Astana qalasyndaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda sońǵy 10 jylǵa tarta ýaqyttan beri qaltqysyz jalǵasyp kele jatqan jaqsy bir rýhanı dástúr bar. Ol – shyǵarmashylyq ujymnyń árbir teatr maýsymyn Muhtar Áýezovtiń áıgili «Abaı» tragedııasymen ashyp, dál sol qoıylymmen túıindeýi der edik.
Qarqaralydan jetken qundy jádiger
HHVIII teatr maýsymynyń shymyldyǵyn túrgen ujym bul joly da sol úrdisten jańylmady. Onyń ústine bıylǵy jylashardyń qazaq óneriniń qara- nary, akter, ulttyq kásibı teatr óneriniń negizin qalaýshylardyń biri, KSRO halyq ártisi Qalıbek Qýanyshbaevtyń 125 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelýi de – osynaý mádenı sharanyń máni men mańyzyn arttyra túskendeı. Aıtýly kúnge teatr ujymy jan-jaqty ári tyńǵylyqty daıarlanypty. Eńbek demalysynan oralǵan shyǵarmashylyq quram kıeli sahnasymen saǵynysa qaýyshyp, «Abaı» qoıylymy arqyly ónerge ózgeshe órnek syılasa, teatr dırektory Aıbolat Seksenbaevtyń bastamasymen qasıetti Qarqaraly óńirinen arnaıy shaqyrylyp, qarashańyraq tórine qoıylǵan Qalıbek Qýanyshbaevtyń ómiri men ónerinen syr shertetin kórmeniń kórkemdik álemi jańa maýsymdy asyǵa kútken talǵampaz kórermen úshin úlken tartý boldy. Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdany, Aqjol aýyly tarıhı-ólketaný mýzeıiniń meńgerýshisi Ashat Amangeldiulynyń 500 shaqyrym qashyqtyqty artqa tastap, ózimen birge ańyz akterdiń týǵan topyraǵynan ala kelgen sırek fotosýretteri men tutynǵan zattary, sondaı-aq óner ıesiniń daýsy jazylǵan Abaıdyń qara sózderin oqyǵan 25 mınýttyq aýdıotaspa, sahnagerdiń qoıylymǵa kıgen kıimderi men ózge de qundy murasy kórýshisine qaıtalanbas áser syılaǵany sózsiz. Jádigerler arasyndaǵy, ásirese Muhtar Áýezovten Sháken Aımanovqa, al Aımanovtan Qalıbek Qýanyshbaevqa mura bolyp qalǵan qol taıaq pen akterdiń 1940 jyly Asqar Toqpanovtyń rejısserligimen sahnaǵa tuńǵysh shyqqan «Abaı» spektakline kıgen kostıými de qazaq teatr tarıhynyń taǵylymdy betterinen syr shertken, kórermen kóńilin tolqytqan erekshe sát boldy. Sóıtip elordalyq ónersúıer qaýym bul kúni tek kitaptan oqyp, bilip kelgen ańyz akterdi qundy jádigerler arqyly ózgeshe qyrynan tanydy. Jańa maýsymnyń kórermenine syılaǵan eń baǵaly syıy da osy.
Talanttar tandemi
Teatr ujymynyń «Abaı Qunanbaıuly – Muhtar Áýezov – Qalıbek Qýanyshbaev» úshtaǵanyna oqtyn-oqtyn oralyp, ónerdiń rýhanı nárin atalǵan taýtulǵalar taǵylymynan izdeýiniń de aıtýly hám salıqaly sebebi bar. Olaı deıtinimiz, Qalıbek Qýanyshbaev – Abaı beınesin eń alǵash sahnaǵa shyǵarǵan akter. О́tken ǵasyrdyń 40-jyly rejısser Asqar Toqpanovtyń qoltańbasynda sahna kórgen tragedııanyń qazaq teatr óneri tarıhyndaǵy orny aıryqsha. Ásirese Qalıbek Qýanyshbaev nusqalaǵan Abaıdyń ańyz beınesi ishki tereńdigimen ónersúıer qaýymdy aıryqsha tánti etken edi. «Qalıbekten keıin Abaıdy talaı daryndy akterlerimiz oınady, biraq Qalıbek – Abaı bireý-aq! Ol – Hantáńiriniń bıik shoqysynda oqshaý turǵan beıne». Qoıylym rejısseri Asqar Toqpanov talant tabıǵatyn dál osylaı tarazylaıdy.
