EL TAǴDYRY KÁSIPKERLER QOLYNDA

“Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy osyny aıqyn kórsetip otyr Eger táýelsizdikten bergi Qazaqstannyń jańa tarıhyna kóz jiberetin bolsaq, ony alǵa qoıylǵan aıshyqty mindetterine sáıkes ekige bólip qarastyrýǵa bolatyn sekildi. Birinshi kezeń – el bolý kezeńi. Bul kezeńde Qazaqstan ózin táýelsiz el retinde jarııalap, syrtqy álemmen tikeleı qarym-qatynas ornata bastady. Birqatar halyqaralyq uıymdarǵa múshe bolyp kirdi. О́ziniń syrtqy saıasatyn belgiledi. El ishinde naryq ekonomıkasyn ornatý óris aldy. Memlekettik qurylymdar tolyq qalyptasty. Qoldaǵy bar múmkindikter esep­ke alynyp, soǵan sáıkes áleýmettik-ekono­mı­­kalyq baǵyttyń basymdyqtary aıqyndal­dy. Mine, osy kezde Elbasy elimizdiń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasyn jarııalap, halqymyzdy jarqyn bolashaqqa jigerlen­dirdi. Strategııada belgilengen ýaqyt ólsheminiń alǵashqy 10 jyldyq bóligin artqa tastadyq. Osy 10 jylda ekonomıkalyq saıasatta kóptegen jumystar atqaryldy. Halqymyz saýda jasap úırendi. Tabıǵı resýrstardy ıgerý kezeńi bastalyp, ol birshama sátti júzege asty. Bulaı deıtinimiz, osy 10 jyl­dyń ózinde Qazaqstan tabıǵı resýrstardan alynǵan shıkizat kózderin halyqaralyq rynoktarǵa shyǵarý múmkindigine ıe bolyp, sonyń nátıjesinde eldiń táýelsizdik murat­tary eń aldymen ekonomıkalyq turǵydan bekidi. Árıne, syrtqy saıasattaǵy tabystary­myz da az bolǵan joq. Sonyń aıshyqty kórinisi – buryn jas táýelsiz Qazaqstannyń ózin bylaı qoıyp, túrki áleminiń eshbir memleketi osy ýaqytqa deıin qol jetkizbegen bıik meje EQYU-ǵa tóraǵa bolyp, Eýropa tórine shyqtyq. Mundaı bıikke TMD memleketteri arasynda da birinshi bolyp kóterildik. Sonymen “Qazaqstan-2030” Strategııasynyń alǵashqy 10 jyly sátti qorytyndylandy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Endi Elbasymyz odan da tereń ketti. Ústimizdegi jyldyń aqpan aıyndaǵy jańa Joldaýynda Qazaqstannyń aldymyzdaǵy 10 jyldyqtaǵy jańa damý mejesin aıqyndady. Oǵan jeter joldardy saralady. Bilgen adam úshin ótken 10 jyldaǵy meje men jańa 10 jyldyq mejeniń arasynda úlken aıyrma­shylyq bar. Birinshi 10 jyldyqta Qazaqstan halqy negizinen kásipkerlikti ashyp júrgizý­diń ádis-tásilderin meńgerdi. Aramyzdan kásipkerler atalatyn úlken áleýmettik top bólinip shyqty. Olar kásip túrlerin ashyp, júrgizý arqyly elimizdi qajetti taýarlarmen qamtamasyz etti. Halyqqa jumys taýyp berdi. Biraq olar osy 10 jyldyń ishinde álemdik rynokta básekelestik qabiletin shyńdap úırengen joq. Kóp jaǵdaıda memleket­tiń qoldaýy, qamqorly­ǵyna senip jumys istep keldi. Al aldymyzdaǵy jańa 10 jyldyqtyń mindeti endi osy kásip túrlerin ıgerý isin odan ári tereń­dete túsý bolyp otyr. Máselen, bizde munaı men tabıǵı gaz baılyǵy