Bıyl dala danyshpany atanǵan Shákárim qajynyń týǵanyna 160 jyl toldy. О́kinishke qaraı, osydan on jyl burynǵydaı emes, merzimdi baspasózde «qazaqtyń bas aqyny» (Ahmet Baıtursynov) Abaıdyń aqyndyq mektebiniń basty shákirti týraly maqalalar ázirge azdaý bolyp tur. Sol olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatymen bergi urpaq kózin kórip úlgergen qajynyń uly Ahat ata men nemeresi Mereke aǵa týraly sóz qozǵaǵandy jón kórgen edik. Sonymen...
Ahat «atadan altaý, anadan tórteý, jalǵyzdyq kórer jerim joq» dep nemere ákesi bolyp keletin Abaı atasy aıtpaqshy, ósip-óngen áýlettiń urpaǵy. Iаǵnı, qajynyń alty ulynyń biri. Shákárim báıbishesi Máýennen Súfııan, Taýfıq esimdi eki ul súıgen. Súfııan erterekte, jıyrmasynshy jyldardyń ortasynda ómirden ótken. Al odan keıin júrek qalaýymen qosylǵan asyl jary Aıǵanshadan Ǵafýr, Qabysh, Ahat, Zııat degen tórt ul men Jákish, Gúlnar esimdi eki qyz syılaǵan. Bulardyń úlkeni Ǵafýr men onyń uly Baıazıt otyzynshy jyldardaǵy el basyna kún týǵan shaqta qorlyqqa shydaı almaı, ózderine ózderi qol jumsaǵan. Al Qabysh bolsa sol jyldary ashtyqtan kóz jumǵan. Qajynyń kenje uly Zııat sol asharshylyq jyldary Shyńǵystaý kóterilisi burq ete qalǵanda birer serikterimen Qytaı asyp ketken.
Odan keıingi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bári qosyla kelgende Qunanbaı áýletin oısyratyp-aq jibergen. Bizdiń bilýimizshe arǵy Qunekeń, bergi Shákárim urpaqtarynan bertingi kúnge iligip, uzaq jasaǵan sanaýly Yrǵyzbaı urpaqtarynyń biri osy Ahat ata. Jáne onyń qaradan shyǵyp han atanǵan atasy, ákesi Shákárimge bir kisideı-aq qamqorlyq tanytyp, bolashaǵyn baǵdarlap berip ketken Abaıdaı aǵasy, ásirese asqar taýdaı ákesi týraly aýyzsha áńgimelerimen birge, qaǵazǵa túsirip úlgergen estelikteri qandaı deseńizshi! Osy oraıda onyń bul esteligin ákesi Abaıdyń adamı bolmysyn búgingi kúnge jetkize bilgen Turaǵuldyń baǵa jetkizgisiz eńbegimen oraılas dúnıe desek, artyq aıtqandyq bolmas. Shyndyǵynda, Ahat ata boıy da, oıy da bıik adam bolatyn. Ákesiniń otyz jyldaı elden jyraqtaǵy qurqudyqta jatqan súıegin qasıetti Jıdebaıǵa jetkizgen de, artynda qalǵan asyl murasynyń keıingi urpaqtyń qolyna aman-esen jetýine sebepker bolǵan da osy kisi.
Belgili abaıtanýshy ǵalym Qaıym Muhamedhanov «Shákárim ómirin bilgiń kelse, ony aqynnyń óleńderinen izde, ol óz ómirin óleńmen jazyp ketken adam» dep otyrýshy edi. Oǵan endi daý joq. Solaı deı turǵanmen, shákárimtanýǵa uly Ahattyń aıryqsha úles qosqanyn eshkim joqqa shyǵara almasa kerek. Buǵan Ahattyń ómirge kelgennen bastap ákesiniń mańynda otyz jyl birge júrgeni sep bolǵan. Sondyqtan ol jasynan ákesiniń jan-jaqty adam bolǵandyǵyn, orys tilin qalaı meńgergenin, el isine qalaı aralasqandyǵyn, ańshylyǵyn, aqynnyń jalpy mashyǵyn, adamı qasıetterin jaqsy bilgen. Sonyń bári ulynyń ákesi týraly esteliginde meılinshe qamtylyp jazylǵan. Kólemi júz betteı bul esteliktiń biraz bóligi alǵash ret 1992 jyly «Juldyz» jýrnalynyń ekinshi sanynda «Meniń ákem, halyq uly – Shákárim» degen atpen jaryq kórgen bolatyn. Shákárim taqyrybyna qalam terbegen qaı-qaısymyz bolsyn osy baǵaly derekke júgingenimiz ras.
