ÁKE MEN BALA

Ár adam ata-anasyn qadir tutady. Áke-shesheńdi kózi tirisinde qurmetteı bilgenge ne jetsin! Bizdiń qyzmettes joldasymyz Ji­ger de óziniń áke-sheshesine qolynan kelgenshe qam­qor­lyq jasap júrgen jannyń biri. Ákesi Týmyrza Qo­zy­keuly 1930 jyly Reseıdegi Chelıabi oblysy, Varna aýdanynda týǵan. Ata-anasy erte qaıtys bolyp, je­timdiktiń ashy dámin tatqan. Jastaıynan Chelıabi, Mag­nıtogor zaýyttarynda eńbek etken. Krasnoıar ólkesinde Otan aldyndaǵy boryshyn ótegen soń, qazaq joldastarymen birge Almaty qalasyn tamashalaýǵa kelgen. Keıin osy óńirde úılenip, turaqtap qalǵan. Novosibir baılanys ınstıtýtyn bitirgen soń, Jetisý óńirinde telefon, poshta qyzmetindegi baılanys toraby salasynda uzaq jyl eńbek etip, zeınetkerlikke shyqqan eńbek ardageri. Anasy Kúlpash Kerimqulqyzy Almaty oblysynyń Degeres aýylynda týyp-ósken. Qazir bul áýlet Almaty qalasynda turady. Jiger sol qala irgesindegi Aqseńgirde týǵan. Bir joly Jigerdiń ákesi bir basylymdy oqyp otyryp: “Má, oqy myna gazetti”, dep onyń qolyna beripti. Ol Jigerdiń ekinshi synypta oqyp júrgen kezi. Jýrnalıstıka jolyna túsýge sol oqıǵa áser etipti. Sol kezden bastap gazet-jýrnaldarǵa, ondaǵy shyqqan maqalalarǵa yntasy oıana bastaǵan eken. Eńbekke erte aralasyp, 14 jasynan bastap poshtada shabarman qyzmetin atqarǵan. Sabaqtan keıin ár úıge jedelhattardy jetkizip, úlken adamdardyń batalaryn alǵan. Aıyna 20-30 som tabys taýyp, anasynyń qolyna ákelip beretin bolǵan. Sol tusta qyzyqty gazet-jýrnaldardy poshta tasýshylardan surap alyp, oqýdy ádetke aınaldyrǵan. 14 jasynda óz mektebi týraly jazǵan shaǵyn maqalasy “Lenınskaıa smena” gazetinde jaryq kóredi. Keıin Jiger QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túskende, ákesi árip­testerine: “Balam osyndaı bir oqýǵa tústi, kim bolyp shyǵady?” dep surapty. Sonda qyzmettes adam: “Jýrnalıst degeniń baı da bolmaıdy, kedeı de bolmaıdy. Áıteýir óz nanyn durys taýyp jep júretin adam bolyp shyǵady”, – dep jaýap bergen eken. Aıtqandaı-aq, Jiger orys tilinde sheber jaza biletin jýrnalıst. Ol oqý bitirisimen Almaty oblysy, Ile aýdandyq gazetine tilshi bolǵan. Kele-kele gazetke basshylyq jasady. Qazaq aqparat agenttiginiń Almaty oblysy boıynsha tilshisi boldy. Jıyrma jyldan astam ýaqyttan beri Parlament apparatynda qyzmet atqaryp keledi. Sońǵy jyldary ákesi sýsamyr dertine ushyrap, kóp qıyndyq kórdi. Áne bir jyly tósek tartyp jatyp qaldy. 2005 jyly bir aıaǵyn kestirip, múgedekter arbasyna otyrýǵa týra keldi. Eger aıaǵyn kespese, dert joǵary órlep, júrekke shaýyp, ómirin qıyp tynady eken. Ákesi bastapqydaǵy qıyndyqtarǵa tóze bildi. Ýaqyt óte kele arbamen júrýge de ábden daǵdylanyp aldy. 2008 jyly Astana kúni merekesine arnaıy kelip, sáýletti jańa elordany óz kózimen kórip ketti. Az ýaqyttyń ishinde osyndaı ǵajaıyp qalaǵa aınalǵan Astanaǵa tań-tamasha qaldy. Bir joly jazda Jiger eńbek demalysyn alyp, Almatyǵa barǵanda, ákesinen qaıda barǵysy keletinin suraǵan eken. “Taýǵa alyp shyqshy”, – depti. Sodan Jiger avtokólikke otyrǵyzyp alyp, Medeý men Shymbulaq jaqqa alyp barady. Almatyny joǵarydan kórip, jas kezi eske túsken shyǵar, ákesi kózine jas alyp: “Men endi taýdy eshqashan kórmeıtin shyǵarmyn dep oılap edim”, – degen eken. “Taǵy qaıda barǵyń keledi?” – degen ulynyń suraǵyna “Zoobaqqa alyp barshy”, – depti. Almaty zoobaǵynyń kireberisindegi baspaldaqtarda múgedekter arbasyna arnalǵan jol joq. Jiger ákesin arqalap shyǵarypty. Al arbany jıeni Qýandyq kóterip alyp júrgen. Ákesi ań-qustardy, tabıǵatty jany súıetin bolýy kerek, zoobaqty aralaı kelip, uly Jigerge: “О́mir degen osy eken-aý. Kishkentaı kezińde seni qolyma kóterip osynda alyp kelýshi edim. Endi sen meni arqalap alyp kelip tursyń”, – depti tebirene sóılep. Mine, osyndaı oqıǵalardy jaza kelip, qadirleı bilsek, arbada otyryp: “Múgedek bolyp