ZAŃ QAI TILDE JASALYP JATYR?

Jalpy jaǵdaı. “Til týraly” Zańnyń 4-babynda “Memlekettik til – memlekettiń búkil aýmaǵynda, qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salasynda qoldanylatyn memle­­­kettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin jáne is qaǵazdaryn júrgizý tili”, – dep jazyl­ǵan. Biraq osy qaǵıdany oıdaǵydaı júzege asyrýda memlekettik organdarda naqty áreket tipti jetkiliksiz. Kásibı Parla­menttiń jumys isteı bastaǵanyna 20 jyl bolsa da, Úkimet myńdaǵan zań jobala­rynyń birde-bireýin memlekettik tilde usyna almady. Respýblıkanyń memlekettik organdary men uıymdarynda zań, resmı qujattar jáne barlyq qaýly-qararlar memlekettik jaýapty adamdardyń oılanyp-tolǵanyp, tikeleı aralasýymen jazylmaı, orys tilinde daıyndalady. Máseleniń baıybyna barý, oǵan te­reńirek úńilý úshin resmı qujat daıyndaý isindegi memlekettik tildiń jaı-kúıine naq­tyraq toqtalaıyq. Qujat dep, eń aldymen, zańdardan bastap ártúrli deńgeıdegi nor­matıvtik quqyqtyq aktilerdi, sonymen birge normatıvtik emes quqyqtyq aktilerdi de túsinýimiz kerek. Keńes ókimeti tusynda, tipti, kúni keshege deıin ult tilinde bilim alyp, ol bilimin zań daıyndaý salasynda iske jaratqan mamandar boldy ma, eger bolmasa, orys tilinde bilim alyp, sol tilde jumys isteıtin adam joǵaryda aıtylǵan nor­matıvtik aktilerden bastap resmı qu­jattardy qazaq tilinde daıyndaı ala ma degen suraq aldan kese kóldeneńdeı beredi. Tipti normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń jobasyn ázirleýge muryndyq bolyp, ony quqyqtyq saraptamadan ótkizetin Ádilet mınıstrliginiń ózinde mundaı maman bar ma eken? Eger zańdy memleket tili – qazaq tilinde jazýǵa kóshe bastasaq, bul isti tap osy mınıstrlikten bastaý kerek, óıtkeni ol osy organnyń tól mindeti, zańnyń tabıǵatyn, zań normasyn, zańı tehnıkany olardan artyq kim bilmek. Qaı salada ázirlengen zań jobasy bolmasyn, osy mekemeniń batasyn almaı ótpeıdi. Zań jobalarynyń memleket tilinde jazylmaıtynyna Úkimet tarapyn ǵana kinálaýǵa bolmas. Konstıtýsııalyq qaǵı­daǵa sáıkes zań jobalaryn Májiliske usynatyn úsh sýbektiniń biri – Úkimet bolsa, biri – Parlament depýtattary. Alaıda Úkimettiń múmkinshiligi kimnen bolsa da mol. Zańdy memlekettik tilde jazatyn adam joq dep, aýyzdy qý shóppen súrtip, áreketsiz otyra berý – ońaı, al joqtan bar jasaý qıyn, árıne. Qandaı da bolsyn jańa is ómirge ońaılyqpen joldama ala almaıdy, sondyqtan bul iske sony serpin berip, bir arnaǵa salý úshin jurt bolyp jumylýymyz kerek. Úkimet tarapynan zań jobalaryn ázirleýshi memlekettik organdar zań shyǵarý isine onyń qyr-syryn, zań tehnıkasyn jetik meńgergen, belgili zańgerlerdi tartyp, olarǵa qazaqtyń tilin jetik biletin, bas-aıaǵy bútin sóılem qura alatyn maman­dar­dy qosyp berse, bul isten kúsh pen qar­jyny aıamasa, tap osyndaı kúıde otyrmas pa edik degen de oı keledi. Al depýtattardyń zań shyǵarý basta­­masyna keletin bolsaq, memlekettik tilde ázirleý máselesi Parlament depýtattary ta­rapynan da máz bolmaı tur. Birinshi saı­lanymda memlekettik tilde ázirlengen bir ǵana zań bolǵanyn bilemiz. Ol – “Kóshi-qon týraly” Zań (bastamashysy – Ákim Ys­qa­q). Al ekinshi saılanymda Májilis depýtaty Farıza Ońǵarsynovanyń bas­ta­mashylyǵymen “Qazaqstan Respýblıka­syndaǵy balanyń quqyqtary týraly” Zań qabyldandy. Ázirge bar-joǵy osy ekeýi ǵana. Kórip otyrsyzdar, bir saılanymǵa, ıaǵnı ár bes jylǵa bir-birden ǵana keledi eken. Endi osy saılanymǵa kóp úmit arty­lyp otyr. Oǵan daıyndyq jumystary da joq emes. Ádilet mınıstrligi, ıaǵnı Úkimet tarapynan