Turǵyn úı qurylysynyń qarqyny qalaı?

Resmı málimetterge súıen­sek, 2018 jyldyń qańtar-shil­de aralyǵynda turǵyn úı qury­lysyna jumsalǵan jalpy qarjy kóleminiń 82%-yn qurylys kom­pa­nııalarynyń óz qarajaty qu­rapty. Bul sońǵy 10 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish. Demek, bıyl salynyp jatqan úıler negizinen memleket sýbsıdııasymen nemese qurylys kompanııalarynyń óz aqshasy esebinen salynýda. Sebebi qurylysqa eshkimniń aqsha sal­ǵysy joq. Elimizdegi ekinshi deń­­geıli bankterdiń de oǵan qulyq­­syzdyǵy baıqalady. 

Aıta keteıik, byltyr qań­tar-shilde aralyǵynda qury­lys kompanııalarynyń úı qury­ly­syn­daǵy ózindik qarajaty 69% bolsa, aldyńǵy jylǵy jar­ty­jyl­dyqta bul kórsetkish 74%-dy quraǵan bolatyn. Aıtyp otyr­ǵanymyzdaı, úı quryly­sy­nyń negizgi ınvestory bolýǵa tıis bankter de qurylysqa aqsha quıýǵa qulyqsyz. Bıylǵy alǵashqy jeti aıda ekinshi deń­geıli bankterdiń baspana salýǵa bergen nesıesi 14 mlrd teńgeni quraǵany osy­ny ańǵartady. Bul jalpy úı qu­ry­lysyna salynǵan ınvestısııanyń bar bolǵany 2,4%-y ǵana.

Bankterdiń qaryz berýdi toqta­týy baspana qurylysyndaǵy qara­­jatty ájeptáýir azaıtyp ji­ber­di. Bir jyl ishinde sala­lyq port­­feldiń kólemi 184,7 mlrd teń­gege, ıaǵnı 19%-ǵa kúrt tómen­dep ketkeni osyǵan baılanysty. Al bankterdiń salǵan qarajaty jal­py portfeldiń 6%-yn ǵana qu­­raı­dy. Salystyrý úshin aıta ke­te­ıik, 2009 jyly baspana salýǵa paı­­da­lanylǵan qarajattyń 20%-y bank­­ter­diń bergen nesıesi bolatyn.

Bankterden qaıyr bolmaǵanyn kórgen qurylys kompanııalary endi áleýetti tutynýshylardyń, ıaǵnı halyqtyń qarjylandyrýyna úmit artatyny túsinikti. Ol úshin kom­panııalar salynyp jatqan páter­lerdi aldyn ala sata basta­maq. Iаǵnı, tutynýshylardyń óz bı­daıyn ózine qýyryp berýge týra keledi degen sóz. Turǵyn úı qury­lysyn kepildendirý qorynyń máli­metinshe, kommersııalyq baspana­nyń 60%-y úleskerlik qurylysqa jatady eken. Mamandardyń aıtýynsha, bul úrdis 2020 jylǵa deıin saqtalady. 

Joǵarydaǵy málimetke sensek, byltyr jer úılerdi sanama­ǵan­da jańadan 72,9 myń páter salyn­sa, sonyń 43,7 myńy úles­ker­lik qarjylandyrýmen boı kóteripti. Al 2018 jyldyń qań­tar-shilde aralyǵynda 34 myń páter salynǵan bolsa, onyń 20,5 myń­daıy úleskerlerdiń qarjy­laı qol­daýynyń arqasynda boı kótergen. 

Bankter qarajatyn táýekelge tikkisi kelmeıdi

Sońǵy birer aıda bankterdiń ıpote­kalyq nesıe berýdi ulǵaıt­qany baıqalady. Degenmen, jekelegen bankterdiń ıpotekalyq nesıe portfeline úńiler bolsaq, ıpoteka naryǵynyń da memleket demeýine muqtaj ekeni kórindi.

О́tken jylǵy tamyz ben bıyl­ǵy tamyz aıyna deıingi aralyqta ekinshi deńgeıli bankter ekonomı­kany 12,7 trln teńgege nesıe­len­diripti. Bul aldyńǵy jyldaǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 24,5 paıyzǵa joǵary kórsetkish. 

Nesıelendirý kólemi kúrt kó­beı­genniń ózinde de keıbir segmentterde erekshe órleý baıqa­lady. Máselen, 2017-2018 tamyz aılary aralyǵynda berilgen ıpo­tekalyq nesıe, ıaǵnı turǵyn úı qu­rylysy men satyp alýǵa berilgen qaryz rekordtyq 44 paıyzǵa artyp 470,1 mlrd teńgege jetti. 

Ipotekalyq nesıege qaıta ora­­lar bolsaq, byltyrǵy tamyzdan bergi 12 aı ishinde berilgen 470,1 mlrd teńgelik ıpotekalyq qaryz­dyń 63,6 paıyzy, ıaǵnı 299 mlrd teńge «Turǵyn úı qurylys jınaq bankine» tıesili. Aıta kete­ıik, jyl sanap bul banktiń ıpo­teka nary­ǵyndaǵy úlesi ulǵa­ıyp kele­di. Byltyr onyń úlesi 62,3 paıyz bol­ǵan-dy. Al 5 jyl buryn tipti ıpo­te­ka naryǵyndaǵy TQJB-nyń úle­si 20,4 paıyzdan aspaǵan bolatyn. 

