Mártebeli Nursultan Nazarbaevpen jaqynnan tanysýdyń oraıy Ankarada bolǵan bir jınalysta týdy. Túrkııa Respýblıkasynyń segizinshi prezıdenti Turǵyt О́zaldyń shaqyrýymen baýyrlas túrki respýblıkasynyń elbasylary 29 qazandaǵy Respýblıka kúni merekesine oraı Ankaraǵa jınalǵan bolatyn. 1992 jyldyń 30 qazanynda Ankarada túrki memleketteri prezıdentteriniń alǵashqy jınalysy boldy. Ol kezde Túrkııa Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginde baýyrlas respýblıkalar máselesi boıynsha bas keńesshi bolyp qyzmet atqaratyndyqtan, bul jınalysqa qatysý múmkindigine ıe boldym.
Memleketter basshylary ózderiniń sóılegen sózderinde barlyq salada derlik baýyrlastyǵymyz ben yntymaqtastyǵymyzdy damytyp, jetildirý týraly ártúrli usynystaryn aıtyp jatty. Sóz kezegi Nursultan Nazarbaevqa kelgende ol: «Baýyrlarym! Osynda jınalǵandardyń barlyǵy bizdiń týys halyqtar ekenimizdi aıtýda. Bul óte oryndy. Alaıda, bizdiń balalarymyz, óskeleń urpaǵymyz ózderiniń baýyrlas ekenin bile me? Jańa býyn jastarymyz bir-biriniń týys, baýyr ekenin bilý úshin ortaq tarıhymyzdy, ortaq ádebıetimizdi jáne ortaq sózdikterimizdi jasap, jas urpaqqa oqytýymyz kerek. Tipti ortaq álipbı qoldanýǵa tıispiz», dedi. Bul sóz barshanyń kóńilinen shyǵyp, dý qol shapalaqpen qoshemet kórsetildi.
N.Nazarbaevtyń jobasyn júzege asyrý barshamyzdyń mindetimiz edi. Baýyrlas respýblıkalardyń akademıkterin Ankaraǵa shaqyryp, bir jarym jylǵa jýyq ýaqyt birge jumys istedik. Ortaq tarıhymyz, ádebıetimiz ben tilimiz salasynda qajetti isterdi aıaqtadyq.
Jańa qazaq memleketiniń qurylyp, qalyptasýyna Nursultan Nazarbaevtyń zor úles qosqanyn barsha jurt jaqsy biledi.
1989 jyly Qazaqstan basshysy bolyp taǵaıyndalǵan Nazarbaev eldiń Máskeýden emes, Almatydan basqarylýy kerek ekenin aıtyp, Qazaq eliniń egemendik mártebege qol jetkizýin qamtamasyz etti. Sonymen qatar ol Keńes odaǵy quramyndaǵy respýblıkalar arasyndaǵy qatynastyń da ádil júrgizilgenin qalady. Nursultan Nazarbaevtyń bul tujyrymy ózge de keńestik respýblıkalardyń úlken qoldaýyna ıe boldy.
Ulttyq qundylyqtardy ulyqtap, qazaq mádenıetiniń damýy men keń qulash jaıýyna barynsha múmkindik jasaǵan kóregen, dana basshy Nursultan Nazarbaev 1989 jyly qaýly qabyldap, qazaq tilin Qazaqstannyń memlekettik tili dep jarııalady.
Sonymen qatar ol tek turaqtylyq arqyly ǵana demokratııaǵa qol jetkizýge bolatynyn jete túısindi. Sondyqtan Nursultan Nazarbaev ulttyq máseleler boıynsha barynsha saýatty saıasat júrgize otyryp, ártúrli túsinispeýshilikter men kelispeýshilikterdiń aldyn ala bildi.
Qazaqstan táýelsizdigin nyǵaıtý maqsatynda N.Nazarbaev tabandylyqpen eliniń erkin naryqtyq ekonomıkaǵa ótýi úshin qajetti sheshimder men naqty sharalar qabyldady. Bul salada tıisti reformalar júrgizgen N.Nazarbaev AQSh, Kanada, Ońtústik Koreıa, Anglııa jáne Túrkııa sııaqty shetelderge resmı saparmen baryp, olardy Qazaqstanǵa ınvestısııa salýǵa shaqyrdy. Osylaısha, Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń ekonomıkalyq erkindikke qol jetkizýi jolynda úlken qyzmetter atqardy.
Nursultan Nazarbaev 1990 jyldardyń basynda eli úshin basyn báıgege tigip, úlken tabandylyq tanytyp, batyl qadamdar jasady. Mysaly, qazaq halqynyń ómirine zor qasiret ákelip, qater tóndirgen Keńestik ıadrolyq jarylys aımaǵy bolǵan Semeı polıgonyn ózi qabyldatqan qaýlysy arqyly japtyrdy.
Qazaqstan Respýblıkasy kórshilerimen tatý mámilege kele otyryp, aradaǵy shekaranyń myzǵymaıtynyn bildiretin kelisimshartqa qol qoıyp, bul máseleni de resmı túrde sheshti. Shekara máselesin osylaısha túbegeıli sheshý – Nursultan Nazarbaevtyń qazaq halqy aldyndaǵy eń úlken eńbekteriniń biri.
Negizin Nursultan Nazarbaev qalaǵan táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy «qazaqtardyń oıanýy» retinde tarıh betterine altyn áriptermen jazylyp, ǵasyr basynda «Oıan, qazaq!» dep urandaǵan Mirjaqyp Dýlatuly syndy Alash qaıratkerleriniń rýhyn shattandyrǵany aqıqat.
Taǵy bir aıtýly eńbegi – Qazaqstannyń qarjy-ekonomıkalyq saladaǵy táýelsizdigin der kezinde, ári saýatty túrde qamtamasyz etýi. Osylaısha ekonomıkalyq reformany júzege asyrý jolynda mańyzdy qadam jasalyp, 1993 jyly qarashada naryqqa jańa qazaq aqshasy – teńge engizildi.
Nursultan Nazarbaevtyń ekonomıkany turaqtandyrý jóninde qoldanǵan sharalary álemdik qaýymdastyqtyń nazarynan tys qalǵan joq. Oǵan degen senimniń nátıjesinde Qazaqstanǵa sheteldik ınvestısııa aǵyla bastady. Dúnıejúzilik bank, Halyqaralyq valıýta qory jáne Shyǵys pen Batystyń damyǵan elderi Qazaqstanǵa ınvestısııa salýǵa tilek bildire bastady. Elbasynyń der kezinde tıimdi sheshim qabyldaýynyń nátıjesinde jas memleket táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda kez bolǵan qıynshylyqtardy tez jeńe bildi.
Qazaqstan Prezıdenti qarjy salasynda tereń reformalar júrgizip, ony jańa beleske kóterdi, shaǵyn jáne orta kásipkerlikterine qoldaý kórsetip, Qazaqstannyń ónerkásibi men óndirisin damytty.
Mine, joǵaryda aıtylǵan jaıttardyń barlyǵy Nursultan Nazarbaevtyń jańa memleket quryp, týǵan halqyna jarqyn bolashaq syılaǵan kórnekti qaıratker ekenin aıǵaqtaıdy.
Mehmet SARAI,
Túrkııadaǵy Baıkent ýnıversıtetiniń professory