Ákesiniń aqylymen Ahat ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń ortasynda sol zamanda ultymyzdyń talaı marǵasqalarynyń jolyn ashqan Semeıdegi pedtehnıkýmdy oqyp bitirgen. Odan keıingi jerde Shyńǵystaýda bala oqytý, eldiń saýatyn ashý isimen aınalysqan. Biraq osy shaqta baılardy kámpeskeleý naýqany bastalyp, Yrǵyzbaı urpaǵy qýǵyndala bastaǵanda onyń salqyny buǵan da tıip, túrmege qamalǵan. Odan amalyn taýyp sytylyp shyqqanmen ile sottan shaqyrý qaǵazy kelip, Ahat ákesimen qoshtasýǵa kelgende sý túsip, ózenniń tası bastaǵan shaǵy eken. Qajy ulyn ótkelden shyǵaryp salyp turyp, ómirdiń tolqymaly, turaqsyzdyǵyn aıta kelip, osyndaı ómir ótkelderinde tabanyńa kisi salyp ótseń – tiride ózim, ólsem arýaǵym rıza bolmaıdy degen eken. Ákesiniń ulynan suraǵan aqtyq tilegi osy bolypty.
Baılardy tárkilep, kámpeskeleýdiń sońy asyra silteýge, al onyń arty asharshylyqqa ulasyp, eldiń amalsyzdan túp kóterilgeni, solaısha qajynyń jolsyz jazaǵa ilikkeni kóziqaraqty oqyrmanǵa belgili jaıt. Mine, osy kezden bastalǵan sergeldeń jasy otyzǵa endi ilikken Ahat úshin on jyldaı ýaqytqa sozylady. Sibirde aıdaýda bolǵan ol qorlyq pen zorlyqqa shydamaı júregine ıne qadap ómirmen qoshtaspaq ta bolǵan. Sol ıneniń óle ólgenshe munyń táninde júrgeni de shyndyq. Tek soǵystyń aldynda ǵana bostandyqqa shyqqan Ahat báribir elge orala almaıdy. Sodan Almatynyń mańynda, keıinde sol kezdegi el astanasynyń ózinde bolyp, jasynan qalaǵan mamandyǵy ustazdyqpen aınalysady. Sóıte júrip osyndaǵy alǵashqy baıyrǵy joǵary oqý orny – Qazaq pedagogıka ınstıtýtyn bitirip alady. Otyz jylǵa jýyq ýaqytqa sozylǵan jemisti ustazdyq joly «Qurmet belgisi» jáne Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen atalyp ótiledi.
Osynda, ıaǵnı elden jyraqta júrgende Áýezovteı ǵulamanyń úıinde ákesiniń sýret beınesimen qaýyshatyny óz aldyna bir tarıh. Ony bul jaqqa elden qadirli qonaqtyń biri Sháýken ala kelgen. Bul kisi qajy oqqa ushatyn jyldary aýdandyq GPÝ-diń mekemesinde ot jaǵýshy bolyp jumys isteıdi eken. Al atalǵan mekemeniń basshylary aqynnyń kózin joıǵannan soń oǵan qatysty biraz qujattardy otqa órtetýdi eshteńeden habarsyz mylqaý jan dep Sháýkenge tapsyrǵan ǵoı. Sonda ol týmysynan múgedek bolǵanmen saý azamattyń isin asyra atqaryp, Shákárimniń asyl beınesin osy zamanǵa jetkize bilgen.