Aımaqtardyń qarqyny kúsheıdi

Ulttyq ekonomıka mınıstr­ligi Statıstıka komıtetiniń máli­metinshe, sońǵy ýaqytta Al­maty men Astanada turǵyn úı qury­ly­synda kópqabatty úıler salý qar­qyny báseńdepti. Bıylǵy jyl­­dyń alǵashqy jartysynda As­ta­nada 938,9 myń sharshy metr kóp­qabatty jańa úı salynsa, Al­matyda osy ýaqyt aralyǵynda 340,5 myń sharshy metr úı salyn­ǵan. Bul ótken jyldyń sáıkes keze­­ńi­­men salystyrǵanda tıisinshe 24,1 jáne 28,1 paıyzǵa tómen kórsetkish. 

Deı turǵanmen, jalpy res­pýblıka boıynsha turǵyn úı qu­ry­lysynyń kólemi 2,7 pa­ıyzǵa artqanyn da atap ótý kerek. Baspana qurylysynyń qar­qyny elimizdiń 12 oblysynda jo­ǵar­ylap keledi. Sonyń ishinde Almaty oblysy turǵyn úı qu­ry­lysy jaǵynan respýblıka boıynsha kóshbasshy bolyp otyr. Byltyrǵy jylmen salys­tyr­ǵanda bul oblystaǵy qurylys­tyń qarqyny 51 paıyzǵa bir-aq kóterilgen. 

Odan keıingi oryn Túrkistan oblysyna tıesili, atalǵan aımaq­taǵy qurylys kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 43,8 paıyzǵa kóterilipti. Úshinshi oryn Mań­ǵys­taýǵa tıesili, bul óńirdegi kórse­t­kish 43 paıyzǵa ulǵaıǵan.

Basqa oblystardaǵy ahýaldy tilge tıek eter bolsaq, baspana qurylysyn salý qarqyny ótken jylmen salystyrǵanda Batys Qazaqstanda – 39,9%-ǵa, Atyraý oblysynda – 29,8%-ǵa, Qostanaı oblysynda – 26,6%-ǵa, Jambyl oblysynda – 20,6%-ǵa, Aqtóbe oblysynda – 13,4%-ǵa, Qaraǵandy oblysynda – 7,6%-ǵa, Shyǵys Qazaqstanda – 6,8%-ǵa, Aqmola oblysynda – 3,1%-ǵa, Soltústik Qazaqstanda – 0,8%-ǵa kóterilipti. Al Almaty men Astana qala­larynan bólek Pavlodar (9,9%) men Qyzylorda oblystarynda (30,7%) bul kórsetkish báseńdegen.

«7-20-25» baǵdarlamasy orta taptyń ekonom sanatty úılerin usynady

О́ńirlerdegi úı qurylysyna mem­lekettiń osy baǵyttaǵy baǵ­dar­lamalary sep ekeni daýsyz. Máse­len, bıyl sáýir aıyna deıin úı qurylysy byltyrǵy jyl basynan aıtarlyqtaı azaıyp ketken edi. Onyń sebebi joǵaryda aıtyl­ǵandaı bankterdiń ıpotekalyq nesıeni qysqartýy men qurylys kompanııalarynyń ózderiniń qa­ra­jattarynyń azaıýy. Alaıda sáýir­­den bastap «7-20-25» ıpo­te­kalyq baǵdarlamasynyń ashyl­ǵanynan keıin bankter memlekettiń kepildigine súıenip naryqty qaı­ta qarjylandyra bastady. Mem­le­­ket­tiń saıasaty óńirlerge bet bur­­ǵany sol eken, Astana men Alma­ty­daǵy qurylys báseńdep, ese­si­­ne oblys ortalyqtarynda úı qu­­ry­lysy kúrt kóbeıdi. Ras, atal­­ǵan ıpotekalyq baǵdarlama bo­ıyn­sha maquldanǵan nesıeniń 60 pa­ıyz­dan astamy áli de bolsa Almaty men Astana qalalaryna tıesili. Degen­men, bul eki qala na­ryǵ­yndaǵy suranystyń ózge aımaq­tardaǵydan aıtarlyqtaı joǵary ekenin de esten shyǵarmaý kerek. Al ekinshi deńgeıli bankter­diń kommersııalyq ıpotekasyna kóp ıek arta bermeıtin oblys orta­lyq­­tary­nyń turǵyndary jańa ıpo­­te­kalyq baǵdarlama arqy­ly je­ńil­detilgen memlekettik baǵdar­la­ma­ǵa qatysýǵa múmkindik alyp otyr. 

Sonymen qatar «7-20-25» ıpo­tekasynyń basty maqsaty – ortasha tabysty halyqty qoljetimdi úımen qamtamasyz etý. Bul da óz kezeginde naryqta qymbat úılerge qaraǵanda ekonom sanattaǵy bas­panalardyń kóptep salyna bas­taýyna alǵyshart boldy. 

Baýyrjan MUQAN,

«Egemen Qazaqstan»