da birneshe zań jobasyn mem­le­kettik tilde usynamyz degen ýáde bar. Úki­metimiz memlekettik tilde jazylǵan osyn­daı zań jobalaryna oń kózqaras tanytyp, durys qorytyndysyn berip jatsa, onda óz tilimizde daıyndaýǵa ynta da arta túser edi. Osy jerde memlekettik tilde zań ázir­leý isine kim jaýapty degen qısyndy suraq týady. Táýelsizdik alǵan 18 jyl ishinde memlekettik tilde zań ázirleý isinde qalyp­tasqan dástúri men ornyqqan termınolo­gııasy joq bizder shyndyqtyń betine nege týra qaramaımyz. Parlament pen Úkimet aýdarmashylarynyń kúshimen jyldar boıy qordalanǵan problemalardy birden sheship tastaýǵa tyrysatynymyz qalaı? Memle­kettik til memlekettiń isi bolǵandyqtan mem­lekettik deńgeıde qoıylýǵa tıis emes pe. Bul jerde aýdarmashylar atqaryp otyr­ǵan úlken isti bir mysqal da kemitýge bolmaıdy. Memlekettik til damýynyń qazirgi deńgeıinde qujat tili sol aýdarma­shy-mamandardyń kúshimen ornyǵyp keledi desek, artyq aıtqandyq bolmas. Jazýshy, aqyn, jýrnalıster óziniń oıyn qaǵazǵa túsirgende óziniń sózdik qorynda, sóz baı­ly­ǵynda bar sózderdi qoldanady. Al aý­darmashylar qujatty aýdarǵanda kóptegen sózderdiń balamasyn syrttan izdeýine týra keledi. О́ıtkeni óziniń sózdik qorynda bar sózdermen keıde qujat mátinin, ásirese zań tilindegi normalardy dál jetkizip berý qıyn. Osyndaı jaǵdaıda ártúrli sózdik­terdi, ensıklopedııalardy aqtarýyna týra keledi, osylaısha resmı tilimizdi qalyp­tastyrýǵa ólsheýsiz úles qosady. Alaıda aýdarmamen alysqa uzaı almaıtynymyz taǵy da anyq. Bizdiń túpki maqsatymyz – memlekettik tilde jumys istep, qujatty tikeleı memlekettik tilde daıyndaý. Osy oraıda bizdiń tilimiz resmı tildiń júgin alyp júre almaıdy degen áńgimeniń de ushyǵy shyǵyp qalady. Ahmet Baıtur­synovtyń bir ózi birneshe oqýlyqtyń tilin jasap shyqqanyn eske alsaq, týǵan tili­mizdiń resmı til qalyptastyrýdaǵy múm­kin­digin tek paıdalana bilý kerek sııaqty. Ahań aıtqan: “Tildiń mindeti – aqyldyń ańdaýyn ańdaǵansha, qııaldyń meńzeýin meńzegenshe, kóńildiń túıgenin túıgenshe aıtýǵa jaraý – munyń bárin de jumsaı biletin adamy tabylsa”, – degen sózdiń baıybyna barsaq, kóp nárseniń kilti sonda jatqandaı. Al qazirgi jaǵdaı – memlekettik tilge degen qyryn qaraýshylyqtyń, qazaq tilindegi zań mátinin ázirleýdiń bar júgin aýdarmashylarǵa artyp qoıýdyń saldary. Biz búgin jekelegen sózderge syn aıtyp, sony jóndegenge máz bolamyz. Biraq, bul ózimizdi-ózimiz aldaý ǵana. Tilge degen kózqaras túzelmeıinshe, memlekettik tilde zań jobasyn daıyndaýǵa memlekettik tapsyrys berilip, kúsh pen qarjy bólinip, bul iske mamandar men zańgerlerdi barynsha jumyldyrmaıynsha, is ońǵa baspaıdy. *  *  * Ulttyq zańnama jáne resmı aýdarma. Búgingi kúni memlekettik tildiń resmı qoldanylý júgin atqaryp otyrǵan resmı aýdarmanyń memlekettik qyzmetke jappaı enýi sonaý 90-shy jyldardyń basyna tuspa-tus keldi. Egemen el bolýymyz buryn na­zar­dan tys qalǵan qazaq tiliniń memlekettik dárejede qoldanylý aıasyn keńeıtýge jol ashty. Resmı qujattardy ázirleý isinde keńes dáýirinen qalǵan tártip, ıaǵnı orys tiliniń ústemdigi báz-baıaǵynsha saqtalyp qalsa da, endi onyń qazaqsha nusqasynyń bolýy mindetke aınaldy. Jalpy, táýel­sizdigimizdiń tarıhymen eseptesek, 90-shy jyldardyń alǵashqy jartysyn resmı aýdarma damýynyń birinshi kezeńi dep aıtýǵa bolady. Bul kezeń týǵan tildiń teńdik alǵanyna qýanǵan kóńilden arylmaı, áıteýir isti bastap alsaq, kósh júre túzeler degen nıetpen jumysty jolǵa qoıý kezeńi boldy. Qujattyń qazaqsha aýdarmasy bar ma, bar degen yńǵaıda onyń sapasyna onsha mán