Jýyrda Úkimettiń kezekti otyrysynda Elbasynyń bes áleýmettik bastamasyn júzege asyrý aıasynda Astana qalasyna tabıǵı gaz tartýǵa qatysty «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyrynyń jobasy qaraldy.
Astanany tabıǵı gazben qamtamasyz etý máselesi az aıtylyp kele jatqan joq. Tipti, tarıhqa tereńirek úńiletin bolsaq, alǵash ret Aqmolaǵa tabıǵı gaz tartý máselesi ótken ǵasyrdyń ortasynda, 1963 jyly tilge tıek etile bastaǵan eken. Máselen, tyń ólkesiniń ortalyǵy – Selınograd qalasyn damytýdyń bas josparynda elektr energııasynyń tapshylyǵyna baılanysty qalada suıytylǵan gazdy keńinen paıdalaný – ýaqytsha qolǵa alynǵan múmkindik, bolashaqta qala tabıǵı gazben qamtamasyz etiledi dep atap kórsetilgen. Alaıda, sodan beri alpys jylǵa jýyq ýaqyt ótse de bul másele kún tártibinen túspeı keledi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, elimiz táýelsizdik alǵan shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde Astana qalasyna tabıǵı gaz tartý máselesine qatysty birneshe iri joba qolǵa alynyp, júzege aspaı qaldy.
Ǵasyrlar toǵysyndaǵy 2000 jyldardyń basynda Ortalyq Qazaqstandy, keıinirek Soltústik Qazaqstandy «Buqara – Oral» magıstraldyq gaz qubyry arqyly kógildir otynmen qamtamasyz etý jobasy týraly másele qozǵala bastady. Reseıdiń Chelıabınski oblysynyń aýmaǵynda ornalasqan Qartaly kompressorlyq stansasynan Tobylǵa deıin, odan Qostanaıǵa deıin gaz qubyry keletin. Mine, osy jelini odan ári jalǵastyryp, Tobyl – Kókshetaý – Astana baǵyty arqyly gaz qubyryn tartý jobasy ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynan beri túrli deńgeıde qozǵalyp júrgen másele bolatyn.
Memleket basshysy 2012 jyly 28 qańtarda jarııalanǵan «Áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý – Qazaqstan damýynyń basty baǵyty» atty Joldaýynda «Úkimetke eldiń, Astanany qosa alǵanda, ortalyq óńirin gazdandyrýdy qamtamasyz etetin qubyrly ótkizgish júıesin josparlap, júzege asyrýǵa kirisýdi tapsyramyn», dep atap kórsetti. Sol-aq eken aınalasy aıǵa jetpeı «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy Úkimetke «Batys – Soltústik – Ortalyq» gaz qubyryn salý jobasyn usyndy. Úkimet bul jobany maquldap, tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jasaýdy tapsyrdy. Jobany is júzine asyratyn arnaıy «AstanaGazQMG» atty kompanııa da quryldy. Joba boıynsha gaz qubyrynyń uzyndyǵy 1200 shaqyrym, qubyr dıametriniń kólemi 1020 mm, gaz ótkizý qýaty jylyna 6 mıllıard tekshe metrge jetetin boldy. Jobanyń jalpy quny 328 mıllıard teńge nemese 2,2 mıllıard AQSh dollaryn (2012 jyly 1 AQSh dollarynyń resmı baǵamy 149,11 teńgege teń bolatyn) qurady. Bul qarjynyń 253,5 mıllıard teńgesi negizgi qubyr júıesin 74,5 mıllıard teńgesi taratý jelilerin salýǵa jumsalatyn boldy. «Soltústik qubyr» dep te atalǵan bul jobanyń negizgi máni, ótken ǵasyrdan beri talqylanyp kele jatqan Qartaly kompressorlyq stansasynan Rýdnyı qalasyna deıin kelip turǵan gaz qubyryn halyqaralyq «Buqara – Oral» magıstraldyq gaz qubyryna jalǵaý, sol arqyly Reseı gazyn tutynýdy kózdeıtin edi.
Bul gaz qubyryn tartý memleket úshin óte qymbatqa túsetin joba boldy. Sondyqtan Úkimet qaıtken kúnde de joba qunyn arzandatýdy talap etti. Sóıtip 2013 jyly bul jobanyń jańa tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi jasaldy.