bar. О́kinishke oraı, ony shı-ki­zat túrinde ǵana satyp kelemiz. Endi olardy óń­deý isine kirisýimiz kerek. Sondaı-aq bizde me­tall shıkizaty da mol. Biz ony Keńes Odaǵynan qalǵan dástúr boıynsha bastapqy óńdeý satyla­ry­nan ǵana ótkizip keldik. Bul salada tereńdetip óńdeý, óńdeýdiń úshinshi, tórtinshi shegine deıin jetý mindeti taǵy da aldymyzda tur. Basqa ekonomıkalyq salalardaǵy jaǵ­daıy­myz da osyǵan uqsas. Mal ósirýge múmkindik beretin úlken óris bar. Sapaly astyq ósetin keń jazıraly alqaptar bar. Qazaqstanda ne joq deısiz, bári bar. Biraq, osy bar dúnıeni iske asyrý, birdi eki etý jaǵy jetpeı jatyr. Nege jetpeıdi? Sebebi, bizdiń adamdar buryn mundaı ispen aınalysyp kórmegen. Aınalysyp kórmedik dep qarap otyra berýge taǵy da bolmaıdy. О́ıtkeni, ómir bir orynda turmaıdy. Búkil álem alǵa basyp keledi. Otyra bersek, sol alǵa basqan álemniń shańynda qalmaqpyz. Sondyqtan Elbasy osy álemdegi ózgerister men barǵan saıyn alǵa umtylyp otyrǵan halyqtardyń júrisine sáıkes elimizdiń aldyna jańa meje­ler qoıyp otyr. Sonyń biri aldymyzdaǵy 10 jyldyń ishinde álemdegi eń damyǵan 50 eldiń qataryna qosylý talaby bolyp otyr. Osy bıik mejege biz ózimizdiń tabıǵı resýrstarymyzben ǵana emes, sol tabıǵı resýrstarǵa arqa tireı alatyn ónerimizben, bilimimizben jetýimiz kerek. Sonymen alǵashqy onjyldyqtyń negizgi mindeti – tabıǵı resýrstardy iske asyrý bolsa, jańa onjyldyqtyń mindeti – adam resýrstaryn iske asyrý bolyp tabylady. Bul mindet birinshisine qaraǵanda áldeqaıda aýyr jáne abyroıly. Osy mindetti júzege asyrýda eń aýyr salmaq alǵashqy onjyldyqta ósip-jetilgen kásipkerler korpýsyna túseıin dep otyr. Sondyqtan jańa Joldaýda kásipkerlikti damytý isine asa úlken mán berilgen. Ári oǵan úlken daıyndyq jumystary da júrgizilip keldi. Kásipkerlikti damytýdyń zańdyq bazasy ústin-ústin jańartylýda, jetildirýde boldy. Zamanǵa laıyqty jańa kásipkerlerdi shyǵarý úshin Qazaqstannyń bilim salasyna reformalar júrgizildi. Qazaqstannyń jastary memlekettiń kúshimen shet memleketterdiń eń jaqsy degen joǵary oqý oryndaryna bilim alýǵa jiberildi. Memleket pen jeke menshik áriptestigin ornatýdyń tetikteri qarastyryldy. Ákimshilik reformany júrgizý isi qolǵa alyndy. Qazaqstannyń quqyq qorǵaý organda­rynyń jumysy retteldi. Bul jumystar budan keıingi kezeńderde de júre beretin bolady. Mundaǵy sapyrylysyp jatqan sandaǵan sharýalardyń barlyǵy bir maqsatqa baǵyndyrylyp kelgendigin kózi qa­raq­ty oqyrmandar ańǵaratyn bolar. Ol maqsat Qazaqstannyń ekonomıkasyn ártaraptandy­rýǵa, ıaǵnı san qyrly etýge, halyqaralyq básekede talasqa túse alatyndaı kásiptiń jańa túrlerin meńgerýge baǵyttalyp otyr. Qazaqstan Úkimeti Elbasynyń jańa Joldaýy jarııalanysymen ondaǵy alǵa qoıylǵan mindetterdi júzege asyrý isine