Al ǵalym, professor Tursyn Jurtbaıdyń: «О́tken ǵasyrda, jalpy qazaq tarıhynda ultymyzdy dúnıejúzine tanytyp qana qoımaı, álemdi resmı túrde moıyndatqan úsh adam bar. Olar: ǵylymda – Qanysh Sátbaev, qalamgerlikte – Muhtar Áýezov, ónerde – Qalıbek Qýanyshbaev. Osy úsh adamnyń esimindegi «uly» degen sózdi biz ǵana emes, búkil Eýropa halqy moıyndaıdy. Solardyń ishinde jahandyq aýqymda eń alǵash moıyndalǵany – Qallekı – Qalıbek Qýanyshbaev», dep akter qarymyna bergen baǵasy búginde sańlaq esimin ıelengen óner ujymynyń ǵumyrlyq ustanymyna aınalǵandaı. Olar da Qallekı shyqqan bıikke umtylady, akter baǵyndyrǵan beınelilik jolynda tynbaı ter tógedi. Rejısser Álimbek Orazbekovtiń qoltańbasynda ónersúıer qaýymmen qaýyshqan, bul kúnde teatrdyń boıtumaryna aınalǵan «Abaı» tragedııasy – joǵaryda tilge tıek etken pikirimizdiń aıǵaǵy.
Qýanyshbaevtan О́teýilovke deıin
Iá, sahna ónerinde Qalıbek Qýanyshbaev shyqqan shyń – Abaı róli desek, búginde sol bıikti baǵyndyrýda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, akter Núrken О́teýilov jemisti eńbek etip júr. Abaı – júrdim-bardym qaraıtyn kezekshi ról emes, kúrdeli beıne. Alyp beınesin sahnaǵa shyǵarý ártisten ishki zııalylyq pen tereńdikti talap etedi. Úzdiksiz izdeniske jeteleıdi. «Myńmen jalǵyz alysqan» aqyn beınesiniń sahnagerge artar zil batpan aýyrtpalyǵy da, eshbir ataqpen ólshenbes abyroıǵa bóleıtin qudireti de qatar júredi. Jas ta bolsa akter Núrken osy jaýapkershiliktiń salmaǵyn jete túsinedi. О́zin únemi Abaı shyǵarmashylyǵymen sýsyndatyp kele jatqan óner ıesiniń keıipker beınesin ishke sińirýdegi sol izdenisi ár sózi men áreketinen, ár demi men únsizdiginen sezilip turady. Sahnagerdiń somdaýyndaǵy aqyn beınesi sol bir ishki ıirimderimen, kúrdeli kúńirenisterimen birden kóz aldyńyzda bıikteı jóneledi. Núrkenniń Abaıynan siz aqyn zamanynyń nadandyq pen toǵysharlyq qatar sharpysqan zarly muńyn ǵana emes, búgingi kúnniń qoǵam kelbetin de jazbaı tanısyz. О́z álemińizge ishteı úńilip, ózińizshe qorytyndy túıesiz. Bul – eń birinshi klassıkanyń qudireti bolsa, ekinshiden, akter izdenisiniń jemisi dep baǵalaý kerek.