berilmeýi, aýdarmashynyń avtorlyq stılin eskerý osy kezeńge tán qubylystar. Kósh, shynynda da, júre túzelgendeı boldy. Ýaqyt óte resmı qujattyń, onyń ishinde zańnamanyń ózine tán buljymas ortaq stıli bolatyny, quqyq qoldaný máselesi qujat tilin árkimniń stıline salýdy kótermeıtini anyqtala tústi. Resmı aýdarmanyń kórkem aýdarmadan basty ereksheligi de osynda edi. 90-shy jyldardyń odan keıingi jartysyn qamtyǵan ekinshi kezeńde aýdarmanyń sapasy men maǵynasyna mán berile bastady. Termınkomnyń jumysy jandanyp, termınologııalyq qorymyz birshama baıı tústi. Bul kezeńniń bir kemshiligi – memlekettik tildegi qujattar zań termınderi men ataý sózderdiń balamalaryn synap kóretin eksperımenttik alańǵa aınaldy. Ol tájirıbeni resmı aýdarmanyń damýynda oryn alǵan kemshilik desek te, bul sol kezdegi qajettilikten týyndap edi. Qoǵamdyq ómirdiń san salasynda joǵary qarqynmen júrgizilgen reformalar nátıjesinde tildik aınalymǵa kún sanap kóptep engen jańa sóz tirkesteri men sóz oramdary ǵylymı-teorııalyq, zańgerlik saraptamalyq turǵydan júıeli saraptaýdyń bolmaýy saldarynan aýdarmashyny osy­laısha óz betinshe áreket etýge májbúr etti. Zań normalarynyń praktıkada qolda­ny­lýynda qıyndyq týǵyzatyn bul jaǵdaıdan áli de tolyq aryla almaı otyrmyz. Qazirgi kezeńdi resmı aýdarma damýynyń úshinshi kezeńi dep aıtýǵa bolady. Bul termınderdi bir izge túsirip, buryn jańsaq qoldanylǵanyn túzetý, olardyń maǵynasyna kóńil bólý kezeńi. Osy jerde taǵy bir toqtala ketetin mańyzdy másele: bizde resmı aýdarma isi, áıteýir tilden habary bar ǵoı degen nıetpen, negizinen jýrnalıster men fılologtarǵa júktelgen. Al óz basym zańnyń mátinimen jumys isteıtin adam mindetti túrde zańger bolýy kerek, tym bolmasa ol quqyqtyń ár salasynan ha­bardar bolýy kerek dep oı­laımyn. О́ıtkeni, maıtalman aýdarmashy-jýrnalısterdiń ózi zańnyń mátinimen jumys isteýge kelgende, sol zańnyń tabı­ǵatyn túsi­ne almaı qınalady. Árıne, bul olardyń kiná­si emes. Búgingi kúnge deıin solaı bolyp keldi, qazir de solaı. Sózdiń maǵynasyn jete túsinip, qazaqı uǵymǵa saı sóılem qurǵa­nymen, ár zań men quqyqtyq aktide norma bo­latynyn, ár sózdiń bolmasa da árbir sóı­lemniń norma júgin arqalap turatyndyǵyn kez kelgen aýdarmashy túsine bermeıdi. Al ony ańdamaǵan adam qazaqshaǵa erkin aýdaryp, nemese tigisin jatqyzyp redaksııalap, bir qaraǵanda áp-ádemi, bas-aıaǵy durys sóılem qurǵanymen, orys tilin­degi túpnusqamen salystyryp, zań shyǵa­rý­shynyń ne aıtpaq bolǵanyn zerdelegende, onyń aıtpaq oıyn, ıaǵnı normany buzyp alatyn jaǵdaılar da az emes. Sondyqtan zań mátinimen jumys isteıtin aýdarmashy da, redaktor da onyń tabıǵatyn túsinetin adam, ıaǵnı zańger bolýy kerek. Bul máseleni basa aıtyp otyrǵan sebebim – zań jobalarymen kúndelikti jumysta osyǵan kózimiz ábden jetip júr. Jalpy memlekettik tildiń ornyǵyp, keńinen qoldanylýynda resmı aýdarmanyń alatyn orny, atqarar róli erekshe. Bul jal­pyǵa birdeı tanylǵan fakt. Resmı aýdar­ma­nyń túp maqsatynyń ózi – memlekettik res­mı qujat tilin, zańnama tilin qalyptastyrý. Bizdiń resmı aýdarmamyz bul mindetin belgili bir dárejede oryndap keledi. Biraq, bir ǵana aýdarmamen alysqa barmaı­tynymyzdy taǵy da qaıtalap aıtamyz. *  *  * Ulttyq zańnama tiliniń tezaýrýsy men termınologııasy. Qoǵamdyq qatynastardyń bir nemese birneshe uqsas salasyn retteıtin zańdyq bir normanyń mátindik, redaksııa­lyq jaǵynan ózgeriske ushyramaı, qalyp­tasqan shablon sekildi qaıtalanyp kelýin tezaýrýs deýge bolady. О́kinishke qaraı, bizdiń memlekettik tildegi zań mátinine tezaýrýs tán