birden bel sheship kirisip ketti. Joldaýdan beri bolyp jatqan Úkimet otyrystarynyń kópshiligi, tipti barlyǵy da osy máselege arnalyp keledi. Máselen, osy aptada ótken Úkimet otyrysy Qazaqstannyń 2014 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlama­syn qarasa, onyń aldyndaǵy otyrys “Bız­nestiń jol kartasy-2020”, bıznestiń aldyn­daǵy ákimshilik kedergilerdi azaıtý másele­lerine arnaldy. Eger osy qaralǵan máseleler­diń barlyǵyna kóz jibere qaraıtyn bolsaq, olar negizinen kásipkerlikti damytýǵa baǵyttal­ǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Sebebi belgili. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, Joldaýdy júzege asyrý úshin memleketke eń aldymen kásip­kerlik ortanyń qoldaýy qajet. Kásipker­l­ik degenimiz qoǵamdy alǵa súıreıtin jetekshi kúshtiń biri bolyp tabylady. Jańa ındýstrııa­lyq jobalardy júzege asyratyn solar, halyqqa jumys taýyp beretin solar. О́ıtkeni olar bul iske óziniń qarjysymen qatar búkil kúsh-jigerin, aqyl-oıyn baǵyttaıdy. Kásipker neǵurlym bilikti de bilimdi, básekelestik qabileti myǵym, sonymen qatar otansúıgish patrıot, eldiń qamyn oılaıtyn kemel bolsa, onda osy toptyń kúshimen taýdy buzyp, tasty qoparýǵa bolady. Memlekettiń bıznespen aradaǵy áriptestikti qalyptastyryp, damytýǵa umtylatyndyǵy da sodan. Árıne, kásipkerlik kópshiliktiń qoldaýyna ıe bolý úshin oǵan jumys isteýge qolaıly múm­kindikter týdyrylýy kerek. Qazirgi Úkimettiń júrgizip otyrǵan jumysynyń barlyǵy osyǵan baǵyttalýda. Úkimet basshysy Kárim Másimov osy baǵyttaǵy mańyzdy máselelerdi qaraǵan tusta “Bul máselege kásipkerlerlik qurylym­dardyń ózi qalaı qaraıdy eken?” degen suraqty jıi qoıatyn sebebi de osydan. Joǵaryda Úkimet otyrysy “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasyn ázirlep, pysyq­tap jatqandyǵyn aıttyq. Bul baǵdarlama memleket pen bıznestiń arasyndaǵy qarym-qatynasty jańa jaǵdaıda retteýdiń múddeli máselelerin qarastyrǵan. Bızneske qoldaý kórsetýdiń joldaryn aıqyndaǵan. Onyń joba­sy jasalmas buryn elimizdiń ár óńirlerindegi kásipkerlik qurylymdarmen, sonymen qatar damý ınstıtýttary jáne bankter ókilderimen, Qazaqstan qarjygerleri assosıasııasymen, Qazaqstan kásipkerleri forýmynyń keńesimen, “Atameken” odaǵy” ulttyq ekonomıkalyq pala­tasymen, Úkimettiń ekonomıka salasyn­daǵy negizgi operatory bolyp tabylatyn “Samuryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qorymen jáne múddeli memlekettik organdarmen keń kólemde talqylanǵan. Bul baǵdarlama kásipkerlikke qoldaý kórsetý­diń jańa ádis-tásilderin belgilep otyr. Olar – bankterdiń kásipkerlerge beretin nesıeleriniń paıyzdyq stavkalaryn memleket esebinen sýbsıdııalaý, jekelegen nesıelerdiń qaıtarylymyna memlekettik kepildik berý, kásipkerlerge qyzmet kórsetetin