Sháýkenniń osy erligi, Áýezovtiń oǵan qurmeti, bári qosyla kelgende Ahattyń ákesine degen balalyq súıispenshiligi men azamattyq paryzyn odan ári nyǵaıtyp, bekite túsken edi. Osylaısha ol ákesin aqtap shyǵý, shyǵarmalaryn bolashaq urpaqqa jetkizý maqsatymen esh qajymastan uzaq jylǵy kúresin jalǵastyra bergen. Buǵan sol kezdegi alyp ımperııanyń basshysy N.Hrýshevtiń bir sáttik jylymyq saıasatynyń septigi bolǵany da ras. Osylaısha elýinshi jyldardyń aıaǵynda Shákárimniń Máskeý tarapynan aqtalǵany da, ile bir top óleńderiniń «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵany da ras. Biraq ókinishke qaraı, bul máselede túpkilikti jeńistiń aýyly áli de alys bolatyn.
Áıteýir, des bergende Ahattyń shyndyqqa degen talpynysy budan keıin de tolastamaǵan. Iаǵnı, arada otyz jyldan keıin elge oralyp, osynsha ýaqyt aıdaladaǵy qur qudyqta jatqan áke súıegin Jıdebaıǵa, nemereles aǵasy, súıikti ustazy Abaıdyń qasyna ákep arýlap jerleıdi. Biraq bul endi aıtqanǵa ǵana ońaı. Qur qudyqta jatqan áke súıegin uly qasyna eshkimdi jolatpaı bir ózi jınastyrǵan eken desedi. Sonda birinshiden bireýge zııanym tıip ketpesin dese, ekinshiden sol bógde adam asyǵystyqpen áke súıegin búldirip ala ma degen qaýip te joq emes-ti. Ákesiniń bir ýys saqaly men ózi qoldan jasaǵan túımesi, sondaı-aq súıegine qadalǵan eki oq bul múrdeniń qajyniki ekendigin bultartpaıtyn aıǵaq edi.
Ahat aqsaqal budan soń arada jeti-segiz jyldan keıin týǵan jerine birjola kóship kelip, Jıdebaıdaǵy Abaı murajaıynda tapjylmastan segiz jyl qyzmet etti. Bizdiń atamen azdy-kópti tanystyǵymyz osy kezde bastalyp edi-aý! Alystan, Almatydan áriptesterimiz kelgende olardy Abaı eline, Jıdebaıdaǵy Abaı zıraty men murajaıyna aparýǵa tyrysatynbyz. Murajaıda bizdi eskiniń kózindeı, ulylardyń ózindeı bolyp Ahat ata qarsy alatyn. Basqasy basqa, ol kisi kimge bolsyn beınebir tiri eksponat sekildi kórinetin-di. Birde Abaı eline, Jıdebaıǵa kelgen sol kezdegi respýblıka basshysy D.A.Qonaevtyń bul jaqqa qasyna ere kelgen Ortalyq Azııa áskerı okrýginiń qolbasshysy, armııa generaly Lıashenkoǵa atamyzdy oǵan osyndaı maǵynada tanystyrǵany da esimizde qalyp qoıypty. Sonda deımin-aý, atamyzdyń partııa men ásker basshysynan qyzmet jarystyra almasa da, boıy men oıy jaǵynan kem túspegenine búkil Abaı eli súısingen-di.
Ahat ata ómiriniń taǵy bir segiz jyly Semeı qalasynda ótti. Sol kezde atamyzben jıirek kezdesip, suhbattasýǵa múmkindik týdy. Keıinirekte sol estip, bilgenderimizdi qajynyń 150 jyldyǵyna oraı Astana men Almatyda jaryq kórgen derekti kitabymyzda paıdalandyq ta. Ol kisi Semeıge qonys aýdarǵanda jasy seksennen asyp ketkenine qaramastan ákege, onyń murasyna degen adaldyǵynan esh aınyǵan emes. Áke týraly esteligi de osy kezde jazyldy, án murasyn da notaǵa túsirtýmen júıeli túrde aınalysty. Teginde Ahat atanyń ózi de jasynan óleń jazyp, án shyǵarýmen aınalysatyn-dy. Biraq birinshi kezekte áke murasyn jınaqtap, jaryqqa shyǵarý sekildi asyl muratynan aınyǵan emes. Ras, osy oraıda aıta ketkenimiz jón bolar, atanyń shyǵarmalary da keıinde jergilikti azamattardyń qamqorlyǵymen jaryqqa shyqty.