qaldym-aý”, – dep qamyǵatyn qarııanyń da kóńili kóldeı bolatynyna kózimiz jetkendeı. Aıbatyr SEITAQ, Astana. “TENDER” ME, “JEŃDER” ME? Adamzattyń zerttelip bol­maǵan tustary kóp. Solardyń biri esh tyıym salynbaıtyn, toqtaý qoıylmaıtyn bir qu­bylys bar. Ol – oı erkindigi, oılaý sheksizdigi. Oı men oı­laýdyń órisinde, shyndyǵynda, qısap joq. Eń júırik deıtin shirkinderińiz de oı shapshańdyǵyna ilese almaıdy. Sol oılar bizdi de mazalaı beretin ádet tapty. Ásirese, ońasha qalǵanyńda tym meńdep alady. Sonymen... “Jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıdy”. El arasynda gýlegen sózge qulaq salsańyz, ba­labaqsha, mektep, arnaýly kásibı jáne joǵary oqý oryndarynyń basshylary, olardyń mańynda júrgen jandaıshaptary ábden paraqor bolyp alǵan. Balabaqshaǵa bala berer bolsańyz belgili mólsherde aqsha daıyndańyz. Balańyz táýir mektepke barǵysy keledi eken... aqshańyz bolsyn. Kolledj, joǵary oqý ornyna stýdent bolý armany o da aqshasyz oryn­dal­maıdy. Anyǵy – balańyzdyń oqý orny bıiktegen saıyn tóleıtin qarjy mólsheri de óse beretin kórinedi. Ne degen sumdyq bul? Qyl­­mys ústinde ustalǵan biren-sarany bol­masa, basqalary “men – aqpyn”, “men – adalmyn” deıdi. Qyl­mys­tarynyń jymyn bildirmeýge ábden mashyq­tanyp alǵan. El de, Elbasy da mun­daı­larmen kúresýdeı kú­resip-aq jatyr. Biraq tyıylar túri joq. * * * Bir ınstıtýttyń jany­nan óte bergende toıǵa jınalǵandaı samsaǵan kóp kólikke kózim tústi. Tań qaldym. Úlken jıyn ótip jatqan bolar dep ishke endim. Biraq eshqandaı jıyn joq eken. Rektoryna jolyǵaıyn dep em, esigi jabyq. Tanys pro­rek­tor kezdesip qaldy. Sálem­de­sip, jón surastym. Kabınetine shaqyrdy. – Sizder alatyn aqshanyń “kúshi” qalaı osy? – dedim. – Oıyńyzdy túsindim, – dep kúldi ol. Syrtqa shyqtyq. Ol sam­saǵan jeńil kólikterge bir qarap, taǵy da jymıyp kúldi. Men de ony túsindim. * * * Memlekettiń qyrýar qar­jysyn qaltaǵa basyp, shetel asyp ketetinder kóbeıip barady. Kó­bisiniń aty-jónderin el de bilip otyr. Sonda azýlaryn aıǵa bilegen or­gan­darymyz qaıda qarap otyr? Halyq ań-tań. * * * Eldiń eńsegeı boıly azamat­taryn tárbıeleý úshin sport­­tyń orny bó­lek. Muny moıyndamaý múmkin emes. Biraq, sonyń ýaǵyzy, nası­haty jetkiliksiz. Úkimet osy­ny túzeý kerek. Munyń basty bir sharasy – teledıdardan tek sportqa ǵana arnalǵan arna ashý qajet. Ol sporttyń tarıhy men búgingi jetis­tikterin, erteńgi bolashaǵy­nyń jaıyn kúndiz-túni aı­týmen bolsyn. Barlyq sport túr­lerinen tikeleı nemese aldyn-ala jazylyp alynǵan jarystar turaqty túrde berilip tursa. My­saly, kórshi Reseı elinde bir emes, on­shaqty sport arna­lary kún­diz-túni jumys istep ja­tady. Keremet! Janyń súısinedi. Bul el sportynyń buqa­ralyǵyn arttyrýdyń, sport­tyq tabystarǵa jetýdiń úlken sharasyna aınalar edi. * * * Osydan biraz jyldar buryn bir gazet azýly aqyn Qasym Aman­jolovtyń, endi birde Isa Baızaqovtyń tirshiliktegi pen­de­likterin eske aldy. Sábeń men Ǵabeńdi de túıreńkirep ketti. Beker-aq. “Baqılyq bolǵandardyń jamany joq, ti­rilerdiń qańqý sózden amany joq”, demeýshi me edi halqymyz. Árýaqqa aınalǵan azamattarymyzdy maza­lamaıyqshy. * * * Sońǵy kezderde el ara­synda “tender” sóziniń “jeń­der” degen balamasy tarap ke­tipti. Onyń mánisi bar. Mol aqsha qarastyrylatyn ten­der­di materıaldyq-teh­nıkalyq múmkindigi barlar emes, oń-solyna yqpaly kúshti eptiler nemese bıliktiń belgili bir bıiginde otyrǵan sybaılas jemqorlarmen dámdes-tuzdas joǵarydaǵy basshylardyń tilin tapqysh “myrzalar” jeńip alatyn boldy. Onyń “10”, “15” paı­yz degen “sháp­kesi” bolady eken. Mine, bylyq-shylyq, qyl­mys degendi endigi jerde osy tóńirekten izdegender adaspaıdy. Oımen alys­qanda ne istersiń, “ish qazandaı qaı­naıdy, kúreserge dármen joq” deısiń de qoıasyń. Battal JAŃABAIULY, Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty. Jambyl oblysy.