ınfraqu­rylymdyq alańdardy ázirleý, kásipkerlerge servıstik qoldaý kórsetý. Bul qoldaý sharalary qandaı jaǵdaıda kórsetiletindigi, qandaı óńirlerge qandaı kólemde kórsetiletindigi ekshelengen. Máselen, Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi qarjylandyrýdyń jalpy lımıtin belgilep, ony óńirler boıynsha bóledi. Munda birinshi kezekte óńirlerdegi halyqtyń sany, sonymen qatar jalpyulttyq shıkizattyq emes úlestegi óńirdiń úlesi esepke alynady. Osy arqyly qolǵa tıgen qarjyny jergilikti atqarý organdary óz sheshimderimen baǵdarlamany júzege asyrý úshin jumsaıtyn bolady. Qarjy negizinen jańa óndiris oryndaryn ashý isine baǵyttalady. Sonymen qatar osy jaǵdaıǵa oraı kóptegen kásipkerlik qurylymdar buryn­ǵy jumys istep jatqan óndiris oryndaryn keńeıtý, jańǵyrtý úshin de memlekettiń qoldaý kórsetýin ótingen bolatyn. Bul ótinish jeke qarastyrylý ústinde. Onyń qorytyndysy jýyqta jarııa etiledi. Bul baǵdarlamany júzege asyrýǵa elimizdegi ekinshi deńgeıdegi bankter qatystyrylady. Bankter bul iste úlken ról oınaıdy. О́ıtkeni, negizgi nesıelik qarjyny kásipkerler úshin solar bóledi. Bankter osy baǵdarlamany júzege asyrý úshin óz saıasattaryn, is-áreketterin aı­qyndap, qajetti baǵdarlamalyq qujatty jasap, ony jergilikti atqarý organdaryna tapsyrady. Banktiń belgilegen syıaqy stavkasyn sýbsı­dııa­­­laý máselesin mine, osy jergilikti organdar sheshedi. Iаǵnı, osy arada bankter men jergi­likti atqarý organdarynyń arasynda ózara tıimdi jumys isteý tásilderi qalyptasýy tıis. Kásipkerdiń “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasyna qatysýyn yntalandyrý tetigi nesıeniń syıaqy stavkasynda belgilengen. Basty shart – kásipkerdiń ózi óndiretin óniminiń keminde 10 paıyzyn eksportqa shyǵara alýy. Mundaı jaǵdaıda nesıe stavkasy 60 paıyz sýbsıdııalanatyn bolady. Eger ónimdegi eks­port úlesi 30 paıyz ben 40 paıyz aralyǵyn­da bolsa, onda nesıe stavkasy 70 paıyz sýbsıdııa­lanady. Al ónimdegi eksport úlesi 50 paıyzdan asqan jaǵdaıda nesıe 90 paıyz sýbsı­dııalanady. Nesıelerdi ishinara kepildendirý isinde de ózindik shama mólsheri belgilengen. Kepilden­dirý­diń eń iri kólemi 3 mlrd. teńge kóleminde. Ol joba qunynyń 50 paıyzynan aspaıtyn bolady. Kepildendirý uzaqtyǵy ári ketkende 10 jyldy quraıdy. Bul kepildendirý kásiporyn jańa joba boıynsha jańǵyrtylǵan nemese keńeıtilgen jaǵdaıda, sondaı-aq jańa óndiris orny qurylǵan jaǵdaıda júzege asady. Osyndaı memlekettik qoldaý sharalary eksporttyq operasııalarmen qatar kásipkerler elimizdiń ishki rynogynda qazaqstandyq úlesti arttyrý isine qatysqan jaǵdaıda da júzege asady. Ol úshin kásiporynnyń básekelestik qabileti aıqyndalady. Kóp rette shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndar arasynda óńirlik