Ult tarıhyn jazý, halyq taǵdyryn saraptaý syndy mańyzdy máselelerdiń kóbisi búgingi tańda qaǵaz betterine túsip jatyr. Bolashaq urpaqqa qaldyrǵan tarıh aqıqaty olardyń ósip-órkendeýine úlken serpin bereri anyq. Tarıhtyń saıasatpen qosa ekonomıkamen de bir arnada toǵysyp jatatyndyǵy málim. Sol sebepti qazirgi zaman tarıhshylarynyń kóbi tarıh pen saıasat syndy júgi aýyr qoǵamdyq máselelerde durys túsinýshilik qalyptastyrý úshin qalyń buqaraǵa arnap, kóptegen eńbekter jazyp júr.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq muraǵatynda Memleket tarıhy ınstıtýty men Astana qalalyq Qazaqstan halqy Assambleıasynyń birigip uıymdasyrýymen atalǵan ınstıtýt ǵalymdarynyń jaryqqa shyǵarǵan kitaptarynyń tusaýkeseri ótkizildi. Memleket tarıhy ınstıtýtynyń qurylǵanyna bir jyldan sál astam ǵana ýaqyt bolsa da ǵylymı, ǵylymı-ádistemelik jáne aqparattyq-anyqtamalyq syndy 15 kitap jaryq kórip úlgergen. Baspadan shyqqan eńbekterdiń qatarynda J.Qydyralınanyń “Ult jáne tarıh” (“Nasııa ı ıstorııa”), H.Ábjanov pen Ǵ.Kenjebaevtyń “Táýelsiz Qazaqstan: joǵary bilim, ǵylym, saıasat” atty monografııasy, taǵy da basqa eńbekterdiń bári ult tarıhymen tyǵyz sabaqtasyp jatyr.
Máselen, “Ult jáne tarıh” atty monografııada HH ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń ulttyq saıasatyn júzege asyrýdaǵy tarıhı tájirıbeler, qazirgi ulttyq-memlekettik qurylymdaǵy ózekti máseleler, ulttyq ıdeıanyń qalyptasýy, elimizdiń qoǵamdyq-saıası úrdisindegi ıntellıgensııanyń róli men orny baıandalady.
Al “Táýelsiz Qazaqstan: joǵary bilim, ǵylym, saıasat” monografııasynda táýelsizdik jyldaryndaǵy elimizdiń joǵary bilim berý men ǵylym salasyndaǵy máseleler jaıy zerttelgen.
Qazaqstannyń qalyptasý tarıhynan basqa, qoǵamdaǵy saıası júıeniń ornyǵýy jaıly eńbekter de kezdesedi. Mysalǵa, “Qazirgi kezeńdegi Qazaqstannyń saıası partııalary” atty qazaq jáne orys tilderindegi anyqtamalyq jınaqta partııalardyń baǵdarlamalary, jarǵylary men partııa jetekshileriniń ómirbaıandary týraly málimetter berilgen.
Araı ÚIRENIShBEKQYZY.
“QAITKENDE ALASh KО́RKEIER...”
Bar sanaly ómirin qazaǵynyń baqyty men bolashaǵyna arnaǵan ult kósemi, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵulama ǵalym, pýblısıst Álıhan Bókeıhannyń 7 tomdyq tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń alǵashqy úsh tomy oqyrmanǵa jol tartty. Ulttyq kitaphanada tanystyrylymy ótken jıynǵa elimizdiń belgili qaıratkerleri men ǵalymdary, oqyrmandar qatysyp, bul eńbekti alashtanýdaǵy tarıhymyzǵa qosylǵan eń bir súbeli úles qataryna qosty.
Árqaısysy 2 myń danamen jaryq kórgen eńbekke qaıratkerdiń 1889 – 1913 jyldar aralyǵyndaǵy merzimdi basylymdarda, ǵylymı jýrnaldar men jınaqtarda qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen iri ǵylymı monografııalary, ǵylymı-zertteýleri, saıası pýblısıstıkalary, ádebı aýdarmalary men jeke hattary kirgen. Jınaqty qurastyrýshy álıhantanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Sultanhan Aqqulynyń 19 jylǵa jýyq izdeniske toly eńbeginde buryn baspasózde jazylmaǵan tyń derekter, zertteýler az emes.
– 1906 jyly Ombyda “Stepnoı pıoner” gazetinde Reseıdiń reaksııashyl úkimet basshysy Stolypındi jermen-jeksen etip synaǵan shamamen 25 maqalasy bar. Bular esh jerde jarııalanbaǵan. Kitaptyń tórtinshi tomynan taǵy bir tyń derek tabasyzdar. Kezinde Reseıde Brokgaýz ben Efronnyń keremet ensıklopedııalyq sózdigi shyqqan. Álekeń 1908 jyldan 1917 jylǵa deıin ensıklopedııanyń 8 tomynan 22 tomyna deıin redaksııa múshesi bolǵan. Sondaǵy Á.Bókeıhannyń ózi týraly anyqtamada 1906-1907 jyldary “Omych”, “Irtysh”, “Golos stepeı” degen úsh gazetke redaktor bolǵany aıtylady. Ázirge “Omychtiń” birde-bir danasy tabylǵan joq, “Irtyshtyń” qudaı saqtap qalǵan eki danasy bar eken, sony taptym. Sosyn “Golos stepeı” gazetiniń búkil 42 danasy tabyldy, – deıdi zertteýshi ǵalym.
Sondaı-aq, qurastyrýshy Á.Bókeıhannyń qazaqtyń jylqysy týraly birneshe ocherk jazǵanyn, sony taba almaı júrgenin, ol kisiniń qyzy Elızavetanyń aıtýynsha, 1930-shy jyldardyń ortasyna deıin fransýzdardyń “Fıgaro” gazetimen baılanysta bolǵan degen habar baryn, qazir sony izdestirý ústinde ekenin jetkizdi.
– Álıhan Bókeıhanov – qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń kósh bastaýshysy, – dedi jıyndy júrgizgen kórnekti ǵalym, belgili tarıhshy Mámbet Qoıgeldi. – HH ǵasyrdyń basynda qazaq memlekettiligin jańǵyrtýshy, ony teorııalyq, praktıkalyq turǵydan negizdeýshi ǵana emes, iske asyrýǵa kúsh salýshy tarıhı tulǵa. Sondyqtan Á.Bókeıhannyń kóptomdyǵynyń tusaýkeseri bizdiń rýhanı ómirimiz úshin de, ǵylym úshin de, búgingi qazaq qoǵamynyń bolmysy úshin de úlken tarıhı mańyzy bar oqıǵa dep bilemin.
1994 jyly Qazaqstanda Á.Bókeıhannyń jınaǵyn shyǵarýshylardyń biri bolǵan Mámbet Qoıgeldiniń aıtýynsha, bul 7 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń basym bóligi buryn oqyrman qolyna jetpegen shyǵarmalary, eńbekteri.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY.
Almaty.