emes. Tezaýrýsty bylaı qoıǵanda, memlekettik tildegi zań mátinderinde termınder men ataý sózderdiń jaryspaly balamalarynan aıaq alyp júre almaısyz. Tezaýrýs týraly termınder bir izge túsip, ábden qalyptasyp bolǵanda ǵana aıtýǵa bolady. Ázirshe áńgime onyń alǵysharty retinde termınologııa týraly bolmaq. Bul máseleni qozǵaǵanda biz termınderdi ulttyq zańnama termınologııasy sheńberin­de qarastyratynymyzdy birden aıtyp ótýimiz kerek. О́ıtkeni, zańdar qoǵam ómiri­niń barlyq salasyn retteıtin joǵary quqyqtyq akt bolyp tabylady. Sondyqtan zańnama termınderi qoǵamnyń tirshilik-tynysynyń barlyq salasyn qamtıdy. Ulttyq zańnama termınologııasynda shesh­ilmeı júrgen birqatar ózekti prob­lemalar bar. Onyń birinshisi – normatıv­tik-quqyqtyq aktilerdegi ataý sózderdiń, termınderdiń birizdiligi problemasy. Nor­matıvtik quqyqtyq aktiler jobalarynyń orys tilinde ázirlenýi, Parlamentke kelip túskenshe osy jobalardyń sol tildegi mátini ǵana pysyqtalyp, al qazaq tilindegi aýdarma nusqasynyń nazardan tys qalýy, depýtattyq jumys toptarynda da jobamen jumystyń negizinen orys tilinde júrgizilýi, jalpy alǵanda ulttyq zańnama tiliniń, onyń termınologııasynyń orys tilindegi nusqaǵa baılanyp qalýy ulttyq zańnamanyń tili men termınderindegi birizdiliktiń saqtal­maýyna sebep bolyp otyr. Tıisti sala mama­nynyń, zańgerdiń tezinen ótpegen ulttyq termın aldy-arty, keıingi qoldanylý jaǵdaıy boljanbaı, jalǵyz aýdarmashynyń oı-óresine baılanyp, bir qaınaýy ishinde, shala-sharpy kúıinde ketip jatady. Máseleniń túıini normatıvtik quqyqtyq aktiler jobalaryn qazaq tilinde ázirleýde jatyr. Sonda ǵana birneshe satyda alýan túrli mamandar talqysynan ótken ámbebap termınder qalyptasar edi. Keńes ókimeti tusynda ulttyq termıno­logııamyz ınternasıonalıstik prınsıppen damydy. Túbiri saqtalyp, jalǵaýy orysshaǵa beıimdelip ózgertilgen halyqaralyq ter­mınder, ataý sózder bizdiń tildik ortamyzǵa sol kúıinshe enip ketti. Birneshe urpaq sol termınderdiń tilimen oqyp, bul sózder áb­den qulaqqa sińisti bolyp qaldy. Endi kep biz olardy jappaı aýdarýǵa kóshtik. Jóni kelse aýdarǵan durys, árıne. Biraq, ókinish­ke qaraı, termındi, ataý sózdi aýdarǵan kezde kópshilik jaǵdaıda onyń kez kelgen sóz tirkesindegi ámbebap maǵynalyq prın­sı­pi, ıaǵnı termınniń aýdarmasyna degen aka­demııalyq kózqaras saqtalmady. Kóp­shilik jurttyń ony qalaı qabyldaıtyny, aýdarma termınniń tildik ortaǵa sińisý máselesi eskerilmedi. Sodan kelip bir sózdi birneshe nusqada aýdarý problemasy paıda boldy. Aka­demııalyq kózqaras sońǵy jyl­da­ry qap­tap ketken sózdikterde de saqtal­maǵan. Osy­­­ǵan baılanysty akademık Á. Qaıdarovtyń sonaý 90-shy jyldardyń ba­synda aıtqan: “Qazaq tili termınologııasy ár túrli jaǵdaılarǵa baılanysty búginde daǵdarysqa ushyrap otyr: onyń ǵylymı prınsıpteri jańa úrdiske baǵyt-baǵdar berip, alda júrip otyrýdyń ornyna artta qalyp, termın praktıkasy aıaq asty bolyp bara jatyr. Osynyń saldarynan árkimniń óz bilgeninshe termın jasaýy nemese ony aýystyrýy, almastyrýy tárizdi beıbereket áreketke (anarhııa) jol berile bastady”, – degen sózi búgingi kúni kúrdeli problemaǵa aınalyp, aldymyzdan shyǵyp otyr. Osy oraıda Termınkomǵa memlekettik mártebe berilse, bizdiń jurtshylyqqa tarap, qoǵamdyq pikir týǵyzatyn resmı qujat­tarymyz ben baspa basylymdarymyzda burynnan ekshelip, elekten ótip, qalyptas­qan sózder men tirkesterdi árkimniń óz betinshe burmalap jazýyna, jańa sózderdiń balamasyn dolbarlap jasaı salýǵa da jol berilmes edi-aý degen oı keledi. Adam psıhologııasy bir nárseni jańadan