jaǵdaıda júıe qurýshy sýbektilerge basymdyq beriledi. Sonymen qatar, qazaqstandyq ındýs­trııalandyrý kartasyn júzege asyrý isine jáne ulttyq kompa­nııalardaǵy memlekettik satyp alý tapsyrysyna qatysý deńgeıi esepke alynady. Baǵdarlamada elimizdiń alǵa qoıyp otyrǵan múddeli maqsattaryna sáıkes birqatar sala­larǵa basymdyq berilgen. Olar – metallýrgııa, metall óńdeý jáne máshıne jasaý, hımııa jáne munaı-hımııa ónerkásibi, dári-dármek óndirisi, qurylys materıaldaryn shyǵarý óndirisi; bıdaı óndirisin eseptemegendegi bútindeı agro­ónerkásiptik keshen sýbektileri, týrızm men jeńil ónerkásip, saýda, jyljymaıtyn múlik operasııalaryn eseptemegendegi qyzmet kórsetý salalary, sonyń ishinde tur­mys­tyq qyzmet sala­lary. Mine, osy salalar boıynsha jumys isteıtin kásipkerlik sýbektiler “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlama­syna qatysyp, memlekettik jeńil­dikterdi paıdalana alady. Úkimet otyrysynda baǵdarla­many júzege asyrýǵa qatysýshylar ózderiniń bul iske yntaly ekendikterin bildirdi. “Atameken” odaǵy” ulttyq eko­nomıkalyq palatasynyń tór­aǵasy Azat Perýashev “Bıznestiń jol kartasy-2020” jobasynyń burynǵy baǵdarlamalardan bir ereksheligi retinde onda tuńǵysh ret óndiristik sektordy qoldaý isi naqty kórsetilgendigin, joba tu­tastaı osy maqsatqa arnalǵandy­ǵyn atap kórsetti. Al burynǵy baǵdarla­malar kóbinese saýda-qar­jylyq sektorǵa qaraı baǵyttalyp kelgen bolatyn. Sonymen qatar jańa baǵdarlama óńirlik bıznesti qoldaý maqsatyn kózdep otyr. Demek, osy isti júzege asyrý sal­ma­ǵy eń aldymen óńirlerge túsetin bolady. Qazaqstan kásipkerleri forýmy keńesiniń tóraǵasy Raıymbek Batalov kásipkerlik qurylymdardyń bul baǵdarlamany jańalyq retinde qabyldap, ony júzege asyrýǵa ynta tanytyp otyrǵandyqtaryn jetkizdi. О́ıtkeni bul baǵdarlamada olardyń múddesi kózdelgen. Sonymen Elbasy alǵa qoıǵan elimizdiń 2020 jylǵa deıingi damý strategııasyna sáıkes kásipkerler aldynda jańa abyroıly mindet tur. Ol mindet – burynǵydaı saýda-sattyqpen aınalysý ǵana emes, ónim shyǵarý mindeti. О́nim bolǵanda eksportqa shyǵarýǵa laıyqty nemese óz elimizdiń ishinde qat bolyp otyrǵan, óndiristi damytý úshin qajet bolyp otyrǵan zattardy shyǵarý. Al bul ońaı emes. Ol úshin joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, óner men bilim kerek. Kásipkerlik qurylymdar tezdetip jetilip, óz isine shynaıy kómek bere alatyndaı menedjerler men kadrlyq quramdy saılap, jańa tehnologııalar boıynsha jumys istep úırenýi kerek. Osyǵan qoly jetkender bola­shaq­ta alǵa ozatyn bolady. Mundaı kásipker­lerge memleket te qoldaý kórsetip otyrady. Osy máseleni Úkimet otyrysynyń sonynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov qadap aıtty. Elimizdiń Reseımen, Belarýspen Keden odaǵyna birigýiniń