Ahat aqsaqal 1984 jyly 84 jasynda ómirden ozdy. Sodan bir jyl buryn Reseı jaǵynda turatyn jalǵyz uly Fzýlı qaıtys bolǵan edi. Sol jaqqa Qostanaı arqyly ushyp bara jatqan jasy kelgen aqsaqal atalǵan qala áýejaıynda muzdan taıyp jyǵylyp, jambas súıegi synady. Osyǵan deıin densaýlyǵy syr berip kórmegen adamǵa eki soqqy qatar tıip, budan soń ońala qoımaǵan. Ákesiniń tolyqtaı aqtalýyna nebári tórt jyldaı ýaqyt qalǵanda onyń ómirden attanyp kete barýy, árıne ókinishti. Biraq dátke qýat deıtin jaıt sol, búginde Ahat Qudaıberdiulynyń múrdesi Jıdebaıdaǵy dala kemesindeı Abaı-Shákárim kesenesinde ulylarmen máńgi birge jatyr. Oǵan Ahat ata qaı jaǵynan alǵanda da tolyq qaqysy bar dep oılaımyz!
Mereke aǵaJoǵaryda Shákárim qajynyń kenje ulynyń aty Zııat ekendigin, onyń otyzynshy jyldardaǵy asharshylyqqa baılanysty týyndaǵan Shyńǵystaý kóterilisi kezinde amalsyzdan Qytaı asyp ketkendigin aıttyq. Bular, ózderi bir top adam, Shákárimdi de birge ala ketpek bolǵan. Onyń qasyndaǵylar qajyny jat elde ózderine qorǵan bolsyn dese, Zııat birinshi kezekte áke amandyǵyn oılaǵan. Al qajy aınalasynan, jalpy ómirden túńilgen, sodan birjola elden bezip ketýdi oılastyrǵan, biraq túptep kelgende «týǵan jer, ólgen mola jibermedi» dep Abaı aǵasy aıtpaqshy, jasy kelgen shaǵynda elden túp qotaryla bezip ketýdi qalamaǵan sekildi. Onyń syrtynda bilemin deýshilerdiń aıtýynsha, zamannyń surqynan seskengen Shákárim jaman aıtpaı jaqsy joq demekshi, uly Zııattyń óziniń, al ózi ulynyń ólimin kózben kórýdi qalamaǵan desedi.
Aıtqandaı-aq, bular attyń basyn alystaǵy Qytaı eline burǵan bette qyzyldar Shákárimdi Shyńǵystaýdyń Qyzyl bıiginde esh shimirikpesten oqqa baılady. Osylaısha dala danyshpany eshbir tergeý, sotsyz jolsyz jazaǵa tartyldy. Al Zııattar sol ketkennen molynan ketip, shekaradan bir-aq asqan.
Teginde ózinen úsh jas úlken Ahat aǵasy sekildi Zııat ta jasynan kózi ashyq, oqyp-toqyǵany kóp azamat bolypty. Biraq soǵan deıin óleńge úıirsektigi joq eken. Alaıda týǵan jerge, ósken elge, ásirese aıaýly ákesine degen saǵynysh jat elde júregine jyr bolyp quıylypty. Tipti óleńmen shektelmeı, dastan, pesa da jazyp, án de shyǵarypty. Munyń syrtynda Shyńjań ólkesindegi Altaı aımaǵynyń oqý aǵartý, mádenı ómirine de qyzý atsalysqan kórinedi. Biraq ókinishke qaraı, ańdyǵan jaý almaı qoımaıdy degendeı, keńestiń jansyzdary oǵan munda da tynyshtyq bermeı, aqyry jazyqsyz jannyń túbine jetedi. Tipti ony keri elge alyp kelip, qınap óltiripti degen de sóz bar.