Rejısser Álimbek Orazbekovke deıin de Abaı taqyrybyna soqpaǵan sahna sýretkeri sırek. Áıgili Asqar Toqpanov qoltańbasynan bastap, Sh.Aımanov, Á.Mámbetov, Ǵ.Haırýllına, J.Omarov, E.Obaev, N.Jaqypbaı, Á.Orazbekovten beri qaraı da tizbektelip kete beredi. Ár dáýirdiń Abaıy sahnany ózinshe túrlendirip, talǵampaz kórermen kóńiline ózgeshe órnek salsa, aqyn beınesiniń áıgili Qallekı dástúrin jalǵaǵan jańa zaman bederindegi kemeline kelgen úzdik kelbetin akter Núrken О́teýilov izdenisinen tanýǵa bolady. Ol sahnada aqyn bolyp, adam bolyp ǵumyr keshedi. Bul spektaklde siz qazaq teatrlarynan tym jıi kóretin saqalyn salalap, alysqa kóz tigip, sheksiz-shetsiz oı tuńǵıyǵyna berilip, jansyz hám jattandy pálsapa soqqan «músin Abaıdy» emes, ómir usynǵan taǵdyrdyń túrli tálkegine jer basyp júrgen jumyr basty pende, et pen súıekten jaralǵan júrekti jan ıesi retinde ún qatqan aqynnyń kóńil kúı qubylýyna, qýanyshy men qınalysyna, danalyǵy men kúreskerligine, qysqasy, bir adamnyń boıyna toǵysqan san túrli minezdiń jan-jaqty keskindelýine kýá bolasyz. Núrkenniń Abaıy sahnada qarapaıymdylyq pen shynaıylyqqa barynsha ekpin túsiredi. Sondyqtan da akterdiń qaharmany tulǵalar jaıly sahnaǵa jıi shyǵatyn ataýy ózge bolǵanymen, keıiptelýi birdeı, birin ekinshisinen daralaıtyn ereksheligi kemshin birtıpti minez ıesi emes, ómirdiń bar synaǵyna sergek qarap, jan júregimen qýanyp kúle de bilgen, egilip jylaı da alǵan pende Abaı. Qoıylym sonysymen júregińdi qozǵaıdy, oıyńdy oıatady, janyńdy tolqytady.
Kil myqtylar – «Qallekı» sahnasynda
«Abaıdy» beker mysalǵa keltirip otyrǵan joqpyz. Dál qazirgi tańda qazaq sahnasynda qaharman, batyrlar tulǵasyn keskindeýshi akterler tapshylyǵy, tıptik kórkem beınelerdiń saraptalý solǵyndyǵy aınalasynan órbıtin túıtkilder jıi aıtylyp, jazylady. Másele etip kóp kóterilip te júr. Áıtse de bul túıtkildiń Q.Qýanyshbaev teatry akterlerine qatysy azdaý. Sebebi saıdyń tasyndaı ártister oıynyna biz dál osy teatr qoıylymdary arqyly kýámiz: Tolǵanaı, Zere syndy analar galereıasyn kemeline keltire keıiptegen Qazaqstannyń halyq ártisi Gúljan Áspetova, Buqar jyraý, Vanıa aǵaı, Lýkıanov, Brabansıo beınelerin sony boıaýda bederlegen – Qazaqstannyń halyq ártisi Tilektes Meıramov, Abaı tulǵasyn naǵyz óner bıigine kótergen Núrken О́teýilov, han Abylaıǵa aıbyn syılaǵan Qýandyq Qystyqbaev, aqıyq aqyn Muqaǵalı bolmysyn parasat shyńyna shyǵarǵan Janqaldybek Tólenbaev, jalyn jutqan Janna D’Arktiń ór rýhyn ótkir órnektegen Aınur Bermuhambetova, Gamlet bolyp kúńirengen san syrly tereń talant Syrym Qashqabaev syndy sýretker akterlerdiń sheber oıyny qaı ýaqytta da kórermenin kórkem oılaýǵa, zııaly paıymdaýǵa jetelep keledi. Qaharmany bar teatrdyń qarymy da alymdy. Bul turǵydan kelgende, Qallekı teatrynyń bási bıik, upaıy túgel. Ony biz jańa maýsymdaǵy sahnaǵa jarqyraı shyqqan jalyndy ártisterdiń júrek lúpili men otty janarynan da aıqyn sezindik.