ózi el kásipkerleriniń aldynda básekelestik qabiletti shyńdaý minde­tin qoıatyndyǵyn atap kórsete otyryp, osy turǵydan alǵanda qaralyp otyrǵan máseleniń aýqymy asa keń ekendigin, buǵan biz Elbasy júk­tegenindeı ekonomıkamyzdy ártaraptan­dyr­ǵan jaǵdaıda ǵana qol jetkize alatyndy­ǵymyzdy málimdedi. Bul maqsatqa jetý úshin Úkimettiń, jergilikti atqarý organdarynyń, kásipkerlik qurylymdardyń birlesken jumysy qajet. Iаǵnı, atalǵan maqsatqa keshendi ádis-tásilderdi júıeli iske qosqanda ǵana jete alamyz. “Mine, osyndaı mindetti Memleket basshysy bizdiń aldymyzǵa qoıdy, biz ony oryndaıtyn bolamyz”, dedi Kárim Másimov. Suńǵat ÁLIPBAI. “ELEKTRONDY ÚKIMETTIŃ” KО́KJIEGI Elimizdiń básekege qabilettik deńgeıin kóterý maqsatynda aqpa­rattyq tehnologııalar júıesine júkteler jaýapkershilik júgi zor. Osyǵan baılanysty sońǵy jylda­ry bizdiń elimizde “Elektrondy úkimet” (EÚ) qurýdyń ınfraqury­ly­myn qalyptastyrý, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııa­lardy qoldana otyryp, ınternet jáne basqa kanaldar arqyly elek­trondy qyzmet kórsetý máselelerin damytý erekshe kún tártibine qoıyl­dy. Elbasy Nursultan Nazarbaev 2008 jyly “Nur Otan” HDP-nyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres boıynsha ótkizgen forýmynda EÚ qurýdyń sybaılas jemqorlyq inde­tin joıýdaǵy bas­ty tıimdilikterin aıta kelip, árbir adam elektrondy júıe arqyly kór­se­tiletin qyzmet túr­leri týraly to­lyq ta naqty aq­parat alýǵa jáne sol qyzmetterdi der ýaqytynda ári sapaly paıdala­nýǵa jan-jaqty múkindik alýy qa­jettigin atap kór­setken bolatyn. Elimiz boıynsha keshendi túrde qol­ǵa alynǵan osy ıgi bastama óziniń naqty jemisin bere bastady. BUU-nyń álem elderi boıynsha jyl saıyn ótkizetin elektrondy úkimet qurý jónindegi jahandyq daıyndyq reıtınginiń derekterine sáıkes Qazaqstan ótken jyly 81- orynnan 46-orynǵa jyljyp, Reseıden (59 oryn), Ýkraınadan (54), Belarýsten (64) ozyp alǵa shyqty. Elimiz boıysha qazirgi kúni “e-úkimet” portalynda 70 myńnan astam turaqty tutynýshy zańdy jáne jeke tul­­­ǵalar tir­kelgen. Tele­kom­mýnıka­sııa­lyq ınfraqu­ry­lymdy da-my­tý boıyn­sha 91- orynda turǵanyna qa­ra­mastan Qa­zaq­stan “on-laın” qyz­me­tin kórsetý júıe­si boıynsha álemdik ortasha 0,286 kórsetkishten birshama alǵa shyǵyp, 24-shi oryndy ıelense, jańa izdenisterge daıyndyǵy jóninen 22-oryndy ıelenip otyr.  Azamattardy elektrondy memleket­tik jobalarǵa tartý jónindegi elektrondy qamtý klassıfıka­sııasy boıynsha Qazaqstan 2010 jyly álemde 18-orynǵa shyqty. 