Bul otyz jetinshi jyldyń zobalańyndaǵy oqıǵa. Sodan burynyraqta Zııattyń tuńǵysh uly shetinep ketse, ekinshi uly Merekeniń ómirge endi kelgen kezi eken. Ákesi ustalyp ketkende ekinshi ul qyrqynan endi shyǵyp jatypty. Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı jasy segizge endi kelgende shesheden jáne aırylady. Sodan bastapqyda naǵashylarynyń, odan keıinde ákesi Zııatpen osy jaqqa birge kelgen Ázimbaıdyń Berleshiniń qolynda bolady. Al jasy on jetige qaraǵan shaǵynda sol Berlesh kókesimen elge oralady. Shekaradan ótip, Zaısanǵa kelgende bul kókesi Almatydaǵy ákesiniń aǵasy Ahatpen habarlasady. Biraz jyl Berleshke baýyr basyp qalǵan Merekeniń odan ajyraǵysy kelmeı qatty qınalǵany da ras.
Qalaı bolǵanda da endigi jerde Ahat buǵan aǵa da, pana da bola biledi. Alǵashqyda qala ishindegi kásiporynnyń birinde jumysshy bolyp istegen Mereke sodan keıinirekte qala shetindegi kolhozda eńbek etedi. Sonda kóńiline jaqpaǵan basshylardyń kemshiligin synap óleń shyǵarady eken. Biraq óleńniń sońyna túspegen kórinedi. Solaı deı turǵanmen, qajy atasynyń óleńderin bylaı qoıǵanda «Qalqaman-Mamyr» syndy dastandaryn bastan-aıaq jatqa aıtýshy edi.
О́z basymyz Mereke aǵany Shákárimniń aqtalǵan bette 130 jyldyǵyna oraı Abaı elinde ótken aıryqsha jıynda kórgen edik. Budan keıingi jerde aǵamyz Abaı, Shákárim atalarynyń elde ótip jatatyn túrli sharalarynan qalǵan emes. Sol saparlarynyń birinde Semeıdegi bizdiń úıde de boldy, biz de aǵamyzdyń Almatynyń túbindegi Besaǵash aýylyndaǵy úıinde boldyq degendeı... Ahat aqsaqal bizdiń úlken atamyzben túıdeı qurdas bolsa, Mereke aǵamyz bizden bir múshel jasqa jýyq úlken edi.
Mereke aǵa osydan eki jyl buryn jasy seksenge bir jyl qalǵanda ómirden ozdy. Al keler jyly ol kisiniń qosaǵy Klara apaı da ómirden attanyp kete bardy. Bir abzaly sol, qazirde bul kisilerdiń bir ul, úsh qyzy, olardan taraǵan urpaqtary Almatyda turyp jatyr. Solardyń úlkeni Nurlan organnan zeınetke shyǵyp, qazirde áke shańyraǵynda tútin tútetip otyr. Qazirde ol ákesiniń jolyn jalǵastyryp, ár jerde bolyp jatatyn túrli sharalarda Shákárim babasy, jalpy ulylar áýleti týraly ulaǵatty áńgime aıtyp júr. Osy oraıda, Ahat atanyń joǵaryda esimi atalǵan uly Fzýlıden qalǵan jalǵyz tuıaq Dáýlet te ata shańyraǵynda otyrǵanyn aıta ketkenimiz jón bolar. Biraq ókinishke qaraı, ol azamat anasy basqa ulttan bolǵandyqtan ba qazaqshasy joq jáne jańaǵydaı jıyndarǵa qatysýǵa qulyqty emes. Buǵan ótken ómirimizdi, keshegi zamandy kinálaǵannan basqa ne dersiń! Qalaı bolǵanda da ulylar urpaǵyna amandyq tileımiz!
Dáýlet SEISENULY,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
ALMATY