jasap, qınalǵannan góri daıyndy paıda­lanǵanǵa beıim. Sondyqtan bizdiń ǵylymǵa talaptanǵan jastarymyz ǵylym salasyn­daǵy, onyń ishinde zań ǵylymy salasyndaǵy zertteýlerin qazaq tilinde jazýdy, ondaǵy ataý sózder men termınderdi qazaqshaǵa aýdarǵandy jan qınaıtyn artyq jumys sanaıdy. Al orys tilinde birshama pysyq­talyp, daıyndalǵan termınder, termı­no­logııa bar. Onyń ústine, kópshilik ǵylymı ádebıetter, maqalalar negizinen sol tilde jáne basqa tilde. Osy sebepti de orys tilin­de jazǵandy, tipti oǵan da shamasy kelmese, ǵylymǵa qol siltep, qoıa salǵandy jón kó­redi. Kimdi jazǵyrasyń. Normatıvtik akti­lerdiń jobalaryn orys tilinde daıyndaýǵa tapsyrys beretin Úkimetti me, álde memleket tarapynan baıypty baǵyt bolarynan úmit úzip, óz betinshe áreket jasap jatqan jýr­nalısterdi me, nemese úlkenderdiń til saıasatyndaǵy shatasqan tirligine aralasýdan qashatyn jastardy ma. Tilimizdegi, onyń ishinde ulttyq zańnamadaǵy termınderdi bir izge túsirýimiz qajet. Bul – eldigimizge syn. Ol úshin termınderdi retke keltirip alý kerek. Sodan soń halyqaralyq teorııanyń qazirgi prınsıpine saı termınderdi standarttaý jáne ózara úılestirý jumysyna kóshýimiz qajet. Sebebi, biz halyqaralyq quqyq teorııasynan, onyń termınologııasynan tys qala almaımyz. Úlken qıyndyq týǵyzyp júrgen problemanyń biri – memlekettik tildegi termındik qordyń áli jetkilikti deńgeıde qalyptaspaǵany. Eýropany aıtpaǵanda burynǵy TMD elderimen salystyrǵanda da biz bul jóninen kóp kenjelep qalǵanbyz. Mysaly, Baltyq jaǵalaýy elderinde memlekettik termınologııa komıtetteri bekitken termınder sany 200 myńǵa taıaý bolsa, bizdegi bekitilgen termınder odan shamamen on esege jýyq az eken. Joǵaryda biz orys tilindegi termıno­logııanyń artyqshylyǵy jóninde aıttyq. Al endi ol da joqtan bar bolyp, aspannan aıaǵy salbyrap túse qalǵan joq. Kezinde KSRO halyqtarynyń memlekettik tili – orys tiliniń qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda jumys isteýin qamtamasyz etý maqsatynda termın máselesimen arnaıy túrde aınalysatyn, bilikti ǵalymdar men áleýmettanýshylardan quralǵan Ǵylymı-tehnıkalyq termınologııa komıteti qury­lyp, oǵan arnaıy ınstıtýttar baǵyndy­ryl­dy. Iаǵnı, ol – júıeli túrde júrgizilgen jumystyń jemisi. Bizdiń qazirgi Memter­mınkomdy bilikti apparaty, qajetti qar­jy­sy bar turaqty jumys isteıtin memlekettik organǵa aınaldyrýdyń kezi kelgen sııaqty. Sondaı jaǵdaı jasalǵanda ǵana, olardan nátıjeli jumys talap etýge bolady. Al Memtermınkomnyń konsýltatıvtik-keńesshi organ retindegi qazirgi jaǵdaıymen ulttyq termınderimizdi qalyptastyrý sııaqty úlken jumysty tııanaqty júrgizý áste de múmkin emes ekeni belgili. Keńesshi organ bolǵandyqtan onyń sheshimderiniń de jalpyǵa birdeı mindetti kúshi joq. Termınologııa búgingi kúni eń kúrdeli jáne problemasy kóp sala. Qazir jarysa shyǵyp jatqan jańa sózder kóp. Sózdik­ter­diń ózi ala-qula. Kásibı, salalyq, ǵylymı termınderdiń ár jerde ár túrli jazylýy bárimizdi de jańyldyrady. Zań, medısına, tehnıka, ekonomıka, áleýmettaný, saıasat­taný, taǵy basqa salalardyń ózine tán termınderi men ataý sózderin bir izge túsirý de áli bastalmaǵan jumys. Ǵylym, óndiris salalaryn termınmen tolyq qamtamasyz etý úshin kem degende 300 myńdaı sóz bekitilý kerek eken. Al 90-shy jyldardan, ıaǵnı egemen el bolǵannan bergi ulttyq termınologııamyzdyń 20 jyldyq kezeńinde bar bolǵany 150 myńdaı sóz ben atalym maquldanǵanyn eskersek, bul salada atqarylar istiń áli de kóp ekenin baıqaımyz. 