Tarıhqa taǵzym
Qallekı teatrynyń elordamyz – Astananyń rýhanı-mádenı ómirinde alatyn orny aıryqsha. Osydan týra 27 jyl buryn rejısser, qaıratker tulǵa Jaqyp Omarovtyń bastamasymen bas shahar tórinde tý tikken mádenı oshaq búginde shyǵarmashylyq qanatyn keńge jaıyp, ónerdiń úlken ordasyna aınaldy. Munda qazaq teatr óneri rejıssýrasynyń reformatory, KSRO halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Halyq Qaharmany Ázirbaıjan Mámbetovtiń, Qazaqstannyń halyq ártisi Qadyr Jetpisbaevtyń izi saırap jatyr. Ult teatrynyń abyz aqsaqaly Qalıbek Qýanyshbaevtaı ańyz akterdiń aıaýly esimi hám taǵylymdy joly menmundalap shaqyrady ár kórermenin. Bul jerde arǵysy – Rymkesh Omarhanova, Gúljan Áspetova, Tilektes Meıramov, Túımehan Atymtaeva, Janat Shaıkına, Keńes Nurlanov, bergisi – Núrken О́teýilov, Qýandyq Qystyqbaev, Erjan Nurymbet, Altynaı Nógerbek, Syrym Qashqabaev, Aınur Bermuhambetova, Asylbek Qapaev bastaǵan talantty akterler shoǵyry shynaıylyq pen sheberlik egiz órilgen ǵajap tandemde qyzmet etedi. Bul teatrda ár jańa maýsym shymyldyǵyn M.Áýezovtiń «Abaı» tragedııasymen ashyp, jabatyn tarıhtan tamyr alǵan ádemi úrdis bar. Eń bastysy – teatr ujymy «ónerdiń tek qana muzartyn baǵyndyrsam» degen shyǵarmashylyq qanaǵatsyzdyq, ónerge degen ólermendik sezimine ıe. Qallekı teatry bizge sonysymen baǵaly, sonysymen ardaqty.
Talantty trýppanyń bar múmkindigi men sheberligin shyńdap, jańa beleske shyǵarýda Álimbek Orazbekov, Nurlan Jumanııazov, Bolat Uzaqov bastaǵan oıly, izdenimpaz rejısserler eńbegi orasan. Teatrdyń kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi, rejısser Talǵat Temenovtiń basshylyǵymen qolǵa alynyp, júzege asyp jatqan jarqyn oılar men júıeli josparlar jemisti nátıjesin berip, Qallekı teatry óneriniń el ishinde ǵana emes, halyqaralyq masshtabta moıyndalýyna tikeleı uıtqy bolyp keledi. Qalıbek Qýanyshbaevtaı abyz akter jolyn jalǵaǵan daryndy izbasarlar ónerin búginde jahan tanyp jatsa, ol da talantty ujym izdenisiniń nátıjesi.
Iá, áńgimemizdiń álqıssasyn Qalıbek Qýanyshbaevtan bastap, sol negizde tarqatyp, túıindeýimiz beker emes. Qazaq sahna kógine Abaıdaı alyptyń kórkem beınesin tuńǵysh shyǵarǵan akter qarymy ishki tereńdik, qazaqy baı qunarmen astasyp, zamandastary arasynan oza shaýyp, jarqyraı kórindi. Til ónerinde de Qallekıden asqan talant bolmaǵan desedi kózkórgender. Munyń barlyǵy ónerpaz izin jalǵastyrýshy jastarǵa – Q.Qýanyshbaev teatry ujymyna úlken ónege, ǵumyrlyq taǵylym.
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»