2008 jyly bul kórsetkish boıynsha elimiz 106-shy orynda bolatyn. Dúnıe júzi elderiniń EÚ júıe-sin paıdalanýǵa daıyndyq dáreje­sin BUU-nyń Ekonomıka­lyq jáne áleýmettik damý departamenti anyq­taıdy. Olar jyl saıyn álem­niń 192 memleketiniń osy tehnolo­gııany paıdalaný qýaty jáne múmkindikteri jónindegi esebin alyp, jaryqqa shyǵaryp otyrady. Árbir memlekettiń elektrondy úkimetti júzege asyrýǵa daıyndyq ındeksi úsh baǵyt boıynsha anyq­talady: adam qýatyn damytý ındeksi, aqparattyq-kommýnıka­sııalyq tehnologııalar ınfraqu­rylymynyń ahýaly jónindegi ındeks jáne on-laındyq memle­ket­tik qyzmet kórsetý ındeksi. BUU-nyń reıtıngi boıynsha alǵashqy úzdik bestiktiń qataryn burynǵysha Ońtústik-Shyǵys Azııa, Batys Eýropa jáne Soltústik Amerıka memleketteri, Koreıa, AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa, Nıderland ıelengen. Qazaqstan reıtınginiń ósýine qolda bar aqparattyq júıeni árta­raptandyrý jáne jańa júıelerdi engizý maqsatyndaǵy tıimdi tehno­lo­gııalyq saıasatty turaqty júrgizý sebep boldy.  Internet-aýdıtor­larynyń zertteýlerine sáıkes 2009 jyldyń sonynda ınternet júıesin paıdalanýshylar sany elimiz boıynsha 3,16 mln. adamdy nemese elimizdiń barlyq turǵyndarynyń 19,8 paıyzyn quraǵan. Jalpy alǵanda 2008 jyldyń jeltoqsa­nynan 2009 jyldyń jeltoqsanyna deıin ınternet-aýdıtorııa 30 paıyz artqan. Burynǵysynsha ınternet júıe­sin paıdalaný negizi turǵyndardyń úıindegi kompıýterler bolyp ta­bylady. Máselen, 2008 jyly ın­ternet júıesin úıinde paıdalana­tyndardyń úles salmaǵy 56 paıyz bolsa, 2009 jyldyń sonynda bul kórsetkish 61 paıyzdy quraǵan. Al jumys oryndarynda ınternet júıesin paıdalanatyn eresek ınternet-tutynýshylar 2008 jylǵy qazan aıyndaǵy 17 paıyzdan, 2009 jylǵy qarasha aıyndaǵy 14 paıyzǵa deıin tómendegen. Memlekettik organdar jáne aza­mattar úshin “Elektrondy úkimet” qyzmetin kórsetýde birshama oń jetistikterge qol jetkizildi. “Elek­trondy úkimet” portaly turaqty túrde jumys isteıdi. Ony damytý maqsatynda tıimdi sharalar júzege asyrylýda. 2009 jyly osy portal boıynsha qosymsha 15 qyzmet túri kórsetildi. Bul portal qyzmetin tutynýshylar sany 1,6 mln. adam­nan asty. Qazir bul portalda 59 elektrondy qyzmet túri kórsetile­di. Máselen, tutynýshylar osy portal arqyly sottalmaǵandyǵy jóninde, menshigindegi múlikter jónindegi anyqtamalar alýlaryna bolady. Qazirdiń ózinde Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kýálandyrý ortalyqtarynyń 28 tirkeý oryn­dary ashyldy. Qazirgi kúni Ulttyq kýálandyrý ortalyǵynyń 53 myńnan astam elektrondy sandyq qol qoıý júıesi jumys isteıdi. Ortalyq memlekettik organdardyń elektrondy qyzmet kórsetý júıe­simen qatar jergilikti atqarýshy organdardyń memlekettik qyzmet kórsetý júıesiniń jumysy da jandandyrylýda. Máselen, 2009 jyldyń qarasha aıynda tájirıbe retinde Pavlodar oblysynda “e-ákimdik” júıesi iske qosyldy. Bul portal 5 elektrondy servıs qyzmetin kórsetedi. Elektrondy úkimet qyzmetiniń jańa túrlerin iske qosý maqsatynda júıeli jumystar