2004 jylǵy 21 sáýirde Úkimettiń qaý­ly­symen Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy mem­lekettik termınologııalyq jumys tujy­rymdamasy bekitildi. Onda termınologııalyq ahýalǵa sıpattama berilip, ulttyq termı­nologııany damytýdyń negizgi mindetteri belgilendi. Olardyń bárin tizbeı-aq eki-úsheýine toqtalaıyq. Bular: qazaq termı­no­logııasyn retteý. Bul mindet – memlekettik is bolyp tabylady. Sondyqtan Memter­mın­kom­nyń mártebesi ózgertilip, onyń min­detteri, qurylymy qaıtadan qaralyp, jańa baǵyttary belgilengen resmı organ retinde bekitilýi qajet; kompıýterlik termıno­lo­gııa­lyq baza jasaý; memtermınkom qabyl­daǵan sózderdi Úkimet qaýlysymen bekitý. Al endi alǵa qoıylǵan osy mindetterdiń oryndalýy qalaı? Tujyrymdamada Memtermınkomdy memlekettik organ retinde qurý birinshi mindet retinde belgilengenimen, ol áli kúnge sheshimin tapqan joq.  Termınologııalyq elektrondyq qor jasaý jóninde de osyny aıtý kerek. Mundaı qordyń áli kúnge deıin bolmaýynan bir termınniń alty ret qabyldanǵan kezderi de bolypty. Termınkom qabyldaǵan sózder Úkimettiń qaýlysymen bekitilsin degen nusqaý da oryndalǵan joq. Sondyqtan Tujyrymdamada belgilengen mindetterdiń oryndalý jaıyna monıtorıng júrgizetin kez keldi dep oılaımyz. *  *  * Ulttyq zańnama jáne termınografııa. Termınografııa týraly sóz qozǵaı bastaǵanda aldymen alańdatatyn másele, biz úshin, sózdikter máselesi bolyp otyr. Osydan bir­shama ýaqyt buryn, ıaǵnı 90-shy jyldary, tipti 2000 jyly da sózdikterdiń jetispeı­tindiginen, joqtyǵynan qıyndyq kórsek, qazir olardyń kóptiginen zııan shegip júrmiz desem, jurt tańyrqaıtyn da shyǵar. Alaıda osy saladan habary bar adam kókeıdegi sóz etpek oıdy birden túsine qoıady dep oılaımyn. Aıtpaǵymyz, búgingi kúni termın sózder men ataýlardaǵy ala-qulalyqtyń qaınar kózi, birinshi kezekte, tap osy sózdikter desek, qatelespeıtin shyǵarmyz. Árıne, buǵan merzimdik basylymdardyń da qosyp otyrǵan “úlesi” az emes. Bul qazir resmı tilimizdi, onyń ishinde ulttyq ter­mınderdi qalyptastyrýda bytyrańqylyqty boldyrmaýdyń ornyna, ony údetip otyrǵan taǵy bir úlken másele. Barshamyzǵa belgili, qarapaıym qazaq ana tilinde zań oqymasa da, gazet ne jýr­naldy sholyp, teledıdar kórip, radıo tyń­daı­tyny anyq. Demek, jalpy qazaqtyń sana­syna jańa sózdi zań emes, buqaralyq aqparat quraldary sińiredi jáne árqaısysy ártúrli balamada tanystyrady. Iá, gazetter sózjasamnyń neshe túrli nusqalaryn usynyp júr. Olardyń prınsıpine súıensek, aýdarylmaıtyn birde bir sóz bolmaýy kerek sııaqty. Mysaly, “ro­ıal”, “fortepıano”, “prosent”, “bıznes” sııaqty halyqaralyq sózderdi aq ter, kók ter bop aýdarýdyń ne keregi bar. Termın qabyldaýdyń ǵylymı prınsıpterin naqty qarastyryp, osy jolda kóp eńbek sińirgen ǵalymdardyń biri Qudaıbergen Jubanov halyqaralyq termınderdi qazaq tiline aýdarmaı sol qalpynda alý kerek degen edi. Mysaly, revolıýsııa, sovet, teorııa, praktıka, hırýrgııa, klımat, tendensııa degen sózder osy qatarǵa jatady. Sońǵy kezderi sóz jasaýshylar kóbeıip ketti. Sonyń kesirinen jaryspaly sózder jappaı etek aldy. Buryn qalyptasqan sózderdiń jańa balamalary paıda bolyp, jurtty shatastyrdy. Mysaly, “ohrana” sózi áýelde “kúzet” dep alynǵan edi. Endi ony qazaq tildi táýelsiz basylymdar “qorǵaýyl”, “syrttaýyl”, “saıdaýyl” dep te alyp júr. “Semıany” áli kúnge deıin “januıa” dep ja­zady. Ol áldeqashan “otbasy” dep qabyl­danǵan joq pa? “Qazanshynyń erki bar qaıdan qulaq shyǵarsa” degen mátel tilge júrmeıdi. Qazaq Altaıdan Atyraýǵa deıingi ulan-baıtaq jerdi jaılap otyrsa da tilinde dıalekt joq edi, endi sol dıalektini ózimiz qoldan