Jańa negizdeme boıynsha endi gaz qubyrynyń uzyndyǵy 830 shaqyrym, qubyr dıametriniń kólemi 720 mm, gaz ótkizý qýaty jylyna 1,5 mıllıard tekshe metr bolatyn boldy. Alǵashqyda gaz ótkizý qýaty 6 mıllıard tekshe metr bolady dep josparlanǵan gaz qubyrynyń aınalasy jarty jyldan keıin 1,5 mıllıard tekshe metrge deıin tómendetilgeni týraly sol kezdegi elimizdiń Munaı jáne gaz mınıstri Saýat Myńbaev «qubyrdyń gaz ótkizý qýaty 1,5 mıllıard bolsa, meniń oıymsha, 10-12 jylǵa tolyq jetetin bolady», degen bulyńǵyrlaý túsinik berdi. Bıylǵy jyldyń basynda bergen bir suhbatynda Energetıka vıse-mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev «Soltústik qubyr» jobasynyń alǵashqy esepteriniń tym joǵary jasalǵandyǵyn atap kórsetip, elimizdiń soltústik jáne ortalyq óńirlerin kógildir otynmen tolyq qamtamasyz etý úshin 2,5 mıllıard tekshe metr gazdyń tolyq jetetinin alǵa tartty. О́kinishke qaraı, bul jobany júzege asyrýdyń múmkindikteri joqtyń qasy edi. Sóıtip birneshe jyl boıy bıik minberlerden sóz bolyp, talaı alqaly jıyndarda talqylanǵan «Batys – Soltústik – Ortalyq» gaz qubyryn salý jobasy 2014 jyly qyrkúıek aıynda Munaı, gaz jáne energetıka salasyn damytý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń sheshimimen resmı túrde jabyldy. Jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemelerin jasaýǵa bólingen qyrýar qarjy suraýsyz qaldy.
«Soltústik qubyr» jobasy toqtaǵannan keıin elimizde Astanany Qaraǵandy kómir basseınindegi kómir qyrtystaryndaǵy metannan (KQM) alynatyn suıytylǵan tabıǵı gazben (STG) qamtamasyz etý máselesi qarastyryla bastady. 2013 jyly sol kezdegi Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary Ánýar Álimjanov bylaı dep málimdedi: «Bizdiń tehnıkalyq múmkindigimiz jylyna 4 mıllıard tekshe metrge deıin gaz óndirýge múmkindik beredi. Iаǵnı Qaraǵandyny, búkil Qaraǵandy oblysyn jáne Astanany óz gazymyzben qamtamasyz ete alamyz». Osyǵan baılanysty «Samuryq - Qazyna» ulttyq-álaýqat qory elimizdiń gaz salasyndaǵy ulttyq operatory «QazTransGaz» kompanııasyna KQM-nyń resýrstyq múmkindikterin naqty anyqtaý mindetin júktedi. 2014 jyldyń naýryz aıynda Úkimet Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaýǵa baılanysty elimizdegi kómir qyrtystaryndaǵy metan gazyn óndirý jáne kádege jaratý jónindegi jol kartasyn bekitti.
«Baqsaq baqa eken» demekshi, biraz ýaqyt ótkennen keıin Astanany gazdandyrýdyń bul jobasy da jaramaıtyn bolyp shyqty. Onyń basty sebebi, óndiriletin metan gazynyń ózindik qunynyń óte qymbatqa túsetindiginde boldy. Esepteýler kórsetkenindeı, KQM gazynyń ózindik quny árbir myń tekshe metri kem degende 120 dollardan aınalatynyn kórsetti. Bul qubyr arqyly keletin tabıǵı gaz qunynan eki-úsh ese qymbatqa túspek. Onyń ústine bul jobany júzege asyrý úshin mol qarjy quıatyn ınvestorlarmen birge metan gazyn óndiretin tájirıbesi jáne ozyq tehnologııalary bar sheteldik kompanııalardy kóptep tartý qajet boldy.
