizdiń basty qaǵıdasy bolsyn.

Qanat BOZYMBAEV, Jambyl oblysynyń ákimi.