jasap bergeli otyrmyz ba? Endi sózdikter máselesine oralaıyq. Soń­ǵy jyldary jaýynnan keıingi sa­ńy­raýqulaqtaı qaptaǵan bul dúnıelerdiń paı­dasynan zııany kóp bolyp turǵan sııaqty. Olardyń birinde bar sózderdi ekinshileriniń oı elegine salyp ekshemeı, sol kúıinde kóshirip alatynynan ıa paıda, ıa zııan joq desek, bir sózdi árqaısysy ártúrli alatyny tek zııanyn tıgizip jatyr. Sózimiz jalań bolmaýy úshin birneshe mysal keltireıik. M. Izimulynyń 1999 jyly shyqqan “Zańı termınderdiń túsindirme sózdigi” degen eńbeginde “neýstoıka” sózi “turaqsyzdyq aıyby” (210-bet) dep alynǵan. Alaıda bul sóz 2000 jyly shyqqan 31 tomdyq sózdiktiń “Iýrısprýdensııa – Zańtaný” atty 30-tomynda “aıyp tóleý” (261-bet) dep alyn­ǵan. “Aıyp tóleý” degenimiz “oplata shtra­fa” emes pe? Al endi 2009 jyly jaryq kórgen “Zańdarda jıi qoldanylatyn termınder men sóz tirkesteriniń qazaqsha-or­yssha jáne oryssha-qazaqsha sózdiginde” atalǵan sóz “aıyp tó­leý”, “aıypaqy” jáne “turaqsyzdyq aıy­by” dep úsh túrli aýdarylǵan (13, 299-better); Sońǵy qabyldanǵan zańdarda “ne­doımka” sózi “beresi” dep alynyp júrse, “Iýrısprýdensııa – Zańtaný” sózdiginde “alashaq” (257-bet), al Zańdarda jıi qoldanylatyn termınder sózdiginde eki túrli, atap aıtqanda, 37-bette “sýmma nedoımkı – beresi somasy”, al 295-bette “tolyq tólenbegen tólem” dep alynǵan. M. Izimulynyń sózdiginde “dokazatel­stvo” sózi “dáleldeme” dep alynǵan (115-bet). Ony Termınkom da solaı bekitken. Al Zańdarda jıi qoldanylatyn termınder sózdiginde “aıǵaq” dep aýdarylǵan (12-b). “Aıǵaq” degenimiz – “pokazanıe”, mysa­ly, osy sózdiktiń 325-betinde “pokazanıe” – “aıǵaq” dep, al 249-betinde “dokaza­telstvo” degen sóz “dáleldeme” dep alynǵan. Resmı qujat aýdarmashylary basshylyqqa alatyn bir sózdikte bul sózdiń osylaısha eki túrli alynýy ókinishti-aq. Endi “osmotr”, “obsledovanıe”, “pro­verka”, “rassledovanıe” sózderi jóninde. “Iýrısprýdensııa – Zańtaný” sózdiginde “osmotr” – “qaraý” (273-bet), “obsledo­vanıe” – “tekserý” (265-bet), “rassle­d­o­va­nıe” – “tergeý” (309-bet) dep alyn­ǵanyna qaramastan, zańdarda jıi qolda­nylatyn termınder sózdiginiń 172 jáne 311-betterinde “osmotr”, “obsledovanıe”, “proverka”, “rassledovanıe” degen sózder “tekserý” degen bir ǵana sózben aýda­ry­lypty. Mundaǵy “tekserý” degenimizdiń ózi “proverka”. Atalǵan jaǵdaı tájirıbesi az, jas aýdarmashyny shatasýǵa uryndyrady. Osyndaǵy “osmotr” sózin – “qarap tek­serý”, “obsledovanıeni” – “zerttep tek­se­rý” dep bekitken jón bolar, “rassle­do­va­nıe” degenimiz burynnan “tergeý” emes pe. “Iýrısprýdensııa – Zańtaný” sózdi­gi­niń 322-betinde “soýchastıe” degen sóz “qa­­ty­sý” dep aýdarylǵan. Al “qatysý” de­ge­nimiz “ýchastıe”. Sonda “ýchastıeniń” “soý­chastıeden” aıyrmashylyǵy bolmaǵany ma. Al “prosess” sóziniń, qarap otyrsaq, kezdespeıtin salasy joq. Jaratylystaný ǵylymynda da, gýmanıtarlyq salada da, quqyq teorııasy men praktıkasynda da kezdesedi. Maǵynalyq aýqymynyń keń­digine oraı buryn “prosess” dep alynyp júrgen osy sózdi Termınkom taıaýda ǵana “úderis” dep bekitti. Túbiri qazaq tilindegi “úderý” degen sózden shy­ǵatyn osy “úde­ristiń” “proseske” maǵynalyq jaǵynan týra balama bola qoıaryna kúmánimiz bar. Jalpy, qandaı sózdi alsaq ta ol aldymen sanada sáýlelenedi, ıaǵnı belgili bir qubylystyń, nárseniń beınesin beredi. Al “úderis – úderý” degen sóz Qazaq tiliniń túsindirme sózdigindegi “údere kóshý” tirkesinen túsinetinimizdeı, jappaı ári asyǵys jasalyp jatqan “údere kóshý” sııaqty qarbalas tirlikti kóz aldymyzǵa ákelmeı me. Orys tilinde “prosesten” týyndaıtyn “prosessýalnyı” degen sóz bar. Eger “prosess” sózi “úderis” dep aly­natyn bolsa, soǵan sáıkes “prosessýal­nyı” degenimiz “úderistik” dep aýdarylady. Sonda “Ýgolovnyı prosessýalnyı kodeks” – “Qylmystyq úderistik kodeks” (úderý kezeńindegi kodeks), “prosessýalnoe polojenıe” – “úderistegi jaǵdaı” (úderý kezindegi jaǵdaı), “prosessýalnye dokýmenty” – “úderistik qujattar” (úderý kezindegi qujattar) degen tirkesterdegi “úderis” degen sóz “prosesten” ózgeshe, múldem basqa uǵymǵa jetelep turǵan joq pa. “Prosess” sóziniń osy balamasy jónin­de áli de jaqsylap oılaný kerek sekildi. Bul sóz de endigi jerde ár sózdikke ártúrli formada kirip, jaryspaly termınder qataryn kóbeıte me dep qorqamyz. Qurylys salasyndaǵy “stroıtelstvo”, “soorýjenıe”, “stroenıe”, “postroıka” sóz­deri kóbinese “qurylys” degen bir sóz­ben alynyp júr. “Soorýjenıe” degen sózdi jeke kezdesse “ǵımarat” dep, al osy sózdiń tikeleı balamasy “zdanıe” degen sózben qatar kezdesse “qurylys” dep, al eger “stro­ıtelstvo”, “zdanıe”, “soorýjenıe”, “stroenıe”, “postroıka” degen sózder qatar kezdesse, árkim ártúrli amal jasap, óz be­tinshe aýdaryp keledi. Osy kúnge deıingi bir­de-bir sózdikte atalǵan sózderge jeke-je­ke balama taýyp, bekitý áreketi jasalǵan emes. Bul máselede tártip bolmasa, qalyń jurtshylyqty bylaı qoıǵanda, termın jasaýshy mamandarymyzdyń ózi kóp uzamaı ábden shatasatynyn, al ýaqyt óte kele ony retke keltirý óte qıynǵa soǵatynyn qazirdiń ózinde sezip otyrmyz. Mundaı jaǵdaı zań mátininiń aýdarmasy nemese termınderi jóninde daý týa qalsa, eń aldymen sózdikterge júginetin zań shyǵarýshyny, ıaǵnı depýtattar qaýymyn bir uǵymnyń birneshe ataýymen “qa­rý­landyrýǵa” “kóp kómegin” tıgizip júr. Bul jerde de Termınkomnyń róli jóninde aıtpaı kete almaımyz. Aldymen osy organǵa memlekettik mártebe berilýge tıis. О́ıtkeni, onyń sheshimderiniń mindetti kúshi bolýy qazir asa zárý máselege aına­lyp otyr. Bul týraly tilderdi damytýdyń qazir qoldanylyp júrgen baǵdarlamasynda da, Memlekettik hatshy termınologııa máselesi jóninde 2007 jyly ótkizgen jıynnyń hattamalyq tapsyrmalarynda da aıtylǵan. Biraq áli kúnge nátıje joq. Ekinshiden, memlekettik mártebe alǵan Termınkom sózdikter máselesin myqtap qolǵa alýǵa tıis. Qoǵam ómiriniń eko­nomıka, ǵylym-bilim, mádenıet pen óner sııaqty sektorlary óz kezeginde sala-salaǵa taramdalyp ketetini belgili. Mine, osy salalardyń árqaısysynda basshylyqqa alynatyn bir ǵana sózdik bolýǵa tıis. Meıli ol “úlken sózdik” dep atala ma, meıli 2-3 kitaptan tura ma, báribir, alaıda ol bir ǵana sózdik bolýǵa tıis. Oǵan sol sa­lada shyǵyp úlgergen barlyq sózdikterdegi qamtylǵan sózder ekshelip alynýy kerek. Sóıtip, ol barshamyz basshylyqqa alýǵa tıisti mindetti basylym bolýy kerek. Bul – úlken jumys. Bir ınstıtýttyń jumysy. Biliktilik pen bilimdi qajet etetin asa qıyn ári kúrdeli jumys. Alaıda bul – asa qajet jumys. Onsyz qazirgi jaǵdaıdy jáne, tirlik jasamasaq, bolashaqta oryn alýy yqtımal beıberekettikti túzeý múmkin bolmaıdy. Sondyqtan termınografııadaǵy osy isti, qansha qıyn bolsa da, qolǵa alatyn ýaqytty ótkizip almaý kerek. Zaman aǵymyna ilesip otyrý úshin, kóshten qalyp qoımaý úshin bul – asa qajet is. Ulttyq zańnama tiliniń ózekti proble­malary deýge bolatyn joǵarydaǵy má­seleler jóninde áli de talaı áńgime aıtýǵa bolady. Alaıda onyń bári bir is tyndyrǵanǵa jetpes edi. Dáýitáli OMAShULY, Parlament Májilisi apparatynyń Redaksııalaý jáne aýdarma bóliminiń meńgerýshisi, Memlekettik termınologııa komıssııasynyń múshesi. Astana.