Elbasy bıylǵy naýryzdaǵy «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa arnaǵan Úndeýinde «Degenmen, ortalyq jáne soltústik óńirler áli de gazsyz otyr. Biz Qaraózek (Qyzylorda oblysy) – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Temirtaý – Astana baǵytynda magıstraldy gaz qubyryn salý jobasyn júzege asyrýymyz kerek», dep atap kórsetti. Osyǵan baılanysty Úkimetke «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyryn salý jóninde naqty tapsyrmalar berildi. Sóıtip Astanany tabıǵı gazben qamtamasyz etýdiń taǵy bir naqty iri jobasy qolǵa alyndy. Energetıka vıse-mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevtiń aıtýynsha, «Saryarqa» jobasyn júzege asyrý úshin «QazTransGaz» AQ arnaıy tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasapty. Bul tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme boıynsha «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyryn salý tórt kezeńde júzege asyrylmaq. Birinshi kezeń, Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Astana baǵyty boıynsha uzyndyǵy 1081 shaqyrymdy quraıtyn gaz qubyryn jáne ınjenerlik jelilerdi salýdy kózdeıdi. Boljam boıynsha, birinshi kezeńdi júzege asyrýǵa 267,3 mıllıard teńge qarjy qajet. Ekinshi kezeń boıynsha, magıstraldy gaz qubyryn Kókshetaý qalasyna deıin tartý josparlanǵan. Bul – qosymsha uzyndyǵy 276 shaqyrymdy quraıtyn gaz qubyry. Onyń quny 48,2 mıllıard teńge dep belgilengen. Úshinshi kezeń boıynsha, magıstraldy gaz qubyryn Petropavlǵa deıin jetkizip, qosymsha 177 shaqyrym magıstraldyq gaz qubyryn salýdy kózdeıdi. Onyń quny – 18,9 mıllıard teńge bolmaq. Eń sońǵy, tórtinshi kezeń boıynsha, Jezqazǵan jáne Temirtaý qalalarynda jalpy quny 35,5 mıllıard teńgeni quraıtyn eki kompressorlyq stansa salý kózdelgen.
Mine, burnaǵy kúni ótken kezekti Úkimet otyrysynda osy «Saryarqa» magıstraldy gaz qubyrynyń (MGQ) qurylysyn salýdyń birinshi kezeńiniń jobalaý-smetalyq qujattamasy qaraldy. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, birinshi kezeńniń jalpy quny 267,3 mıllıard teńgeni quraıdy. Joba boıynsha qubyr dıametri – 820 mm mólsherinde belgilengen. Tańdalǵan qubyr dıametri Astana qalasyn jáne «Saryarqa» MGQ boıyndaǵy eldi mekenderdi 2030 jylǵa deıin jylyna boljamdalǵan 1,5 mlrd tekshe metr kólemdegi gazben qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Úkimet otyrysynda ǵasyr jobasyna para-par «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyry qurylysyn qarjylandyrý kózderi de alǵash ret naqty kórinis tapty. Energetıka mınıstriniń birinshi orynbasary Mahambet Dosmuhambetov Úkimet otyrysynda jasaǵan baıandamasynda jobany qarjylandyratyn qurylymdardy alǵash ret jarııa etti. Onyń aıtýynsha, jobanyń 267,3 mıllıard teńge bolatyn jalpy quny bylaı bólingen: «AstanaGaz QMG» AQ kompanııasynyń jarǵylyq kapıtalyn 80,3 mıllıard teńge somasyna tolyqtyrý, 102 mıllıard teńge kóleminde bankterden qaryz alý, 82 mıllıard teńge mólsherinde «BZJQ» AQ zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalaý.
«Saryarqa» QMG qurylysyn salý merzimi de osy Úkimet otyrysynda naqty belgilendi. Qazirgi kúni Qyzylorda, Aqmola jáne Qaraǵandy oblystarynyń ákimdikteri magıstraldy gaz qubyryn salýǵa arnalǵan jer ýchaskelerin belgileý jumysymen belsene aınalysýda. «QazTransGaz» AQ-tyń Jol kartasyna sáıkes «Saryarqa» QMG boıynsha qurylys-montaj jumystary bas merdiger anyqtalǵannan keıin, shamamen 2018 jyldyń qarasha-jeltoqsan aılarynda bastalyp, 2019 jyldyń sońynda aıaqtalýǵa tıis. Qaraǵandy, Aqmola oblystary jáne Astana qalasynyń ákimdikteri tutynýshylarǵa gaz taratýdy qamtamasyz etý maqsatynda 2019-2021 jyldary gaz taratý jelileriniń qurylysyn aıaqtaýy kerek.
Iá, jyldar boıy bıik minberlerden sóz bolyp, naqty ispen órilmegen Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstanǵa tabıǵı gaz tartý máselesindegi qordalanǵan seń sógilgen sııaqty. Úkimet otyrysynda qaralǵan keshendi sharalar sheńberinde kelesi jyldyń sońynda Astanaǵa uzaq kútken tabıǵı gaz qubyry da kelip jetpek. Ońynan bolǵaı!
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»