júzege asyrylýda. Biryńǵaı elektrondy qujat suryptaý júıesine 16 ákimdik, onyń ishinde Astana jáne Almaty qala­la­rynyń ákimdikteri qosyl­ǵan. Sonymen birge vedomstvoara­lyq qu­jat suryptaý ortalyǵyn ár­tarap­tandyrý maqsatynda ke­shendi shara­lar júzege asyrylýda. “Elektrondy úkimettiń” tólem tóleý shlıýzin damytý sheńberinde ekinshi deńgeıli banktermen ıntegrasııalaný sharalary júzege asyryldy jáne bankterdiń aǵymdaǵy shottaryn paıdalaný arqyly tólem kartalarymen tólem tóleý mehanızmderi júzege asyryldy. “Qazkommersbank”, “BTA”, “Nurbank”, “Reseı jınaq banki” sııaqty ekin­shi deńgeıli bank­termen yntymaq­tastyq baı­lanys uıymdastyryldy. Tólem tóleý shlıýz­deri boıynsha qa­zirdiń ózinde Salyq komı­tetiniń jáne Ádilet mınıstrligi qyzmet­teri boıyn­sha 120 salyq túrin tóleýge bolady. “Elektrondy úki­met” jáne elek­tron­dy qyzmet túr­lerin damytý maq­satynda 2009 jyl­ǵy jeltoqsan aıyn­da qanatqaqty aımaq retinde Astana qalasy boıyn­sha “e-notarıat” atty biryńǵaı nota­rıaldyq aqparat­tyq júıe ınves­tı­sııa­lyq jobasy ónerkásiptik paıdalanýǵa berildi. Bul shara notarıaldyq júıeniń turǵyndarǵa sapaly quqyqtyq notarıaldyq qyzmet kórsetý deńgeıin ósirýge baǵyttalǵan. 2010-2012 jyldar aralyǵynda bul júıe búkil elimiz boıynsha jumysqa qosylatyn bolady. О́tken jyldan bastap “e-lı­senzııalaý” jónindegi memle­ket­tik derek bazasyn qurý jónindegi joba júzege asyryla bastady. Qazirgi kúnge deıin bul júıege 9 memleket­tik organ qosylsa, bıyl taǵy da 10 memlekettik organ qosylmaq. Joba tolyǵymen 2012 jyly jumys isteıdi. Búginde memlekettik organ­dar lısenzııa­lardy elektron­dy tásil boıynsha bere bastady. Qazir elimiz boıynsha eń joǵa­ry suranysqa ıe bolyp otyrǵan www.goszakup.kz memlekettik elektrondy saýda-sattyq portaly bolyp otyr. “Elektrondy memle­kettik saýda-sattyq” avtomattan­dyrylǵan ıntegrasııalan­dyryl­ǵan memlekettik aqparattyq júıe bolyp tabylady. Sonymen qatar ol satyp alýshylardy jáne satý­shylardy biryńǵaı aqparattyq júıege toptastyratyn “Elek­trondy úkimettiń” quramdas bir bóligi bolyp sanalady. Mem­leket­tik saýda-sattyqty elektrondy tásil arqyly júrgizý bul salada jemqorlyq quqyq buzýshylyq­tardy boldyrmaýǵa, jeń ushynan jalǵasqan sybaılastyqty joıýǵa múmkindik beredi. Salada móldir­lik pen ashyqtyqty qamtamasyz ete otyryp, ádil básekelestik or­natýǵa múmkindik jasaıdy. Mem­le­kettik saýda-sattyqqa shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin meılinshe keńinen tartýǵa múmkin­dik beredi. Qazir bul júıege 80834 saýda-sattyq jarnamasy kirgi­zilgen. Budan buryn ótkizilgen 143135 elektrondy memlekettik saýda-sattyqtyń qorytyndysy jarııalanǵan. Bul júıe qazirdiń ózinde bıýdjet qarjysyn 24,6 paıyz únemdeýge múmkindik berdi. Jylqybaı JAǴYPARULY.